powered by

powered by

- • Av. Ali Rıza İLGEZDİ - Av. Eren SÖNMEZ - Av. Cem GÜÇLÜ • BELEDiYE • • ŞiRKETLERi > Hukuki Sorumluluk > Cezai Sorumluluk > Şirketlerin Denetimi Güncellenmiş 3. Baskı SEÇKİN I Hukuk Ankara 2024 • secK • ın Akademik ve Mesleki Yayınlar Belediye Şirketleri Ali Rıza İLGEZDI - Eren SÖNMEZ - Cem GÜÇLÜ SEÇKİN I Hukuk No: 2278 ISBN 978-975-02-9368-9 Üçüncü Baskı: Temmuz 2024 Sayfa Tasarımı: Ömer Candan Kapak Tasarımı: Mert Okumuş 528 Sayfa, 16x23,5 cm 1. Belediye Şirketleri 2. BiT 3. Sayıştay 4. Genel Kurul 5. Huzur Hakkı 6. Sermaye Artırımı 7. Şirket Kuruluşu 8. İhale 9. Zimmet © Seçkin Yayıncılık San. ve Tlc. A.Ş. Bu kitabın her türlü yayın hakkı Seçkin Yayıncılık San. ve Tic. A.Ş.'ye aittir. Yayınevinin yazılı izni olmadan, tanıtım amaçlı toplam bir sayfayı geçmeyecek alıntılar hariç olmak üzere, hiçbir şekilde kitabın tümü veya bir kısmı herhangi bir ortamda yayımlanamaz ve çoğaltılamaz. Satış ve Dağıtım: Mustafa Kemal Mah. 2158. Sokak No: 13 Çankaya/ANKARA T. 0-312-435 30 30- F: 0-312-435 24 72 - E: seckln@seckin.com.tr lstanbul Çatlayan Adliyesi Şubesi O Blok 2.Bcdrum Kat No· S ç.ıaıayan T (212) 240 00 15 r (212)24-0ooıs E caglayan@seckın.com tr Web Sitesi: www.seckın.com.tr lstanbul Kartal Adllyosl Şubesi C Blok Zemin Kat No: 29 Kanal T: (216) 303 11 23 F. (216) 303 11 23 E.kartalsube@seckln.com.tr lstanbul Şişli Şubesi Ablde-1HOrriyet Cad. No: 183/A Şişli T: (212) 234 34 77 F: (212) 231 24 69 E: sisllsube@seckln.com.ır Ankara Sıhhiye Şubesi Strazburg cad. 23/B Sıhhiye T: (312) 230 52 62 F: (312) 230 52 62 E· ankarasube@seckın.com.ır Seçkin Yayıncılık Sertifika No: 45644 Baskı: Vadi Grafik Ltd. Şti.- Sertifika No: 47479 lvedik Organize Sanayi 1420 Cadde No: 58/1- Yenlmahalle/ANKARA-T: (0-312) 395 85 71 3. Baskıya Önsöz Kuruluş tarzıyla özel bir düzenlemeye; genel işleyişte ise TTK hüküm- lerine tabii olan belediye şirketleri; kamu hizmetlerinin yürütülmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Özellikle Büyükşehir belediye şirketleri bütçe ve organizasyon yapıları ile birçok belediyeden daha büyüktür. Bu da bele- diye şirketlerinin sürekli olarak gündemde kalmasına sebep olmaktadır. İlk baskımızda 696 sayılı KHK ile belediyelerde personel çalıştırılması- na dayalı hizmet alımları kapsamında, alt işveren işçisi olarak çalışan işçile- rin belediye şirketlerine geçmesi sürecinde, belediye şirketlerinin yapısını önemli ölçüde etkilediğini ve önümüzdeki günlerde bu konunun daha da fazla gündemde olacağını belirtmiştik. Zaman gösterdi ki, kuruluşlarıyla, oluşumlarıyla, işleyiş ve bütçeleriyle gündemden düşmeyen belediye şirketleri ile ilgili bu çalışmamız, geniş ke- simleri, özellikle belediyeleri ve belediye şirketlerini bilgilendirici bir mis- yon taşımaktadır. Av. Ali Rıza İLGEZDİ Av. Eren SÖNMEZ Av. Cem GÜÇLÜ Mayıs 2024 Whatsapp İletişim Hattı: 0533 259 00 69 2. Baskıya Önsöz Belediye şirketleri kamu hizmetlerinin yürütülmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Özellikle Büyi.ikşehir belediye şirketleri bütçe ve organizas- on apıları ile birçok belediyeden daha büyüktür. Bu da belediye şirketleri- nin sürekli olarak gündemde kalmasına sebep olmaktadır. İlk baskımızda 696 sayılı KHK ile belediyelerde personel çalıştırılması- na dayalı hizmet alımları kapsamında, alt işveren işçisi olarak çalışan işçile- rin belediye şirketlerine geçmesi sürecinde, belediye şirketlerinin yapısını önemli ölçüde etkilediğini ve önümüzdeki günlerde bu konunun daha da fazla gündemde olacağını belirtmiştik. Zaman gösterdi ki, kuruluşlarıyla, oluşumlarıyla, işleyiş ve bütçeleriyle gündemden düşmeyen belediye şirketleri ile ilgili bu çalışmamız, geniş ke- simleri, özellikle belediyeleri ve belediye şirketlerini bilgilendirici bir mis- yon taşımaktadır. Av. Eren SÖNMEZ Av. Cem GÜÇLÜ Av. Ali Rıza İLGEZDİ Saraçhane-1 Ocak 2021 Whatsapp İletişim Hattı: 0533 259 00 69 Önsöz Belediye şirketleri kamu hizmetlerinin yürütülmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Son günlerde ise gündemden düşmeyen dikkat çekici konu- lardan biri olmuştur. Özellikle büyükşehir belediye şirketleri gerek bütçeleri gerekse organizasyon yapıları itibariyle birçok belediyeden büyüktür. Bu da belediye şirketlerinin gündemden düşmemesine sebep olmaktadır. 696 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Belediyelerde personel ça- lıştırılmasına dayalı hizmet alımları kapsamında alt işveren işçisi olarak çalı- şan işçilerin belediye şirketlerine geçmesi de bu süreçte belediye şirketleri- nin yapısını da önemli ölçüde etkilemiştir. Kuruluşlarıyla oluşumlarıyla ve işleyişleriyle önümüzdeki günlerde da- ha da fazla gündemde olacak Belediye şirketleriyle ilgili bu çalışma geniş kesimleri bilgilendirici bir misyon taşımaktadır. Av. Eren SÖNMEZ Av. Cem GÜÇLÜ Av. Ali Rıza İLGEZDİ Saraçhane -30 Ağustos 2019 Whatsapp İletişim Hattı: 0533 259 00 69 7 İçindekiler 3. Baskıya O •n• so"z ················· ............................................... 5 2 • Baskıya Onso..z ıl ••••••••••••••••••••••••••••••••••• ···••ıı•• ····················································· 7 O ··nso··z............................................................................................................................... 9 1. BÖLÜM: BELEDİYE ŞİRKETLERİNİN KURULMA USULÜ 1.1. BELEDİYE ŞİRKETLERİ ·············································································· 19 1.1.1. Belediye Şirketlerinin Tanımı ............................................................................... 19 1.1.2. Belediye Şirketlerinin Özellikleri ........................................................................... 27 1.1.3. Belediyeler Tarafından Kurulan İşletme ve Şirketlerin Kurulma Nedenleri ............ 36 1.1.4. Belediye Şirketlerine İlişkin Mevzuat Düzenlemeleri ............................................. 38 1.1.5. Belediye Şirketlerinin Kuruluş Amaçları ................................................................ 44 1.1.6. Belediye Şirketlerinin Yasal Dayanağı ve Kuruluşu ................................................ 49 1.1.7. Belediye Şirketlerinin Belediye İdaresi ile İlişkileri ................................................. 53 1.1.8. Belediye Şirketlerinin Diğer Ticari Şirketler Karşısında Özel Durumu .................... 60 1.1.9. Belediye Şirket Yönetimlerinin Görevlendirilmesi ve Değiştirilmesi ...................... 65 1.1.10. Belediye Şirketlerinin Yöneticilerinin Hukuki Sorumlulukları ............................... 70 1.1.11. Taşeron Firma Elemanları İçin Kurulacak Belediye Şirketleri Açısından Dikkat Edilmesi Gerekenler ................................................................................ 74 1.1.12. Belediye Şirketlerinin Tabi Olduğu Kamusal Yükümlülükler ................................. 76 1.1.13. Belediyelerin Kurabilecekleri Şirketlerin Faaliyet Alanları ................................... 79 1.1.14. Belediye Personel Şirketlerinin Başka Alanlarda Faaliyet Göstermesi ................. 81 2. BÖLÜM: BELEDİYE ŞİRKETLERİNİN KURULMA USULÜ VE YÖNTEMİ 2.1. BELEDiYE ŞİRKETLERİNİN KURULMA YÖNTEMİ........................................................... 85 2.1.1. Yeni Bir Şirket Kurma ........................................................................................... 85 2.1.2. Kurulu Bir Şirkete Ortak Olma ............................................................................... 92 2.1.3. Hibe Yoluyla Bir Şirketin Tamamını veya Bir Kısmını Devralma ............................. 93 2.1.4. Belediye Şirketlerince Şirket Kurma ..................................................................... 96 2.2. TÜRK TİCARET KANUNUNA GÖRE KURULUŞ İŞLEMLERİ ......................................... 96 2.2.1. Belediyelerin Kurabileceği Şirket Türleri ve Özellikleri .......................................... 96 2.2.2. Belediye Meclisinin Karar Alması ......................................,........, ........................ 106 ıı Belediye Şirketleri 2.2.3. Cumhurbaşkanlığı'ndan izin Alınması ..................................................................... 108 2.2.4. Esas Sözleşmenin Hazırlanması................................................................................ 11S 2.2.5. Kurucular Beyanının Hazırlanması ve imzalanması ................................................. 116 2.2.6. Nakdi Sermayeye ilişkin Yapılması Gereken İşlemler ............................................. 12 0 2.2.7. Ayni Sermayeye IHşkln Yapılması Gereken İşlemler ............................................... 12 0 2.2.8. Belli Hallerde Gümrük ve Ticaret Bakanlığından İzin Alınması .............................. 12 1 2.3. BELEDİYE ŞiRKETLERiNiN KURULUŞUNDAKİ EKSİKLİKLERDEN KAYNAKLANAN SORUNLAR ................................................................................ 127 2.3.1. Kuruluştaki Sakatlıkların ve Eksikliklerin Hukuki Sonuçları ..................................... 127 2.3.2. Şirketin Kanuna Aykırı Kurulması Nedeniyle Feshi ................................................. 129 2.3.3. Kuruluştan Doğan Hukuki Sorumluluk ..................................................................... 131 2.3.4. Kuruluştan Doğan Cezai Sorumluluk ........................................................................ 134 3. BÖLÜM: BELEDİYE ŞİRKETLERİNİN YÖNETİMİ 3.1. BELEDİYE ŞİRKETLERİNİN ORGANLAR! VE GÖREVLERİ .......................................... 137 3.1.1. Genel Kurul. ............................................................................................................... 137 3.1.2. Genel Kurulun Toplanma Şekli ................................................................................. 142 3.1.3. Tek Ortaklı Belediye Şirketlerinde Genel Kurul Toplantısı ..................................... 148 3.1.4. Toplantıların Yapılması Süresi .................................................................................. 151 3.1.5. Toplantının Süresinde Yapılmamasının Sonuçları ................................................... 153 3.1.6. Yönetim Organı ......................................................................................................... 155 3.1.7. Anonim Şirketlerde Yönetim Kurulu ........................................................................ 155 3.1.8. Limited Şirketlerde Müdür/Müdürler Kurulu .......................................................... 157 3.2. BELEDİYE ŞiRKETLERİNiN YÖNETiMİ ....................................................................... 158 3.2.1. Yönetim Organı Üyelerinin Nitelikleri ....................................................................... 158 3.2.2. Üyeliğe Atanma ve Seçilme Koşulları, Süre .............................................................. 159 3.2.3. Üyelik Sıfatının Kazanılma Şekilleri. ........................................................................... 160 3.2.4. Belediye Başkanı, Meclis Üyeleri, Yöneticileri ve Çalışanlarının Şirketlerde Görev Alabilme Şartları ........................................................................................... 160 3.2.5. Belediye Şirket Yönetimlerinin Görevlendirilmesi ve Değiştirilmesi ...................... 163 3.2.6. Üyelik Görevinin Sona Ermesi .................................................................................... 167 3.2.7. Yönetim Organının Çalışma Şekli, Toplanması ve Karar Alması ............................. 168 3.2.8. Yönetim Organının Görev ve Yetkileri ....................................................................... 171 3.2.9. Yönetim Organı Kararlarının Geçerlilik Şartları ........................................................ 174 3.2.10. Batıl Yönetim Organı Kararları ................................................................................. 174 3.2.11. Şirketin Yönetimi ....................................................................................................... 178 içindekiler 13 3.2.12. Şirketin Temsili .......................................................................................................... 179 3.2.13. Sermayenin Karşılıksız Kalması ve Borca Batıklık Hali .......................................... 181 3.3. YÖNETiM ORGANI ÜYELERİNiN HAKLARl .............................................................. 188 3.3.1. Kişisel ve Malı Haklar ..................................................................................................188 3.3.2. Belediye Şirketlerinde Huzur Hakkı ...........................................................................189 3.3.3. Yönetim Organı Üyelerinin Yükümlülükleri ................................................................ 194 4. BÖLÜM: BELEDİYE ŞİRKETLERİNDE HUKUKİ VE CEZAİ SORUMLULUK 4.1. HUKUKİ SORUMLULUK ·········································································· 195 4.1.1. Şirketler Hukukunda Sorumluluk ............................................................................... 195 4.1.2. Yöneticilerin Hukuki Sorumluluğu .............................................................................. 197 4.1.3. Genel Sorumluluk Hali ............................................................................................... 198 4.1.4. Özel Sorumluluk Sebepleri ......................................................................................... 201 4.1.4.l. Belge ve Beyanların Kanuna Aykırı Olması ..................................................... 201 4.1.4.2. Sermaye Hakkında Yanlış Beyanlar ve Ödeme Yetersizliğinin Bilinmesi ......... 202 4.1.5. Sorumluluğuna Gidilebilecek Olanlar ........................................................................ 202 4.1.6. Sorumluluk Davası Açabilecek Olanlar .......................................................................204 4.1.7. Dava Açabilme Şartları ............................................................................................... 205 4.1.8. Davacı ve Davalı Sıfatı ................................................................................................. 205 4.1.9. Görevli ve Yetkili Mahkeme ........................................................................................ 206 4.1.10. Yargılama Usulü ........................................................................................................ 206 4.1.11. Dava Masrafları .......................................................................................................... 206 4.1.12. Farklılaştırılmış Teselsül İlkesi. ................................................................................. 206 4.1.13. Hukuki Sorumluluğu Ortadan Kaldıran Nedenler .................................................... 208 4.1.13.1. İbra ................................................................................................................ 208 4.1.13.2. Zamanaşımı .................................................................................................. 211 4.1.14. Ortakların Şirketin Özel Borçlarından Sorumluluğu ................................................. 213 4.1.15. Ortak ve Yöneticilerin Şirketin Kamu Borçlarından Sorumluluğu ........................... 216 4.2. CEZAi SORUMLULUK ................................................................................................ 225 4.2.1. Türk Ticaret Kanununda Öngörülen Cezai Sorumluluk Halleri ................................. 230 4.2.2. Türk Ceza Kanunu Kapsamında Şirket Yöneticilerinin işleyebileceği Suçlar ........... 234 4.2.2.1. Güveni Kötüye Kullanma ................................................................................ 234 4.2.2.2. Nitelikli Dolandırıcılık......, .............................................................................. 242 4.2.2.3. Rüşvet ............................................................................................................. 245 4.2.2.4. Hileli İflas - Taksirli lflas........................, .......................................................... 252 14 Belediye Şirketlerı 5. BÖLÜM: BELEDİYE ŞİRKETLERİNDE SERMAYE ARTIRIMI 5.1. SERMAYE ARTIRIMI ................................................................................................... 259 5.1.1. Esas Sermaye Artırımının Sebepleri ..................................................................... 262 5.1.2. Sermaye Artırımının Hukuki Niteliği .................................................................... 264 5.1.3. Sermaye Artırım Türleri ....................................................................................... 265 5.1.3.1. Sermaye Taahhüdü Yoluyla Artırım ............................................................. 265 5.1.3.2. İç Kaynaklardan Sermaye Artırımı ............................................................... 267 5.1.3.3. Şarta Bağlı Sermaye Artırımı ....................................................................... 270 5.1.4. Esas Sermaye Artırımında Geçerli Olan ilkeler ...................................................... 275 5.1.5. Sermaye Artırımının Ön Koşulları ......................................................................... 276 5.1.6. Rüçhan Hakkının Kullanımı ................................................................................... 278 5.1.7. Sermaye Artırımına Yetkili Organlar ..................................................................... 280 5.1.8. Sermaye Artırım Usulü ......................................................................................... 280 5.1.8.1. Belediye Meclisinin Karar Alması ............................................................... 280 5.1.8.2. Cumhurbaşkanlığından İzin Almanın Gerekli Olup Olmadığı ........................ 281 5.1.8.3. Esas Sözleşme Değişiklik Metninin Hazırlanması ........................................... 282 5.1.8.4. Yönetim Kurulu Beyanının Hazırlanması ve imzalanması .............................. 284 5.1.8.5. Şirket Genel Kurulunun Karar Alması .......................................................... 287 5.1.8.6. Sermaye Artırımının Tescil ve İlanı ............................................................. 289 5.1.9. Esas Sermaye Artırımından Dönülmesi .................................................................. 289 5.1.10. Sermayenin Artırılması işlemlerine Aykırılığın Sonuçları. .................................... 291 5.1.11. Sermaye Artırım Kararının İptali veya Butlanı ...................................................... 294 6. BÖLÜM: BELEDİYE ŞİRKETLERİNDE ESAS SÖZLEŞME DEĞİŞİKLİĞİ 6 1. ESAS SÖZLEŞME DEĞİŞİKLiĞİ ••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••a••••••299 6.1.2. Genel Esas Sözleşme Değişiklikleri ......................................................................... 301 6.2.2. Özel Esas Sözleşme Değişiklikleri ............................................................................. 303 6.2.3. Yetkili Organ ve Sınırlamalar .................................................................................. 305 6.1.3.1. Vazgeçilmez ve Müktesep Haklar ................................................................. 307 6.1.3.2. imtiyazlı Pay Sahiplerinin Hakları ................................................................. 308 6.2.4. Esas Sözleşme Değişikliği İşlemleri .......................................................................... 309 6.1.4.1. Değişiklik Metninin Hazırlanması ve Onaylanması ....................................... 309 6.1.4.2. Gerekiyorsa Kanunda Öngörülen İlgili Kurumlardan İzin Alınması ................. 3l0 6.1.4.3. Değişikliğin Genel Kurulda Karara Bağlanması .............................................. 311 6.1.4.4. imtiyazlı Pay Sahipleri Genel Kurulunun Onayı ............................................. 313 6.1.4.5. Tescil ve ilan ...................................................................................... 3l3 •••••••••·· i ınde.,.,ler 1' 7. BÖLÜM: BELEDİYE ŞİRKETLERİNDE GENEL KURUL 7.1. GENEL KURULUN NITELl�I VE KONUMU ................................................................ 315 7.2. GENEL KURULUN GÖREV VE YETKILERİ. ............................................................... 316 7.3. DEVREDiLEMEZ GÖREV VE YETKiLER .................................................................... 317 7.4. GENEL KURULUN YETKİLERİNiN SiNiRi .................................................................. 319 7..s. TOPLANTI TÜRLERİ .....................,...,..·.•.••••••,••••••••••••••••••• ••••••••••••••••••• ···· •• 11 •••• 323 7.5.1. Olağan Genel Kurul ..................................................................................................... 323 7.5.2. Olağanüstü Genel Kurul ............................................................................................. 331 7.5.3. Genel Kurulun Elektronik Ortamda Yapılabilmesi .....................................................331 7.6. GENEL KURULUN TOPLANMA USULÜ ................................................................... 334 7.6.1. Çağrılı Genel Kurul ....................................................................................................... 337 7.6.2. Çağrısız Genel Kurul. .................................................................................................... 339 7.7. TEK ORTAKLI BELEDİYE ŞİRKETLERİNDE GENEL KURUL. ........................................ 339 7.7.1. Genel Kurulun Toplantıya Çağrılması ........................................................................ 344 7.7.1.1. Çağrıya Yetkili Olanlar ...................................................................................... 346 7.7.1.2. Çağrının Şekli ve Diğer Şartlar .......................................................................... 347 7.7.2. Toplantı Yeri, Zamanı ve Bakanlık Temsilcisi istenmesi ............................................ 348 7.7.3. Genel Kurulun Toplanması .......................................................................................... 348 7.7.4. Genel Kurula Katılmaya Yetkili Olanlar ...................................................................... 349 7.7.5. Toplantıya Katılma Şartları ......................................................................................... 350 7.7.6. Genel Kurulun Çalışma Esasları ve Toplantının Yürütülmesi .................................... 351 7.7.7. Gündem ve Gündeme Bağlılık İlkesi .......................................................................... 353 7.7.8. Ortaklık Haklarının Kullanılmasına İlişkin İlkeler ....................................................... 356 7.7.9. Oy Hakkının Kullanılması ............................................................................................. 357 7.7.10. Karar Alınması ........................................................................................................... 358 7.7.11. Toplantı ve Karar Yeter Sayıları ............................................................................... 359 7.7.12. Toplantı Tutanağı ...................................................................................................... 359 7.7.13. Kararların Tescil ve ilanı ............................................................................................ 360 7.8. GENEL KURUL KARARLARININ SAKATLl�I ............................................................. 364 7.9. YOKLUK VE BUTLAN ................................................................................................ 364 7.10. İPTAL EDİLEBİLİRLİK VE İPTAL SEBEPLERi ............................................................. 366 7.11. İPTAL DAVASINDA TARAFLAR VE SÜRE ............................................................... 369 7 . 12 . YE TK • IL • I VE GO .. REVL • I MAHKEME...........................................•. ............................................... 371 7 , 13 . DAVAYA • ili ŞK• IN USUL KURALLA.RI......................................................•. ........................ 372 16 Belediye Şirketler, 7.14. GENEL KURUL KARARININ YÜRÜTÜLMESİNİN GERİ BIRAKILMASI ........................ 373 7.15. KÖTÜ NİYETLE DAVA AÇILMASI HALİNDE SORUMLULUK ...................................... 373 7.16. KARARIN YENi BİR GENEL KURUL KARARIYLA DÜZELTİLMESİ ............................... 373 8. BÖLÜM: BELEDİYE ŞİRKETLERİNİN DENETİMİ 8.1. Belediye Şirketlerinde İdari ve Finansal Denetim ...................................................... 381 8.2. 6085 Sayılı Sayıştay Kanunu Öncesinde Belediye Şirketlerinin Denetimi .................. 384 8.3. 5393 Sayılı Belediye Kanunu Kapsamında Denetim .................................................. 386 8.4. Bakanlıkların Denetimi .............................................................................................. 392 8.5. Diğer Kurum ve Kuruluşların Denetimi ...................................................................... 393 8.6. 6085 Sayılı Sayıştay Kanunu Çerçevesinde Belediye Şirketlerinin Denetimi ............ 394 8.7. Sayıştay Denetimi ...................................................................................................... 401 8.8. Belediye Şirketlerinin Belediye Meclisi Tarafından Denetlenmesi ............................ 409 8.9. Bakanlığın Belediye Şirketleri Üzerinde Denetim Yetkisi .......................................... 414 9. BÖLÜM: BELEDİYE ŞİRKETLERİNDE SAYIŞTAY DENETİMİ VE YENİ HESAP YARGILAMASI 9.1. Belediye Şirketlerinin Sayıştay'a Sunmakla Sorumlu Olduğu Evraklar ...................... 424 9.2. Belediye Şirketlerinde Mali Denetim ve Raporlama Sürecinin İşleyişi .................... 426 9.3. Belediye Şirketlerinin Sorumlulukları ........................................................................ 430 9.4. Sayıştay Denetçilerinin Yetkileri ................................................................................ 432 9.5. Denetim Esnasında Hazırlanacak Evraklar ................................................................ 435 9.6. Hesap Yargılamasındaki Tespitler, Yargı Süreci ......................................................... 438 9.7. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinin Denetim İçeriği ..................................... 441 9.8. Belediye Şirketlerinin Sorumlular ve Sorumluluk Halleri. ......................................... 443 9.9. Belediye Şirketindeki Sorumluların Bilgi Verme Sorumlulukları ................................ 444 9.10. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinde Düzenlilik Denetiminin Amacı ve Esasları ............................................................................................. 445 ••••••••••••••••••• 9.11. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinde Düzenlilik Denetiminin Y u .. ru '"t u "I mesı • ..................................................................................... 446 ••••••••••••••••···· J i indekiler 17 9.12. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinde Yapılacak Düzenlilik Denetim Sonuçlarının Raporlanması ................................................................................ 447 9.13. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinde Yapılacak Düzenlilik Denetiminin Sonuçlarının izlenmesi .................................................................... 447 9.14. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinde Yapılacak Performans Denetiminin Amacı ............................................................................................. 447 9.15. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinde Yapılacak Performans Denetiminin Esasları ...........................................................................................448 9.16. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinde Yapılacak Performans Denetiminin Planlanması ................................................................................... 448 9.17. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinde Yapılacak Performans Denetiminin Raporlanması ..................................................................................448 9.18. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinde Yapılacak Etkililik, Ekonomiklik ve Verimlilik Denetiminin Amacı ......................................................................... 449 9.19. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinde Yapılacak Etkililik, Ekonomiklik ve Verimlilik Denetiminin Esasları.......................................................................449 9.20. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinde Yapılacak Etkililik, Ekonomiklik ve Verimlilik Denetiminin Planlanması ................................................................ 450 9.21. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinde Yapılacak Etkililik, Ekonomiklik ve Verimlilik Denetimi .........................................................................................450 9.22. Sayıştay Tarafından Belediye Şirketlerinde Yapılacak Etkililik, Ekonomiklik ve Verimlilik Denetiminin Sonuçlarının Raporlanması ve İzlenmesi ..................... 451 9.23. Sayıştay Tarafından Denetlenecek Belediye Şirketlerinin Seçimi ......................... 451 10. BÖLÜM: DİĞER KONULAR 10.1. Belediye Şirketleri Belediyenin İhalelerine Katılabilmesi ......................................453 10.2. Belediye Şirketlerinde Kamu İhale Kanunu 3 (G) Maddesi'nin Uygulanması ........ 458 10.3. Belediye Şirketleri Tarafından Özel Güvenlik Hizmetleri Verilmesi ...................... 469 10.4. Belediye Şirketlerinde Stratejik Plan Zorunluluğu ................................................ 471 10.5. Belediye Ortaklı Şirketlerde Mal Alımları ............................................................ 472 10.6. Belediye Şirketlerinde Huzur Hakkı Ödemesi ...................................................... 475 10.7. Belediye Şirketinde Memur Çalıştırılması ve Ücret Ödenmesi. ........................... 483 10.8. Belediye Şirketlerinde Avans Kullanımı ve Sınırı.................., ............................... 484 . --- 18 Belediye Şirketleri 10.9. Belediye Şirketlerinde Suistimal Riskleri.............................................................. 485 10.10. Belediye Şirketi Yöneticilerinin Cezai ve Hukuki Sorumlulukları ......................... 487 10.11. Belediye Şirketlerinden Tahsil Edilemeyen Vergi ve SGK Borçlarından Belediye Şirketi Yöneticilerinin Sorumluluğu ..................................................... 491 10.12. Belediye Şirketlerinin Yöneticileri ile Personellerinin Zimmet, Rüşvet, İrtikap Gibi Memur Suçları Karşısındaki Durumu ............................................... 493 10.13. Belediye Şirketlerine Ait Taşınır ve Taşınmaz Malların Belediyeye Tahsis Edilmesi........................................................................................................... 495 10.14. Belediye Şirketlerinde istihdam Edilecek Personelin Belediye Tarafından Belirlenmesi ..................................................................................................... 496 10.15. Belediyelerde Taşeron işçilerin Doğrudan Belediyenin Sürekli veya Geçici İşçi Kadrolarına Atanmamalarının Nedeni ........................................................ 496 10.16. Belediye Başkan Yardımcısı Kadrosunda Bulunan Personelin Belediye Bünyesinde Yer Alan Şirkette Müdür Olarak Görevlendirilip Görevlendirilmeyeceği Durumu ........................................................................ 500 10.17. Belediye Şirketlerinin Spor Kulüplerine Sponsor Olması ve Vergisel Durumu ............................................................................................................ 503 10.18. Belediye Şirketlerinin Dernek Yada Vakıflara Bağışta Bulunup Bulunamayacağı Sorunu ................................................................................... 505 Kaynakça .................................................................................................................................... 507 Kavram Dizini .................................................................................................................. 511 Yazar Ozgeçmişleri .................................................................................................................... 525 . . AVU-KATALI RIZA ILGEZDI ............................................................................... 526 - 1. BÖLÜM: BELEDİYE ŞİRKETLERİNİN KURULMA USULÜ BELEDİYE ŞİRKETLERİ Be.lediye Şirketlerinin Tanımı Belediyeler, Anayasamızın 127. maddesi gereğince "mahalli müşterek ihtiyaçların karşılanması" amacıyla kurulan kamu tüzel kişileridir. Bu ana- yasa hükmünce hazırlanan 5393 sayılı Belediye Kanunu, belediyeyi, "belde sakinlerinin mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarım karşılamak üzere kuru- lan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisi" olarak tanımlamaktadır. Belediyelerin bu görevlerinin yanında şirket kurma ya da bir şirkete iştirak etme hakkı da bulunmaktadır. Tarihsel gelişimi incelendiğinde; genellikle büyükşehir belediyeleri- nin bünyesinde kurulan ve sayıları 1984 yılından sonra hızla artan bele- diye şirketlerinin hukuki nitelikleri üzerinde pek çok tartışma olmakla birlikte, merkezi idare bu şirketleşme çalışmalarına olumlu bakmaktadır. Bununla birlikte bu şirketler üzerinde de vesayet yetkisini kullanmak istemektedirler. Çünkü belediyelerin bu şirketlerin gerek sermayelerine, gerekse faaliyetlerine kaynak olarak aktardıkları paralar kamunun parası- dır. Bu nedenle de merkezi idarenin belediye şirketlerini denetlemek is- temesi olağan karşılanmalıdır. Belediyelerin bu şekilde şirket kurmalarının temel yasal dayanağı, 1580 sayılı Belediye Kanunu'dur. 1580 sayılı Kanunun, 'Belediyelerin hakları, salahiyetleri ve imtiyazları' başlığını taşıyan 19. maddesinin 5. bendinin 2. fıkrasının hükmü şöyledir: "...belediyelerinde iştirak edeceği şirketler vası- tasıyla işletilmesi, yapılması ve icara verilmesi ... İçişleri Bakanlığının kara- rına bağlıdır." Maddenin 5. bendinde, belediyenin iştirak edeceği şirketler- den söz edilmektedir. Buna göre, otobüs, minibüs, otogar, tünel, troley, finüküler işletme ve mezbahalarda kesilen etleri satış yerlerine nakil faali- yetleri konusunda belediyeler şirketlere iştirak edebilecekler ya da şirket kurabileceklerdir. -- Belediye Şirketlerı Belediyelerin şirket kurmalarıyla ilgili bir diğer hüküm de yine 19. maddenin I. bendidir. Bu hükme göre, "Belediyeler kanunun kendilerine tahmil elliğ,·iaz!fe ve hizmetleri ifa ettikten sonra belde sakinlerinin müşte- re,k·e medeni ihtiyaçlarını tesviye edecek her türlü teşebbüsatı icra eder- ler.·· Bu madde hükmüyle görüldüğü gibi, belediyeler, kendilerine verilen kanuni tüm görevler konusunda geniş bir şirketleşme imkanına sahiptirler. Türk Ticaret Kanunu' nda, belediyelerin şirket kurma, şirketlere ortak olmaları konusunda bir engel hüküm olmadığı gibi, belediyelerin, kamu hizmeti görüldüğü kabul edilen anonim şirketlerin yönetim ve denetim ku- rullarında temsiline ilişkin hükümlere yer vermek süretiyle, dolaylı yoldan belediyelerin de şirket kurabilmelerine, kurulu bulunan şirketlere iştirak edebilmelerine imkan tanımıştır. Söz konusu kanunun 275. maddesinin ı. fıkra hükmü "... belediye gibi amme şahıslarından birisine esas mukaveleye dercedilecek bir hükümle pay sahibi olmasa dahi, mevzuu amme hizmeti olan anonim şirketlerin idare ve murakabe heyetlerinde temsilci bulundur- ma hakkı verilebilir." şeklindedir (Türk Ticaret Kanunu, md. 275). Diğer kanunlarda da belediyelere şirket kurma ve şirketlere iştirak etme hak- kı verilmiştir. Gerek 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 26. maddesi, gerekse 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 70. maddesi belediyelere, kendisine verilen görev ve hizmet alanlarında şirket kurabilme hakkı tanımaktadır. Bu dü- zenlemelerde dikkati çeken nokta, bu şirket ve işletmelerin faaliyetlerinin beledi- yeningörev ve hizmet alanları ile sınırlandırılmış olmasıdır (Özdemir, 2011: 61). 1 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 70. maddesi ile belediyelere kendisi- · ne verilen görev ve hizmet alanlarında şirket kurabilme hakkı tanınmıştır. Aynı zamanda 71. madde ile de "özel gelir ve gideri olan hizmetlerini" bütçe içerisinde işletme kurarak gerçekleştirebilme hakkına sahip o/muş- lardır. Her iki maddenin özelliği de Şirketlerin belediyelerin görev ve hiz- met alanları ile sınırlandırılmış olmasıdır. KİT'lerde karşımıza çıktığı şekilde, teşekkül ve teşebbüs kavramlarına açıklık getirmekte fayda vardır. Teşebbüs; TCK madde 61 ve 62'deki karşılığına denk gelecek şekilde Hukuk Terimleri Sözlüğünde "girişimde bulunma, bağlama, bir iş yapmayı göze alma" şeklinde tanımlanmıştır. 1 Hülya KÜÇÜK, Türldye'de Belediye Şirketlerinin Denetimi Üzerine Bir Değerlendirme, Journal of lnternational Management, Educational anı;l Economics Perspectives 3 (1) (2015) ı B61um. B lediye Şirketlerinin Kurulma Usulü ---- -- --- --� ------- 2 - 1 T şekkill i • '1eşkilden türetilerek. belli bir varlık ve biçim kazanına ya d kurulma olarak tunınılanabilir. Kdimenin yabancı dillerdeki karşılıklan ine lendiğind . en çok kullanılan dillerden biri olan İngilizce'den örnek vem1ek gerekirse, "being formed" karşılığı göze çarpmaktadır. Bunu keli- menin ifade ettiği anlamı kavrama gereksiniminden "yeni bir form kazanma, forma ginne" olarak yorumlayabiliriz. Belediye İktisadi Teşekkülleri (BİT), yerel kaynakların belediyeler tara- fından etkin bir şekilde değerlendirerek, sorumluluk sahalarında kalkınmaya katkıda bulwımaya imkan tanıyan, aynı zamanda hizmetleri daha dinamik bir süreç içinde sunmalarına olanak sağlayan alternatif bir yöntemdir. Kimi bölgesel hizmetlerin uygulanabilmesi amacıyla belediyeler tara- fından kurulmuş ya da idaresinin elde edilmesi şartıyla ortak olunmuş, ken- dine has bütçeli özel hukuk kişileri biçiminde tanımlanabilir. Var olan bir kuruluş amacı doğrultusunda, belediyelerce oluşturulan, kişisel mal ve hiz- met üreten, mülkiyetinin ve denetiminin belediyelerin elinde olması nede- niyle, yönetim kuralları belediyeler tarafından tespit edilen, cari faaliyetleri- ni finanse eden dolayısıyla gelirlerinin çoğunu belediye gelirlerinden elde etmeyen girişimler olup; yerel toplumun sosyal yararının en üst düzeyde sağlanması amacına göre kaynak tahsis edilen firmalardır. Belediye şirketleri kimi yerel hizmetlerin yürütülmesi amacıyla beledi- yeler tarafından kurulan ya da yönetiminin elde edilmesi koşuluyla belediye- lerce ortak olunan, bağımsız bütçeli, özel hukuk tüzel kişileridir. 3 Temmuz 2005 tarih ve 5393 sayılı Belediye Kanunu'na göre belediyeler kendilerine verilen görev ve hizmet alanlarında, ilgili mevzuatta belirtilen usullere göre şirket kurabilir. (m.70) Ayrıca belediyeler, özel gelir ve gideri bulunan hiz- metlerini İçişleri Bakanlığı'nın izniyle bütçe içinde işletme kurarak yapabi- lir. (m.71) Fakat bazı şehirlerde özel kanunlarla kurulmuş ve ayrı kamu tüzel kişiliğine sahip ayrı bütçeleri olan kuruluşlar da vardır. Örneğin İSKİ, İETT, EGO, ASAT, KOSKİ gibi. Bu arada, belediyelerin iktisadı teşebbüsleri, yani belediyeler tarafından kurulmuş şirketler "kamu iktisadı teşebbüsü" kapsa- mına girmemektedir. Görüldüğü gibi belediyeler, Belediye Kanunu'nun verdiği yetkiye daya- narak şirket kurabilmekte veya mevcut şirketlere iştirak edebilmektedir. Türk Ticaret Kanunu'nun genel hükümleri de, belediyelerin şirket kuımala- rma imkan sağlamıştır. Bu yasal dayanaklar çerçevesinde belediyeler, özel- likle 1984 yılından itibaren birçok alanda hızlı bir şirketleşmeye yönelmiş- 71111 u Belediye Şlrketleri !erdir. İstanbul. Ankara, İzmir gibi büyük Şehirlerde "belediye iktisadi te- şebbüsü.. (BİT) ortaya çıkmıştır. 1994 yılında yürürlüğe giren 4046 sayılı Özelleştinne Uygulamalarının Düzenlenmesi Hakkında Kanunun 26. maddesinde, "Belediyeler ve diğer malıalli idareler ile bunların kurdukları birlikler tarafından, ticari amaçla faaliyeıte bulunmak üzere ticari kuruluşlar kurulması, mevcut veya kurula- cak Şirketlere sermaye katılımında bulunulması Bakanlar Kurulunun iznine tabidir" denilmek suretiyle şirket kurulması ve sermaye katılımında bulu- nulması izne tabi tutulmuştur. 23.07.2004 tarih ve 24431 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 5216 sa- yılı Büyilkşehir Belediyesi Kanunu'nun 26. maddesine göre, Büyükşehir Belediyeleri kendilerine verilen görev ve hizmet alanlarında, ilgili mevzuatta belirtilen usullere göre sermaye şirketleri kurabilmektedirler. 26. maddenin devam eden kısmı, Büyükşehir belediyesi şirketleri ve belediye personeli için hayati öneme sahip hükümler içermektedir; "Genel sekreter ile belediye ve bağlı kuruluşlarında yöneticilik sıfatını haiz personel bu şirketlerin yöne- tim ve denetim kurullarında görev alabilirler. Büyük.şehir belediyesi, kendi- ne ait büfe, otopark ve çay bahçelerini işletebilir; ya da bu yerlerin belediye veya bağlı kuruluşlarının %50'sindenfazlasına ortak olduğu şirketler ile bu şirketlerin %50'sinden fazlasına ortak olduğu şirketlere, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine tabi olmaksızın belediye meclisince belirlenecek süre ve bedelle işletilmesini devredebilir." denilmektedir. 2 Belediye İktisadi Teşebbüsleri, kimi yerel hizmetlerin yürütülmesi ama- cıyla belediyeler tarafından kurulan ya da yönetiminin elde edilmesi şartıyla ortak olunan, bağımsız bütçeli, özel hukuk tüzel kişileri şeklinde tanımlana- bilir. Belediye İktisadi Teşebbüsleri'nin genel özellikleri şu şekilde sıralana- bilir: 1. Belediye tarafından kurulur (sermayesinin yarzdanfazlası belediyeye ait olmalı) veya (yönetiminin elde edilmesi şartıyla) belediyece ortak olu- nurlar. 2. Belediyenin görev alanına giren bir konuda faaliyet gösterirler. 2 Al! P�şa HATİPOĞLU; B_elediye l�isadl Teşekküllerinin Hukuki Statüsü ve Tabi Oldukları ihaleReji- mı, Yuksek lisans Tezi, ıstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013 ı.Bölüm: Belediye Şirketlerinin Kurulma Usulü J. }'ön tim h /edü enin elindedir, 4. B l"d(ye l üıçesinden bağımsız bir bütçeye sahiptirler. 5. Özel hukuk tüzel kişisidir/er. Günümüzde Belediye İktisadi Teşebbüsleri'nin mevzuatla belediyelere verilen görevlerin dışında, çok çeşitli alanlarda faaliyette bulundukları görül- mektedir. İktisadi teşebbüslerin deriden tekstil ürünlerine, gıda maddelerinden mobilya üretimine kadar birçok konuda çalıştıkları bilinmektedir. Kuşkusuz bunlardan bazıları kar amacı güdübneyen ve ekmek, su ve ulaşım gibi halkın temel ihtiyaçlarım karşılamayı veya bölge kalkınmasını ya da gider tasarrufu- nu amaçlayan faaliyetlerdir. Bazıları ise kar amaçlıdır. Otoparklar ve turistik işletmeler belediyeye gelir sağlamak için kurulmuş tesislerdir. 3 Belediye iktisadi Teşebbüsleri "özel hukuk tüzel kişisi" niteliğinde olup, piyasa mekanizmasına ve şartlarına uygun olarak faaliyette bulunmak üzere kurulmuşlardır. Bununla beraber, BİT' lerin kuruluş amaçları ve faaliyet alanları 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 26'ncı maddesi ile 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 70. maddesinde belirtildiği şekilde beledi- yelerin görev ve hizmet alanları ile sınırlandırılmıştır. Böylelikle, BİT'ler her ne kadar özel hukuk tüzel kişiliğine sahip ve 6102 sayılı TTK hükümle- rine göre faaliyette bulunuyorlar ise de, şirket yönetim kurulu üyeleri ile belediye çalışanları arasında organik bir ilişki mevcuttur. Belediye şirketle- rinin yönetim ve denetim kurulu üyeleri arasında çoğunlukla 657 sayılı Dev- let Memurları Kanunu kapsamında çalışan kamu personeli bulunmaktadır. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 26. maddesine göre; "Büyükşehir belediyesi kendisine verilen görev ve hizmet alanlarında, ilgili mevzuatta belirtilen usullere göre sermaye şirketleri kurabilir. Genel sekre- ter ile belediye ve bağlı kuruluşlarında yöneticilik sıfatını haiz personel, bu şirketlerin yönetim ve denetim kurullarında görev alabilirler. " Bu düzenle- me, belediye ve bağlı kuruluşları ile şirket yönetim kurulu üyeleri arasındaki organik bağın varlığını göstermektedir. Belediye iktisadi Teşebbüsleri kamu niteliği ağır basan, özel hukuk hü- kümlerine göre yönetilen, esaslı amacı belde halkının yerel nitelikteki talep- lerini karşılamak üzere merkezi otoriteye tanınan bir yetkiye dayanılarak 3 Recep BOZLA�AN, Belediye iktisadi Teşebbüslerinin Özelleştlrllmeslnde Temel Sorun Mevzuat Dergisi, Yıl: 7, sayı 73 -- 24 Belediye Şirketleri idari işlemle kurulmuş olan kamu hizmet birimleridir. Yönetim ve denetim. !eri belediyelerin kontrolünde olan şirketlerin ürettikleri mal ve hizmetler ) arı kamusal ve özel mal niteliği taşımaktadır. Yönetim kurulu üyeleri ve genel müdürü belediye yönetimi tarafından belirlenen BiT' lerin şirket poli- tikaları ve stratejileri de belediye yönetiminden bağımsız düşünülemez. Bununla beraber, Yargıtay ve Danıştay içtihat kararlarında belediye ikti- sadi teşebbüslerinin TTK hükümlerine göre kurulmuş sermaye şirketi niteli- ğine sahip oldukları; kuruluşlarında kamu kuruluşlarının ortaklık payına sahip olmalarının, hatta payın tamamına sahip olmalarının bu şirketlerin hukuki niteliğini değiştirmediği; dolayısıyla bunların kamu kuruluşu statü- sünde kuruluşlar olmadığı teyit edilmiştir. 4 Belediye şirketleri bazı yerel hizmetlerin yürütülmesi amacıyla beledi- yeler tarafından kurulan ya da yönetiminin elde edilmesi koşuluyla beledi- yelerce ortak olunan, bağımsız bütçeli, özel hukuk tüzel kişileridir. Belediye şirketlerinin kuruluş koşulları ise şu şekildedir: I. Belediye tarafından kurulur (sermayesinin yarısından fazlası belediyeye aittir.) veya (yönetimin belediyenin elinde olması koşuluyla) belediyeye ortak olunur. 2. Belediyenin görev alanına giren bir konuda faaliyet gösterirler. 3. Belediye bütçesinden bağunsız bir bütçeye sahiptirler. (Ancak bu bütçe- leri belediye bütçesine konsolide edilir) 4. Özel hukuk kişisidirler. (Sayan ve Kışlalı, 2008: 60) 5. Pazarlanabilen mal ve hizmetleri üretirler. 6. İlke olarak yerel toplumun sosyal maksimizasyonunu amaçlarlar. 7. Yönetim belediyenin elindedir. 8. Ticari amaçlı olup Türk Ticaret Kanunu'na (TTK)'na tabidirler (Özde- mir, 2011: 62). Belediye İktisadi Teşekkülleri (BİT), kuruluş statüsüne göre, beledi- yelerce kurulan, pazarlanabilen yani kişisel mal ve hizmet üreten, mülkiyeti- nin ve/veya denetiminin yeterince belediyelerin elinde olması nedeniyle, � Prof. Dr. Süreyya SAKINÇ Yemlnli Mali Müşavir Celal Bayar Üniversitesi i.l.B.F. Öğretim üyesi 0 1. Bölüm: Belediye Şlrketlerlnln Kurulma Usulü 25 önetiın kurallarının belediyelerce tespit edildiği, cari faaliyetlerini finanse eden elirlerinin çoğunu belediye gelirlerinden elde etmeyen teşebbüsler olup· ilke olarak ,, erel toplumun sosyal yararının maksimizasyonu amacına göre kaynak tahsis edilen firmalardır. (Akalın, 1994: 17) Belediyeler asli görevleri yanında, çeşitli mevzuatla verilen hizmet ve görevleri yerine getirirken, kimi zaman yerel ortak ihtiyaçların karşılanması, kimi zaman da ekonomik, sosyal, hukuki ve sosyo-politik nedenlerle mev- zuatta açıkça yasaklanmayan konularda yerel yönetimlerin serbestçe tasar- rufta bulunabileceği kuralından hareketle çok sayıda şirket kurdukları ya da kurulmuş şirketlere katıldıkları görülmektedir. (Dönmez, 1996: 30) Belediye İktisadi Teşekkülleri, belediye bütçelerine ve mevzuatla bele- diyelere verilen görevler çerçevesinde belde hizmetlerinin daha çabuk ve etkin olarak görülmesi amacıyla kurulmuşlardır. Belediye İktisadi Teşekkül- leri belediye hizmetlerinin etkinleşmesi ve çabuklaşmasında bir araçtır. Bu nedenledir ki, sermayesinin belediyeye ait olduğu, yönetiminin belediyece belirlendiği, ürettiği malın ya da hizmetin büyük ölçüde belediye tarafından satın alındığı gerçeği karşısında bu şirketlerin sürekliliği ve verimli çalışma- ları gereklidir. (Kara, 2008: 91) Bu kapsamda belediye şirketlerinin kuruluş nedenleri şu şekildedir: • Kamu kurumlarının tabi oldukları bürokratik usul ve kurallardan kurtu- larak, özel kesimin yararlandığı piyasa şartlarının getirdiği imkanlardan ve tekniklerden faydalanmak, • BŞB hizmetlerini özelleştirmek ve böylece hizmette etkinliği ve verim- liliği artırmak, • Kamu personel rejiminin dışına çıkarak esnek istihdam ve esnek ücret politikası uygulama imkanına sahip olma, • DMK'ya göre oluşmuş olan sistemin dışına çıkabilmek, böylelikle kaliteli personeli istediği kadar ve istediği ücretle çalıştırma imkanına kavuşma, • Merkezi idare vesayetinden kurtulmak, • İhale yoluyla özel şirketlere giden kamu fonlarının, şirketler aracılığı ile tekrar belediyelere dönüşünü sağlamak (BŞB şirketleri ya ihaleye gir- meden ya da ihaleye girip işi alarak BŞB hizmetlerini Ustlenmekteqir.) • Yerel halkın katılımın sağlayarak, yerel sermayeyi hareket� geçirmek, Belediye Şlrketlerı • Yeni istihdam olanakları yuratmak, yerel imkanları değerlendirmek, tÇiftçi. 2006: 59-60) • Bil>ük kentlerin devasa sorunlarına hızla çözüm bulmak. Beledi) e şirketleri belediyelerin hizmetlerini daha hızlı ve etkin sunabilme- si. merkezi yönetimin vesayetinden kurtulınak, yerel halkın katılımını sağlaya- rak>el'!) sermayeyi harekete geçirmek amacı ile kurulduğu görülmektedir. 5 Ülkemizde belediyeler, hızlı şehirleşme nedeniyle aıtan görev ve sorum- luluklarını yerine getirebil.mek için yeni organizasyonlara ihtiyaç duymuş- lardır. Belediyelere kaynak tahsis etmek, kamu bürokrasisinden ve idari vesayetten kurtulmak, yörenin sosyal ve ekonomik gelişmesine katkıda bu- lunmak ve bütçe prensiplerinden kaçınmak gibi amaçlarla belediyeler tara- fından sağlanan sennaye ile ve genellikle anonim şirket şeklinde belediye şirketleri kurulmuştur. Devletin iktisadi hayattaki rolünde önemli değişınelere yol açan "sosyal devlet' anlayışı ve hızlı kentleşme süreci, kentsel hizmetlere yönelik talepte büyük bir artış ve çeşitliliği beraberinde getirmiştir. Belediye hizmetlerinin çoğu temel kamu hizmeti niteliğindedir. Ancak, bir hizmetin temel kamu hizmeti niteliğini taşıması, doğrudan belediyelerce karşılanmasını gerektirmemektedir. Hizmetin sunulmasından sorumlu olmak, araçlardan çok amaçlara yönelik olup, belediyenin yükümlülüğü altındaki hizmetlerin gerçekleş- tiriJmesini güvence altına almak sorumluluğudur. Hizmetin kim tara- fından sunulduğu konusu ise, daha çok amaçlanan sonuçlara hangi araçlar yoluyla ulaşıldığını belirlemektedir. Yerel kamu hizmetlerinin üretilmesinde özel sektörün kullanılması, bir belediye için temel belediye hizmetlerini sunma sorumluluğundan kaçınmak anlamını taşımamaktadır. Özel sektöre devredilen örneğin, temizlik hizmet- leri gibi hizmetlerde bir aksama olması durumunda bunun sorumlusu beledi- yedir. Yerel hizmetlerinin yürütülmesinin özel sektöre devredilmesi, hizme- tin kendisini değil sunuluş biçimini nitelemektedir. Belediye Jktisadi Teşebbüsleri, kimi yerel hizmetlerin yürütülmesi ama- cıyla belediyeler tarafından kurulan ya da yönetiminin elde edilmesi koşu- luyla ortak olunan, bağımsız bütçeli, özel hukuk tüzel kişileri biçiminde 5 Hulya KÜÇÜK, TOrkiye'de Belediye Şlrketlerlnln Denetimi Üzerine Bir Değerlendirme, Journal of lnternatlonal Management, Educatlonal and Economlcs Perspectives 3(1) (2015) - l. - Bö - lüm - : - 8 . te . diy : e . Şi . rk - etl = erlni - n K - ur - ulm - a - Us - ulü 27 tanımlanabilir. Belediye İktisadi Teşebbüslerinin genel özellikleri şu bi- çimde sn·alonabilir. Belediye tarafından kuı·ulurlar, belediyenin görev alanına giren bir konuda faaliyet gösterirler, belediye bütçesinden ba- ğımsız bir bütçeye sahiptirler, özel hukuk tüzel kişisidirler. Günümüzde Belediye İktisadi Teşebbüslerinin mevzuatla belediyelere rilen görevlerin dışında, çok çeşitli alanlarda faaliyette bulundukları gö- rülınektedir. İktisadi teşebbüslerin deriden tekstil ürünlerine, gıda maddele- rinden mobilya üretimine kadar birçok konuda çalıştıkları bilinmektedir. Kuşkusuz bunlardan bazıları kar amacı güdülmeyen ve ekmek, su ve ulaşım gibi halkın temel ihtiyaçlarını karşılamayı veya bölgesel kalkınmayı ya da gider tasarrufunu amaçlayan .faaliyetlerdir. Bazıları ise kar amaçlıdır. Oto- parklar ve tw·istik işletmeler belediyeye gelir sağlamak için kurulmuş tesis- lerdir. Dolayısıyla, belediye iktisadi Teşebbüslerinin kar amaçlı olup olma- dıklarının yürüttükleri hizmetin niteliğine bağlı olduğu söylenebilir. 6 Belediye Şirketlerinin Özellikleri Kuruluş, görev ve isleyişlerindeki farklılıklar göz önüne alınarak bele- diyelerin ekonomik girişimlerini genel olarak şu dört ana başlık altında ince- lemek mümkündür: • Belediye bütçesi içinde veya dışında yer alan işletmeler, • Tanzim satış fonları ve döner sermayeli kuruluşlar, • Belediyelerin kurdukları ve iştirak ettikleri şirketler, • Birlikler ve diğer alternatif teşebbüs yöntemleri. Belediyeler; bazı kamu hizmetlerini daha etkin yürütmek amacı ile ka- mu hukukunun ve bürokrasinin katı kurallarından ve ağır işleyişinden kur- tulmak için ekonomik girişimlerini şirketler yolu ile yerine getirmektedirler. Şirketleşmeye yöne]menin diğer nedenleri arasında mevcut personel rejimi içinde kaliteli eleman çalıştınnada karşılaşılan ·sorunlar, merkezi idarenin deneti- m.inden kurtulma düşüncesi ve özel girişimcilerin giden kamu fonlarının bir kıs- mım şirketler aracılığı ile tekrar belediyeye kazandırmak fikri sayılabilir. 6 Ferit YÜZER, Türkiye'de Belediye iktisadi Teşebbüslerlnin Denetiminin Hizmet Etkinliği Yönünden Değerlendirilmesi, T. C. Dokuz Eylül Ünlvers1tesj Sosyal Bilimler En�titüsO Mal)ye Anablllm Dalı Ma- liye Programı Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, lzmlr, 2010. 28 Belediye Şirketlerı Türk Ticaret Kanunu·nun 18. maddesinin 1. fıkrasına göre, belediyeler tarafından özel hukuk hükümlerine göre yönetilmek veya ticari şekilde işle. tilmek üzere kurulan teşekkül ve müesseseler "şirketler" tacir sayılırlar. Ay. rıca bunlar. Ticaret Sicil Nizamnamesi'nin 13/1 maddesine göre ticaret sici- line tescil ile ticaret odalarına kaydolmak zorundadırlar. Belediye İktisadi Teşekkülleri, Kamu İktisadi Teşekkülleri ile aynı ka- tegoride değerlendirilse de, belediye iktisadi faaliyetlerine ilişkin işletme ve diğer teşebbüslerin kuruluş ve işleyişini düzenleyen mevzuat hem dağınık hem de yetersizdir. Belediye İktisadi Teşekküllerinin bir çerçeve yasası olmaması en büyük sorunlardandır. Belediyelerin, her türlü girişimi icra edebilmeleri, öncelikle kanunun kendilerine verdiği görev ve hizmetleri yerine getirmelerine bağlıdır. Yani öncelikle bu görev ve hizmetler yerine getirilecek, sonra bunların geliştiril- mesi için her türlü girişimde bulunabilecektir. Oysa buna riayet edilmemek- te, kanunun verdiği görev ve hizmetlerin yerine getirilmesi için işin başında girişimde bulunulmakta, işletmeler kurulmaktadır. Ülkemizde, belediyelerin şirket kurması veya kurulan bir şirkete katıl- maları eskiden beri uygulandığı üzere, yetki 1580 sayılı Kanun'un belediye- lerin vazifeleri ile ilgili hükümlerinde görülmektedir. Ancak, bugünkü anlamında, şirketlerin belediyelerde bir hizmet yöntemi olarak uygulanmasına 1984 yılında Büyi.ikşehir belediyelerinin kurulması ile rastlıyoruz. Başta Büyükşehir belediyeleri olmak üzere, birçok belediye, hizmetlerini daha etkin ve verimli sunabilmek için, işletme, döner sermaye, fon, müessese, birlik ve şirket gibi ekonomik girişim modellerini devreye sokmuşlardır. Çeşitli alanlarda, kendi bünyelerinde şirket kurmuşlar veya kurulmuş olan şirketlere dahil olmuşlardır. Belediyeler, kanunların kendilerine verdiği zorunlu görev ve hizmetlerin ifasından başka, beldenin ve belde halkının umumi ihtiyaçlarını sağlamak üzere her tilrlü girişimde bulunabilirler. Bu çerçevede, belediyelerin şirket kurmak veya kurulmuş bir şirkete dahil olmak suretiyle bu hizmetleri yerine getinneleri mümkündür. Belediyelerin şirket kurmalarının temel yasal dayanağı, 5393 ve mülga 1580 sayılı Belediyeler Kanunu'dur. Bu kanun, belediyelerin, belediye sınır- ları içerisinde toplu taşımacılık ve et taşımacılığı işlerini, şirketler vasıtasıyla yapabileceklerine müsaade etmektedir. Yine belediyeler, belediye·meskenle� ri yapmak, r aptıkları meskenleri belediye çalışanlarına kiraya Uzere kurul- muş v ·a kurula ak apı oıtaklıklarına iştirak edebileceklerdir. Özel yasalarla kurulan ASKİ, İSKİ, IETT, EGO gibi işletmelerin, 5018 ayılt Kanw1a ve 2886 Sayılı İhale Kanunu'na tabi olmayıp, özel hukuk ya- salarına göre işlemlerde bulunacakları belirtilmiştir. Bu işletmeler, kamu tüzel ki iliğine sahip olup ticari usullere göre çalışırlar. Bütçe işlemleri açı- sından kendi yasalarına tabidirler. Bütçesi belediye bütçesi içerisinde yer alan işletmelerin mali denetimi, belediye bütçesinin tabi olduğu, hazırlanış, onaylama, uygulama ve denetim yollarına tabidir. Bu işletmelere ait bütçeler, belediye bütçeleri ile aynı iş- lemlere tabidirler. Bütçesi, belediye bütçesi dışında yer alan katma bütçeli işletmelere ait bütçelerin şekli, düzenlenmesi, kabulü ve onaylanmasında, belediye bütçesi- nin tabi olduğu esas ve usuller uygulanacaktır. Katma bütçeli müesseselerin muhasebesi ve mali işlemleri belediye sorumlu saymanının denetimine tabidir. Belediyelerin kurdukları veya katıldıkları şirketlerin kuruluş, çalışma ve denetlenmesi noktalarında halen tartışmalar devam etmektedir. Belediyelerin, şirketlere yönelmesindeki tek sebep, hizmette etkinlik ve verimlilik değildir. Kamu hukukunun katı kurallarından, kamu bürokrasi- sinin ağır işleyişinden, merkezi idarenin vesayet denetiminden ve nitelikli eleman çalıştırmayı engelleyen personel rejiminden kurtulmak, siyasi neden- lerle istihdam oluştuımak, siyasi reklam yapmak, halkın katımını sağlayarak mahalli sermayeyi harekete geçirmek ve ihale yoluyla özel kesime kayan parasal kaynakları elinde tutmak gibi birçok nedenlerle belediyeler şirket- leşmeye yönelmiştir. Belediyelerin; şirket kurmasına müsaade eden 1580 Sayılı Kanun'un yukarıda zikredilen hükümlerinin yanı sıra, TTK hükümlerinde de engelle- yici bir duruma rastlanılmamaktadır. Bilakis, belediyelerin anonim şirketle- rin yönetim ve denetim kurullarında temsiline ilişkin hükümlere yer vermek suretiyle bu hususa dolaylı, bakarak cevaz verilmektedir. Ayrıca, 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu'nda da, belediye şirketlerinden bahsedilmekle, be- lediyelerin şirket kurmasının veya kurulmuş bir şirkete katılmasının yasal olduğu kabul edilmiştir. Belediyeler, kanunun kendilerine verdiği vazife ve hizmetleri ifa ettik- ten sonra, belde sakinlerinin müşterek ve medeni ihtiyaçlarını düzenleyecek 30 Belediye Şirketleri her türlü girişimi icra ederler. Bu bağlamda belediyeler, kuracakları şirketler vasıtasıyla. yapılmasını gerekli gördükleri hizmetleri ifa edebileceklerdir. Ancak. belediyeler, görevleri olan konularda harcama yapabileceğinden, görevleri olmayan konularda şirket kuramayacaklar, bu yönde sermayeye katılım payı olarak harcama yapamayacaklardır. Belediyeler, Anayasamızın 127. maddesi gereğince "mahalli müşterek ihtiyaçların karşılanması'' amacıyla kurulan kamu tüzel kişileridir. Bu ana- yasa hükmünce hazırlanan 5393 sayılı Belediye Kanunu, belediyeyi, "belde sakinlerinin mahallı müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuru- lan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan, idari ve malı özerkliğe sahip kamu tüzel kişisi" olarak tanımlamaktadır. Ortak genel ge- reksinimlerin karşılanması amacıyla belediyelere sunulan haklardan birisi de şirket veya işletme kurabilmeleridir. Gerek 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu'nun 26. maddesi, gerekse 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 70. maddesi belediyelere, kendisine verilen görev ve hizmet alanlarında şir- ket kurabilme hakkı tanımaktadır. Bu düzenlemelerde dikkati tekrar çekmek istediğimiz nokta, bu şirket ve işletmelerin faaliyetlerinin beledi- yenin görev ve hizmet alanları ile sınırlandırılmış olmasıdır. 52 l 6 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun '•şirket kurulması" baş- lıklı 26. maddesine göre; Büyükşehir belediyelerinde genel sekreter ile bele- diye ve bağlı kuruluşlarında yöneticilik sıfatını haiz personel, bu şirketlerin yönetim ve denetim kurullarında görev alabilmektedirler. Bu hükmün sonu- cunda, belediye ve bağlı kuruluşlarında yöneticilik sıfatını kazanmış her kim olursa, belediye şirketlerinin yetkili organlarında görev alına olanağına sahip olmuşlardır. Dolayısıyla belediye şirketlerinin, belediyelerin yönetici perso- neli açısından ek gelir ve rant merkezi haline dönüştürülmesine imkan sağ- lanmıştır. 1930 tarih ve 1580 sayılı Belediye Kanunu incelendiğinde, belediyelere adeta bir girişimci gibi ticari ve endüstriyel girişimlerde bulunma konusunda geniş yetkiler verildiği görülınektedir. Belediyeler, değişik sebeplerin de etkisiyle, kendilerine tanınan yetkiler dahilinde iktisadi ve ticari teşebbüsler kurmuşlardır. Kuşkusuz belediyeler salt değişik kanunlarca kendilerine tanınan yetki- ler dolayısıyla iktisadi ve ticarı girişimlerde bulunmamaktadırlar. Diğer bir ifade ile belediyelerin ekonomik ve ticari girişimlerinin altında yatan neden, yalnızca mevzuatla bu konuda verilen yetkinin kullanılması olarak görül- 1 Söıun . Beledi SlrkPtle-rinin Kurulnrn U ulO JI m m lidir. Belediy !er. tilrlU nedenlerin etki ·iyle bu çeşit girişimlerde bu- lunmaktadırlar. Beledi) !eri iktisadi ve ticarı girişimler kurmaya iten neden- ler u ş kilde sıralanabilir: J. Hizı,ıet suııunıııııu olumsuz etkileyen mevcut bürokratik yapmın dışı- na çıkına isteği: Yerel hizmetler, doğası gereği günlük hayatın her anını ilgilendiren ve bireyin günlük yaşantısını doğrudan etkileyen hizmetlerdir. Bu tür hiz- metlerin karşılanması ve günlük yaşamda meydana gelen değişimlere ayak uydurulması, hizmet yönetiminin hızlı bir biçimde yapılmasını zo- runlu kılmaktadır. Yerel ihtiyaçlardan kaynaklanan bu durum esnek ör- güt yapıları ve hızlı karar alma mekanizmalarını gerektirmektedir. Yerel hizmetler bu özellikleri dolayısıyla merkezi yönetimin yürütmekle yü- kümlü olduğu hizmetlerden ayrılır. Bu nedenledir ki, kamu hukukunun ve bürokrasisinin katı kuralları ve ağır karar alma mekanizmaları özel- likle yerel ihtiyaçların karşılanmasında yetersiz kalmaktadır. İhtiyaç du- yulan araç�gereç ve personel temini gecikmekte, hatta olanaksız duruma gelmekte, planlanan birçok yatırıma zamanında başlanamamaktadır. Hizmetlerde meydana gelen bu tür gecikmeler ise maliyetleri artırmakta ve belediye bütçesine ek yük getirmektedir. Yerel hizmetlerin doğasında var olan hızlı karar alma, alınan kararları uygulama ve esnek örgüt yapı- larına sahip olma gereği dolayısıyla, belediyeler kamu hukukunun ve bürokrasisinin katı kuralları ve ağır işleyişi içinde, iktisadi teşebbüsleri kendilerine bir çıkış yolu olarak görmektedirler. Belediye tüzel kişili- ğinden ayrı bir tüzel kişiliğe ve bütçeye sahip olan bu teşebbüsler, Türk Ticaret Kanunu'na, dolayısıyla da özel hukuk hükümlerine tabi olduğu için, belediyelerin gereksinim duyduğu hızlı karar alına ve esnek örgüt yapılarını sağlama potansiyeline sahiptirler. 2. Yörenin ekonomik açıdan geliştirilmesi isteği: 1960'lı yılların sonlarından bu yana, Batı dünyasını etkisi altına alan ekonomide liberalleşme ve devletin asıl işlevlerine dönmesi konusunda- ki hareketler 1980'Ii yıllarda Türkiye'yi de etkisi altına almış, merkezi hükümetin ekonomik düşüncesinde çok önemli dönüşümler olmuş, dev- letin doğrudan mal ve hizmet üretimine yönelik yatırımları büyük ölçü- de durdurulmuştur. Önceleri yurt düzeyinde dengeli ekonomik kalkın- mayı amaç edinerek, özel sektörün önem vermediği konularda ve yöre- lerde de yatırımlar yapan devlet, bu kimliğinden hızla uzaklaşmıştır. l 32 Belediye Şirket1eı1f Böylece. söz konusu yörelerdeki ekonomik hayat durgunluğa girmiş ve f diğer bazı faktörlerin de etkisiyle, sosyo-ekonomik açıdan olumsuz so. f nuçlara yol açmıştır. Bu durum, söz konusu yörelerdeki yerel yönetim- leri özellikle de belediyeleri harekete geçirerek, yerel ekonomik ve ticari yaşamın canlanması için bir takım önlemler almalarına yol açmıştır. So. , nuçta, birçok belediye, iktisadi teşebbüsler kurarak ya da mevcutlara or- tak olarak bölgelerindeki ekonomik çözülmeye biraz olsun engel olma- ya çalışmışlardır. 3. Yeni gelir kaynakları yaratma isteği: Her ne kadar, 1980 sonrası dönemde belediyelerin gelirlerinde önemli iyileştirmelere gidilmiş ise de, istenilen düzeye ulaşılamamıştır. Ayrıca. kuruluş amacı bütün yerel yönetimlere yardım sağlamak ve destek ver- mek olan yerel yönetim fonları merkezde siyası gücü elinde bulunduran- lar tarafından genel olarak sübjektif bir biçimde kullanılmıştır. Öte yan- dan, gerek yerinden yönetim sisteminin yapısal sorunlarından ve gerek- se yerel yönetimlerin malı durumlarından kaynaklanan sorunların da et- kisiyle, gelir sıkıntısı içinde bulunan belediyeler, iktisadı ve ticarı giri- şimler kurarak kendilerine ek gelir sağlama yoluna gitmişlerdir. 4. Nitelikli eleman istihdam etme isteği: Belediyelerin tabi olduğu ücret rejimi günün koşullarına yanıt vermek- ten uzaktır. Merkezi hükümet, ayrı bir tüzel kişiliğe ve bütçeye sahip olan, mali ve yönetimsel özerkliği bulunan belediyelerin ücret ve perso- nel rejimlerini doğrudan etkileyebilmektedir. Kaliteli elemanların kamu sektöründe istihdam edilmesi için gerekli olanakları sunamayan mev- zuat hükümleri nedeniyle, branşlarında yetişmiş kişiler daha iyi iş ola- nakları sağlayan özel sektör kuruluşlarına yönelmektedir. Uygulamada ortaya çıkan bu olumsuz durum, belediyelerin iyi bir bürokratik kadro oluşturmasına engel olmaktadır. İşte bu olumsuz faktöril ortadan kal- dırmak, gereksinme duyulan kadroları temin etmek isteyen belediyeler, varolan olanaklar içinde ekonomik girişimler kurup şirketleşmekte ve bunların yönetim kademelerine kendi kuımay heyetlerini getirerek bu kişilere ek gelir olanakları sunmaktadırlar. J 5. Merkezi yöııetimin dehetiminden kurtulma isteği: [ Belediyeler, kamu hukukuna tibi oldukları için, merkezi yönetim kuru- luşlarının (Bakanlıkların, Sayıştay'ın vb.) denetimi altındadırlar. Bele� 1. Bölum: Belediye Şirketlerinin Kurulma Usulü 33 diy iktisadi Teşebbüsleri ise. özel hukuka bağlı oldukları için yalnızca Sanayi ve Ticaret Bakanlığı'nın 7 denetimi altındadır ve bu denetim de özel hukuk hükümlerine göre gerçekleşmektedir. 6. Özel girişimcilere giden kamu foıılarınııı bir kısmını iktisadi teşebbüs- /er aracılığı ile tekrar belediyeye kazandırma isteği: Belediyeler, yerel hizmetlerin karşılanması konusunda yaptıkları ihale- lere kendi iktisadi teşebbüslerini de girdirmekte ve böylece, belediye kasasından çıkan giderlerin bir kısmının bu şekilde belediyeye dönme- sine çalışmaktadırlar 7. Özel bankaların sermaye şirketlerine sundukları kredi olanaklarından yararlanma isteği: Yürürlükteki mevzuatta belediyeler de dahil olmak üzere, kamu kurum ve kuruluşlarının diledikleri banka veya finansal kuruluşlarla çalışmaları mümkün değildir. Çünkü kamu kurumlarının hangi bankalarla nasıl ça- lışacakları ilgili yasalarda beliıtilmiştir. Oysa özel hukuk tüzel kişileri bu konuda daha serbest hareket edebilmektedirler. Belediye İktisadi Te- şebbüsleri de birer özel hukuk tüzel kişisi niteliğine sahip sermaye şir- ketleri olduğu için, özel sektör bankalarının sermaye şirketlerine sun- duldan kredi olanaklarından daha serbest bir biçimde yararlanabilmek- tedirler. Daha önce de belirtildiği gibi, Belediye İktisadi Teşebbüsleri, çoğunluk hissesi ya da yönetimi belediyelerin elinde bulunan ekonomik ve ticari şir- ketler olarak nitelenebilir. Sermayenin yarıdan fazlasının belediyeye ait ol- ması ya da yönetimin belediyenin elinde bulunması, bu şirketlerle belediye arasındaki ilişkilerin yürütülmesinde belediyelere önemli olanaklar sağla- maktadır. Örneğin, söz konusu şirketlerin yönetim ve denetim kurulları be- lediye yönetimince atanmakta ve genellikle buralarda belediyenin oıia ve üst düzey yöneticilerine "yönetim kurulu üyeliği, denetim kurulu üyeliği" gibi görevler verilmektedir. Böylece, belediye ile iktisadi teşebbüsler arasında bağlantı ve koordinasyon da sağlanmaya çalışılmaktadır. Belediye İktisadi Teşebbüslerinin belediye yönetimi ile ilişkilerinin yü- rütülmesinde belediye bünyesinde kurulan birimlerden yararlanıldığı da 7 Veni Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi içinde bakanlıkların isim ve yapıtarı değişmiş olup anlatı- mın kolay yapılması adına Bakanlıkların atıflarda kullanılan isimleri değiştirilmemiştir. ı l BelediyeŞlrketıerı' görülmektedir. Örneğin. İstanbul Büyük.şehir Belediyesi' nde bu fonksiyonu ı ) erine getirmek üzere, belediye bUnyesinde bir birim oluşturulmuştur. "Bu 1 birim: söz konusu birim, bir yandan belediye ile iktisadi teşebbüsler arasında lı ihtiyaç duyulan bağlantıyı temin ederken, bir yandan da şirketler arasında 1 koordinasyon sağlama, hizmet politikaları ve stratejilerinin oluşturulması 1 ı gibi işlevleri yerine getirmektedir. � Belediye İktisadi Teşebbüsleri ile belediye yönetimi arasındaki ilişkide, belediye "düzenleyici' iktisadi teşebbüs ise "üretici" konumdadır. Konuyu biraz daha açmak gerekirse, belediye hizmetlerinin yürütülmesinde başlıca i üç aktörün varlığından sözedilebilir. Bunlar, "hizmeti üreten (üretici)", ..hizmeti tüketen (tüketici)" ve "hizmetin üretim ve tüketimini düzenleyen (düzenleyici-yönetici)" aktörlerdir. Bu ilişkiler ağı içinde, "tüketici", hiz- metten doğrudan ya da dolaylı olarak yararlanan kişi veya kişilerdir. "Üreti- l ci'', doğrudan mal ve hizmet üreten birimdir. Bu, belediyeye ait bir birim ! olabileceği gibi, bu alanda çalışan özel amaçlı bir kurum (İSKİ, İETT, EGO 1 vb.), gönüllü bir teşekkül, Belediye İktisadi Teşebbüsü ya da kar amaçlı bir şirket de olabilir. "Düzenleyici" ise, hizmeti üreten aktörleri seçen, hizmetin yürütülme esaslarını belirleyen kurumdur. Bir belde sınırları içinde "düzen- leme" fonksiyonunu belediye yerine getiımektedir. Mevzuatla belediyenin tekeline verilen ve bir kamu tüzel kişisi olan be- lediyenin sahip olduğu kamu gücünü gerektiren hizmetlerin dışındaki bele- diye hizmetlerinin yürütülmesinde, belediyenin hem "düzenleyici- denetleyici" hem de "üretici" konumda yer alması bir takım olumsuz sonuç- ları da beraberinde getirebilmektedir. 8 Belediye şirketleri; Ti.irk Ticaret Kanunu'na göre kurulmakta ve faaliyet göstermektedir. Bu sebeple özel hukuk tüzel kişisidir fakat üstlendiği kamu- sal görevler ve pay sahiplerinin kamu tüzel kişisi olmasından dolayı herhan· gi bir şirketten farklıdırlar. Mevzuatla da belediye şirketleri kar amacı güden alelade şirketlerden farklı hükümlere tabi tutularak kamu hizmeti sunma ve merkezi idarenin vesayet denetimi altında bulunma vasfı vurgulanmıştır. Anayasa Mahkemesi de belediyenin görev ve hizmet alanlarında faaliyet göstermesi ile belediyelerin bu şirketlerin sermayelerinin çoğunluğuna sahip olmaları sebebiyle yönetimlerine hakim olmasını göz önünde bulundurula- 8 Yrd. Doç. Dr. Recep BOZLAĞAN, Belediye Hct1sadi Teşebbüslerinin özelleştirilmesinde Temel Sorun Mevzuat Dergisi, Yıl: 7, sayı 73 ◄ 1 P.�,.,,,ı: Belediye Şirketlerinin Kurulma Usulü rak. beledi) e irketlerinin. diğer özd şirketlerden farklı bir hukuki niteliğe ·ahip olduğunu bclirtmiştir.ıı Bil) ükşehir olmayan yerlerdeki belediye şirketleri 5393 sayılı Belediye 1'.anunu'ııun 70. maddesine istinaden ve bilyükşehir belediyeleri de 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu'nun 26. maddesine göre büyükşehir belediyesine verilen görev ve hizmet alanlarında çalışmak üzere kurulmak- tadır. Dolayısıyla belediyenin görev ve hizmet alanına girmeyen faaliyetlerin belediye şirketlerince yürütülmesi mümkün değildir. Bu açıdan belediye şirketleri mahalli müşterek nitelikteki kamu hizmetlerinin belediye teşkilatı dışında daha esnek ve verimli bir biçimde sunulabilmesi amacına matuftur. Belediye Kanunu, belediye şirketlerinin borçlanmaları için belediye meclisi kararı ile bazı hallerde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın onayının alınmasını zorunlu tutarak bu şirketlerin müflis duruma düşmesini önlemek amacını gütmüştür. Ayrıca belediye şirketleri gider doğuran işlemlerinde 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ile 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu'na tabidir. 6085 sayılı Sayıştay Kanunu'nun 4. maddesi uyarınca, belediye şirketleri Sayıştay tarafından denetlenebilmektedir. Belediye şirket- leri kamusal vasıfları sebebiyle mevzuatın kendisine getirdiği ilave yüklerin yanı sıra mevzuatla bazı avantajlar da elde etmektedirler. Belediye şirketlerinin Kamu İhale Kanunu'nun 3. maddesinin (g) bendi uyarınca 10,3 milyon TL'yi aşmayan mal ve hizmet alımları ihale mevzua- tından istisnadır. Ayrıca Büyükşehir Belediye Kanunu'nun 26. maddesine göre büyükşehir belediyesinin tasarrufundaki bazı tesisler (hafriyat sahala- rını, toplu ulaşım hizmetlerini, sosyal tesisler, büfe, otopark ve çay bahçele- rini) büyükşehir belediye Meclisinin kararıyla belediye şirketlerine ihale edilmeksizin işlettirilebilmektedir. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 28. maddesinin 1. fıkrasında belediye şirketlerinde belediyeleri temsilen memurların görev alabileceği hüküm altına alınmıştır. Bu görev şirketin genel kurulu ile şirket yönetim kurulunda belediyeyi temsil etmekten ibarettir ve memurların mesaisinin tamamını belediye şirketinde geçirmesi anlamına gelmemektedir. Son olarak, taşerona kadro uygulaması sonrasında, belediye şirketlerinin belediyelere sunduğu personel çalıştırılmasına dayalı hizmetler için uygula- 9 2011/63E, 2013/28K I y: 36 Belediye Şlrkeuerı i ı nacak Katma Değer Vergisi oranı ı Haziran 2018 tarihinden itibaren 0 /ol8'den %1'e indirilmiştir. Böylelikle belediyelerin belediye şirketlerinden personel hizmeti alımı için ödediği vergi önemli ölçüde azalmıştır. 10 Belediyeler Tarafından Kurulan işletme ve Şirketlerin Kurulma Nedenleri 1. Yerel doğal tekeller; su, elektrik, gaz, ulaşıın, yerel yönetimlerin kamu teşebbüsleri kurmalarına yol açmıştır. 2. Devletin ve KİT'lerin üstlenmediği temel ihtiyaç maddelerinin makul fiyatlarla yerel tüketicilere sağlanmasının temini; (ekmek, kömür, kreş 1 tanzim satış mağazaları, hastaneler, nikah salonları, içme suyu vb.) 3. Yerel yönetimler, yaşanan iç göç ve turizm olanakları karşısında yerel i kalkınma projelerini desteklemeye başladılar. Bir başka deyişle sermaye i ve müteşebbis kıtlığını; yerel vergi gelirleri ve bürokratlarla aşmaya ça- lıştılar. Halı, dokuma ve konfeksiyon fabrikalarına ortak olmaktan tutun t da, kaplıcalara ve tatil köylerine kadar, çeşitli kalkınma projelerini üst- . lendiler. 1 ı 4. Yerel yönetimlere ek gelir sağlanması; özellikle otoparklar, oteller, ma- den suları işletmek yerel yönetimleri finanse edecek ek gelirlerin elde edilmesi anlamındadır. 5. Yerel yönetimlerce merkezi idarenin vesayetinden kurtulmak amacıyla 1 kurulmuşlardır. Bu şirketler sayesinde Kamu İhale Kanunu, Sayıştay f Kanunu gibi kanunların düzenleyici, denetleyici ve sınırlayıcı hükümle- : rinden kurtulmaya çalışılmıştır, 6. 1580 sayılı Belediye Kanunu'na göre; Belediye, beldenin ve belde sa- kinlerinin mahalli mahiyetteki müşterek ve medeni ihtiyaçları giderme- ye çalışan ve kamu hizmeti gören bir kamu tüzel kişisidirler. Belediye idareleri belli bir beldede yerleşmiş toplumun güncel yaşantısını derin olarak etkileyen sağlık, temizlik, eğlenme, kültür ve çevre korunması vb. alanlardaki ortak ihtiyaçlarını karşılamak görevini üstlenmişlerdir. Belediyelerin şirket kurma .gerekçelerini tek cümleye indirgersek şu şekilde belirtebiliriz: llizmetleri özelleştirmek, hizmette etkinlik ve ve- 10 Ahmet A CİLAVDARO(jLU, Personel Hizmeti Sunan Belediye Şirketlerj, https://www.sayistay.gov.tr rıı lit�, : t · ı k. k fıHl "-unımlnrının btı lı oldukl ırı kotı bürokratik sut , kunıllu. i n kurtul k� izt'l k 'simin ,·urnrl ındı�ı pi�·a n şıırtln- ruu ' kti ii i imkdnlurı ye tcknikkri kullunmak. kamu pcr oncl 'Jt ,inin h�m . çık k rsnek istihd.nu Ye esnek ilcret politika. ı uygu- . l n. �m : ıhit olnuık. merkezi idu enin vesayet denetiminden ıhu k. ih l y luyl ı öz l şirketlere uiden kamu fonlarının, şirketler ıt ı il" �kntr belediy -le� dönil -ünil sııbhınuık. yerel hulkın katılı- m1 : 't't •• k. muli sernuıye�·i harekete geçirmek. yeni istihdam ola- tnuık. y rel imkanları d�1erleııdirmek'iir. l i) l . İkti�adi t b il larak belediye me lisi kararıyla işletme- ler urabilm kredirt r. Bu i�I tın ler ya bel diye bütçesi içinde) ada dışında urul isletm lerdir. Beledi.· üt e i i erisinde oluşturulan bir fon ile yü- işletrı I rck. t 'ebbüsün bu faaliyetten kar mı z.arar mı ettiğini gör- 1m ·ün lmanısl-tadır. , _Tı bir muhasebe sistemi bulW1madığından hi.zm t i'in synlan kaynakların harcanması e giderin yapılması muhase- }, - i-iJ em ktedir. Bdediye bütçesi içinde gerektiğinde diğer gider kalemlerinden aktarma- • _ pılanık gerekli harcama yapılmaktadır. Beledi enin tüm mal varlığı ....,.....:-ır.nel. ar&J Ye gere i bu teşebbüs faali etlerinde kullanılabilmektedir. Bu - işleune�elirleri de hasılat }arak gene beledi e bütçesine gelir kayde- ktedir. Belediye bütçesi dışında kurulan işletmelerin ise, ayrı bir bütçe- si ·e muhasebe sistemi bulunduğundan teşebbüs faaliyetleri için apılan harcamaların ve bu faaliyet sonucu elde edilen tahsilatın muhasebeleştiril- -i mün:ıl"Ün olmaktadır. Gerek beledi e bütçesi içinde, gerekse dışında kurulan işletmelerde kar am ı güdülmediğinden e hizmetin de belde halkı tarafından devamı isten- diğinden. bu işletmeler ekonomik faaliyet görünümünde olmakla beraber, piyasa ekonomisi şartlarına göre işletilmemektedirler. Bu işletmeler, kuru- luşlanndaki usule uygun olarak, beledi e meclisleri kararıyla zaman zaman kapatılmakta, zaman zaman .. eniden açılmaktadırlar. Bu nedenle de sayıları tam olarak tespit edilememekte ve ülke genellikle de mevcutları tam olarak bilinememektedir. An� özel kanunlarla kurulan işletmeler� Büyük.şehir beledi_elerinin kuruluşları ile paralel olarak kurulduğundan, sayıları da Bü- yük.şehir belediye sayısı kadardır. Kanalizasyon ve su işletmeleri bu tip iş- letmelere örnektir ve geneHikle genel müdürlük işletmesi olarak faaliyetleri- ni )ürütürler. Bu işletmelerin de amacı kar olmamakla birlikte, kısmen piya- - Hl sa ekonomisi kurallarına uymada daha esnek bir mevzuata sahip olup, daha fazla di ipline edilmiş bütçe ve muhasebe sistemleri vardır. 11 Belediye Şirketlerine ilişkin Mevzuat Düzenlemeleri Belediyelerin, yerel hizmetlerin yürütülmesi amacıyla iktisadi teşeb. biisler kurabilmesinin başlıca hukuki dayanaklarını 1580 say!lı Belediye Kanunu, 3030 sayılı Büyükşehir Belediye Kanunu, 4046 sayılı Özelleştirme Kanunu ve 6 I02 sayılı Türk Ticaret Kanunu oluşturmaktadır. 1580 sayılı Belediye Kanunu'nun "Belediyelerin Hakları, Salahiyetleri ve İmtiyazları" başlığını taşıyan 19. maddesinin 1. fıkrası, "belediye idare. /eri kanunun kendilerine tahmil ettiği vazife ve hizmetleri ifa ettikten sonra, belde sakinlerinin müşterek ve medeni ihtiyaçlarını tesviye edecek her türlü teşebbüsatı icra ederler" hükmünü taşımaktadır. Aynı maddenin 4. fikras1. nın A bendinde, "doğrudan doğruya yapılmak ve işletilmek şartı ile su, Jıa. vagazı, elektrik ve tramvay tesisatı kurmak ve işletmek, göl, nehir, körfez w mücavir sahillerde vapur ulaşımını yerine getirmek belediyelerin hakkıdır. Ancak, belediyeler bu işlerin tesis veya işletilmesi için müddeti kırk seneJı aşmamak ve mevzuata uygun olmak şartıyla imtiyaz verebilirler" hükmü bulunmaktadır. 5. fıkra ile, "belediye sınırları dahilinde belirli bölgeler ara- sında yolcu nakil vasıtası olarak otobüs, omnibüs, otogar, tünel, troley ve füniküler işletmek ve mezbahalarda kesilen etleri ... satış yerlerine naklet• mek ..." belediyelerin tekeline verilmiştir. 31.03.1950 tarih ve 5656 sayılı Kanun ile 1580 sayılı Belediye Kanu- nu'na eklenen Ek 2. maddede "Belediyeler bu maksadı (belediye meskenleri yapmak ve bu meskenleri belde sakinlerine kiraya vermek veya salmak işle- rini) sağlamak üzere bütçelerinde gerekli paraları ayırmak sw·eıiyle döner sermaye tesisine ve kurulmuş veya kurulacak yapı ortaklık/arına katılmaya yetkilidirler" hükmü bulunmaktadır. Mülga 1580 sayılı Belediye Kanunu'nun gerekçesinde Kanun'un dayan· dığı bazı esaslar sıralanmıştır. Bunlardan 2.'sinde "Belediyeler için Dev/eı kanunlarının ahkamına muarız olmamak şartı ile, mahalli temayül ve ihtiyaç· farın ifade ve emret/iği her türlü imar ve terakki kararlarını vermek ve tatbik 11 Ferit YÜZER, Türklye'de Belediye iktisadi Teşebbüslerinin Denetiminin Hizmet Etkinliği Yönünden Değerlendlrllmesi, T. C. Doku% Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Maliye Anabilim Dalı Ma· liye Programı Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, lzmir, 2010. Belediye Şlrketltrı Literatürde. Belediye iktisadi Teşebbüsleri'nin konumu ile ilgili fark)1 g..rüşler bulunmaktadır. Bazı bilim adamları söz konusu şirketleri özel sek. tör kuruluşu olarak değerlendirmekte ve belediyelerde görUlen şirketleşrne U) gulamalarını "özelleştirme yöntemi" olarak kabul etmektedirler. Bu görtı. , ü savunan bilim adamlarının başlıca hareket noktaları, Belediye İktisadi Teşebbilsleri'nin TUrk Ticaret Kanunu hükümlerine göre kurulmakta ve faali etlerini sürdürmekte olmalarıdır. Diğer bir ifade ile, adı geçen şirketle. rin hukuki açıdan "özel hukuk tüzel kişisi" olmalarıdır. Bu yaklaşıma göre. '"şirketler özel hukuk hükümlerine tabi oldukları için, özel sektör kuruluşlan ile eşit şartlara sahiptirler ve piyasa araçlarından yararlanmada aralarında bir farklılık yoktur". Diğer taraftan, Belediye İktisadi Teşebbüslerini özel sektör kuruluşu olarak kabul etmeyenler de vardır. Bunlara göre, söz konusu şirketler, her ne kadar hukuki açıdan '"özel hukuk tüzel kişisi" ise de, belediyeler genel ola- rak buralarda yüzde (%) 50'nin üzerinde paya sahiptirler. Bu durum beledi- yelere, şirket yönetiminde önemli imkanlar sağlamaktadır. Sözgelimi, yöne- tim kurulu üyeleri ve genel müdür belediye yönetimince belirlenmekte, do- layısıyla şirket politika ve stratejileri belediye yönetimince şekillendirilmek- tedir. Bu nedenle, şirketler gerçekte bir kamu kurumu olan belediyenin bir uzantısı haline gelmektedir. Bu durumda, Belediye İktisadi Teşebbüsleri'nin piyasa şartlarına göre hareket etme avantajı kağıt üzerinde kalmakta, genel- likle belediye yönetiminin politikaları doğrultusunda yönetilmektedir. Şir- ketlerin çoğunlukla zarar ediyor ya da ettiriliyor olmaları ve seçim dönemle- rinde birer oy deposu olarak görülmeleri de bu durumun bir diğer gösterge- sidir. Bu görüşleri savunan bilim adamları, Belediye İktisadi Teşebbüslerini "şirketleşme" adı altında bir özelleştirme yöntemi olarak değil, özelleştiril- mesi gereken ekonomik girişimler olarak kabul etmektedirler. Her iki görüşü savunan bilim adamlarının haklı oldukları taraflar vardır. Sözgelimi, birinci grupta yer alan bilim adamlarına göre Belediye İktisadi Teşebbüsleri, hukuki açıdan "özel hukuk tüzel kişisi" konumundadır. Söz konusu kuruluşlarm "hukuki konumu" ile "idari durumu" birbirinden ayrı konulardır. Başka bir anlatımla, Belediye İktisadi Teşebbüsleri "özel hukuk tüzel kişisi" niteliğinde olup, bu nitelikleri dolayısıyla, piyasa mekanizması· na ve şartlarına uygun olarak faaliyette bulunma potansiyeline sahiptirler. Ancak, bu şirketlerin piyasa şartlanna göre yönetiHp yönetilmedikleri ise başka bir konudur. Eğer belediyeler, bu şirketleri rasyonel esaslara uy� olarak işletirlerse, bu durum kendilerine çeşitli yararlar sağlayacaktır. Ter 5 ı ,,,,,, ı. S lum. Beledi , lrketlt.!rlnlıı Kurulmıı Usulll ---·----- --- ,ı l durumda i e. b Iedi e mekanizmasının işleyişini olumsuz etkileyen bir et- m n dummuna geleceklerdir. Dolayısıyla, iktisadi teşebbüslerin "hukukı konumu·· ile "idari durwnu" birbirinden ayırdedilmelidir. Öte yandan. diğer grupta yeralan bilim adamlarına göre, konuya bütün- cül) aklaşılmalıdır. Belediye İktisadi Teşebbüsleri her ne kadar "özel hukuk tüzel kişisi" ise de. yönetim ve denetim organlarının belediye yönetimince b lirlenmesi dolayısıyla, belediyelerin ağır etkisi altındadır. Bu nedenle, şirketlerin özel hukuka tabi olmasından kaynaklanan imkanlar, söz konusu şirketlerin serbest piyasa şartlarına uygun olarak hareket etmesi için deği1, belediyelerin kamu hukukunun katı kurallarından bir ölçüde kuıtulması yö- nünde kullanılmaktadır. Nitekim uygulamalar, Belediye İktisadi Teşebbüsle- ri'nin genel olarak çağdaş yönetim tekniklerine uygun biçimde yönetilme- diklerini göstermektedir. Bu durumun altında yatan başlıca neden ise, bir siyasal kamu kurumu olan belediyelerin, bu özelliğinin (siyasal kamu kuru- mu olma özelliğinin) iktisadi teşebbüslere olumsuz yansımasıdır. Bu neden- le, Belediye İktisadi Teşebbüsleri'nin mutlak anlamda özel sektör kuruluşu olarak kabul edilmesi doğru olmayabilir. Kağıt üzerinde "özel hukuk tüzel kişisi" olan bu kuruluşlar, içinde bulundukları ilişkiler ağı açısından "kamu tüzel kişisi" izlenimi vermektedir. Bundan dolayı, mutlak anlamda özel sek- tör kuruluşu olarak kabul edilmeleri gerçekçi bir yaklaşım olarak görülme- yebilir. Bu tartışmalar ışığında, Belediye İktisadi Teşebbüsleri'nin hukukı açı- dan "özel hukuk tüzel kişisi" oldukları, ancak, bu özelliğin genel olarak kağıt üzerinde kaldığı, bu durumun ise Türk Kamu Yönetim Sistemi'nden kaynaklandığı söylenebilir. Mevcut yönetim sistemindeki aksaklıklar dolayı- sıyla, hukuken "özel hukuk tüzel kişisi" konumunda bulunan Belediye İkti- sadi Teşebbüsleri, genel olarak bu kimlikten uzaklaşmakta, serbest piyasa şartlarına uygun olarak yönetilmemektedir. Söz konusu şirketler, belediyeler için merkezi idarenin ağır vesayet denetiminden kurtulma ve personel reji- mindeki eksiklikleri giderme yönünde birer çıkış kapısı haline gelmişlerdir. 12 1982 Anayasası'nın l 27'nci maddesine göre mahalli idareler, il, beledi- ye veya köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuru- luş esasları kanunla belirtilen ve karar organları gene kanunda gösterilen, seçmenler tarafından seçilerek oluşturulmuş kamu tüzel kişileridir. MahaJli 12 Yrd. Doç. Dr. Recep soıLAĞAN, Belediye iktisadi Teşebbüslerinin Özelleştirilmesinde Temel Sorun Mevzuat Dergisi, Yıl: 7, sayı 73 ı ► idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkilerinin, yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenleneceği de yine Anayasada beliıtilmiştir. Bele. di. e şirketlerinin kuruluşu ile ilgili olarak ise Anayasada düzenlenme bu. lunmad1ğından, bu şirketlerin kurulmasının önünde Anayasal bir engel bu. lunmamaktadır. 5393 sayılı Belediye Kanunu'nda belediye, belde sakinlerinin mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarım karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisi olarak tanımlanmıştır. Buradaki tanım cümlesinde de bele- diyelerin söz konusu "mahalli müşterek ihtiyaç"ları hangi usulle karşılaya. } cağına dair bir belirleme yoktur. Belediyelerin görev ve sorumluluklarının düzenlendiği 14. maddede ise . ı Belediyelere mahalli müşterek ihtiyaç olmak şartıyla bazı görevler verilmiş, ı bunlardan bazıları "yapar veya yaptırır" denilmek suretiyle zorunlu tutul- muşken, diğerleri "yapabilir" ifadesi ile Belediyenin mali durumu ve hizme- tin ivediliğine göre yerine getirilip getirilmeyeceğine karar verilmesi serbest bırakılmıştır. Bu maddede bizim konumuzu ilgilendiren ifade "yapar veya yaptırır" ifadesidir. Görüldüğü üzere belediyenin mecburi işlerini dahi kendi eliyle yerine getirmesi gerekmemekte, bunları "yaptırması" da mümkün f kılınmaktadır. Aynı şekilde belediyelerin yetki ve imtiyazlarını düzenleyen I 5' inci maddesinde de öncelikle belediyelere "belde sakinlerinin mahalli 1 müşterek ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla her türlü faaliyet ve girişimde" ! bulunma yetkisi verilmiş ve daha sonra bazı yetkilerin, "yapmak veya yap- ı tırmak; işletmek veya işlettirmek; kurmak veya kurdurmak" ifadeleri ile, ! yine seçimli olarak kendileri tarafından yerine getirilebileceği gibi başkasına devredilebileceği düzenlenmiştir. Nihayet, aynı Kanun'un 70. maddesinde belediyelerin, kendilerine veri- len görev ve hizmet alanlarında, ilgili mevzuatta belirtilen usullere göre şir- ket kurabilecekleri düzenlenmiştir. Böylece belediyeler, kendi eliyle yerine getirmek zorunda olmadığı her türlil yetki ve görevi bu şirketler aracılığı ile yerine getirebilirler. Benzer bir şekilde 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 7. maddesinde büyükşehir ve ilçe belediyelerinin yetki ve sorumlulukları düzen- lenirken "yapmak veya yaptırmak; işletmek veya işlettirmek" şeklinde ifade- ler kullanılarak söz konusu sorumlulukların büyükşehir veya ilçe belediyeleri eliyle yerine getirilmesi gibi bir zorunluluğun bulunmadığı belirtilmiştir. Ka- 1 1. Bolum: Belediye Şirketle,inin Kurulma Usulü 43 nunın IO. maddesinde ise büyUkşehir ve ilçe belediyelerinin görevli oldukla- n k nularda Belediye Kanwrn ve diğer mevzuat hüklimleri ile belediyelere tMınan y'tki, imtiyaz ve muafi etlere sahip olduğu; 26. maddesinde ise bü- yük; hir belediyelerinin kendilerine verilen görev ve hizmet alanlarında ilgili m vzuatta belirtilen usullere göre seımaye şirketleri kurabilecekleri düzen-i nmiştir. Üstelik bu maddede, Belediye Kanunu'ndan farklı olarak, büyükşe-hir belediyelerinin, mülkiyeti veya tasarrufundaki hafriyat sahalarını, toplu ulaşım hizmetlerini, sosyal tesisler, büfe, otopark ve çay bahçelerini işletebile-ceği ya da bu yerlerin işletmesini 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümleri-ne tabi olmaksızın belediye ve bağlı kuruluşlarının %50'sinden fazlasına ortak olduğu şirketlere ( ) devredebileceği belirtilmiştir. Bu maddeden hareketle belediye şirketlerini, "kimi yerel hizmetle- rin yürütülmesi amacıyla belediyeler tarafından kurulan ya da yöneti- minin elde edilmesi koşuluyla belediyelerce ortak olunan, bağımsız büt- çeli, özel hukuk kişileri" şeklinde tanımlayabiliriz. Belediye, büyükşehir belediyesi ve il özel idaresinin şirket kurabile- ceğini düzenleyen yukarıda gördüğümüz tüm kanunlarda ortak olarak "ilgili mevzuat"a atıf yapılmış olup, bahsi geçen "ilgili mevzuat" şüphe- siz Türk Ticaret Kanunu'dur. Tahsin Bekir Balta "kamu tüzel kişilerini "idareye mahsus bir kuruluş yapısına sahip olan ve bundan ötürü kuruluşları idare hukukunca düzenlenen tüzel kişiler" olarak tanunlamıştır. Balta'nın "kuruluşları idare hukukunca düzenlenen" ifadesinin altını çizerek, belediye şirketlerinin kuruluşlarının Türk Ticaret Kanunu'nca düzenlenmiş olması nedeniyle özel hukuk tüzel kişileri olduklarını düşünüyoruz. Nitekim yuka- rıda da belirttiğimiz üzere, bu şirketlere tüzel kişilik kazandıran, Türk Tica- ret Kanunu hükümlerine göre tesis edilen işlemlerdir ve bu şirketler ticaret siciline kayıt ile tüzel kişilik kazanırlar. Bu şirketlere, Türk Ticaret Kanunu'nun 126. maddesine göre, bu ka- nunda yer alan her şirket türüne özgü hükümler saklı kalmak şartıyla, Türk Medeni Kanunu'nun tüzel kişilere ilişkin genel hükümleri ile bu kısımda hüküm bulunmayan hususlarda Türk Borçlar Kanunu'nun adi şirkete dair hükümleri her şirket türünün niteliğine uygun olduğu oranda, ticaret şirketle- ri hakkında da uygulanır. O halde belediye şirketleri, ya da genel olarak ye- rel yönetimlerin kurdukları ya da ortak oldukları şirketler, Türk Ticaret Ka- nunu 'na göre kurulmakta ve bu şirketler öncelikle bu kanun hükümleri ile Türk Medeni Kanunu ve gerektiği yerde Tü.rk Borçlar Kanunu hükümlerine tabi tutulmaktadırlar. w - � A�rıca. Türk Ticaret Kanunu'nun 16. maddesinde de "Ticaret şirketle. r(rh:. amacına varmak için ticari bir işletme işleten vakıflar, dernekler ve keııdi kuruluş kanunları gereğince ö=el hukuk hükümlerine göre yöneıilınek n!_,·a ticari şekilde işletilmek üzere Devlet, il özel idaresi, belediye ve köy ile d((:er kamu tüzel kişileri tara.findan kurulan kurum ve kuruluşlar datacir ayılırlar.. denilmek suretiyle belediye şirketleri tacir kabul etmiş yani özel ticari., irketler gibi değerlendirilmiştir. Herhangi başka bir kanunda da bu şirketlerin kamu tüzel kişisi oı. duklarına dair özel bir hüküm bulunmadığına göre, yerel yönetim bi. rimlerinin şirketleri Türk Ticaret Kanunu'na göre kurulan ve özel hu. kuka tabi olan özel hukuk tüzel kişileridir. Ancak bu şirketler özel hu. kuk tüzel kişisi olsalar da sıradan birer ticari şirket de değillerdir. 13 Belediye Şirketlerinin Kuruluş Amaçları 5393 Sayılı Belediye Kanwm'nun "Şirket Kurulması" başlıklı 70. madde- sinde; ''Belediye kendisine verilen görev ve hizmet alanlarında, ilgili mevzuatta belirtilen usullere göre şirket kw·abilir" denilerek belediyelere şirket kunna hak- kı kendi kanunlarında hüküm altına alınm1ştır (5393, md.70). Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM)'nde yapılan görüşmeler sonucunda 5393 sayılı Beledi- ye Kanunu esas komisyon rapoıunda 70. maddeye yönelik belediye şirketlerinin kuruluş amaçlarına ilişkin resmi niyet bir taraftan belediyelerin hizmetlerini daha etkili, verimli ve ekonomik şartlarda sunmasına ve kaynak yaratmalarına yardımcı olmak amacıyla sermaye ortaklığı kurmasına izin verilmekte; diğer taraftan kurulacak ortaklığın belediyenin görev alanıyla ilgili olması şartı getiri- lerek şirket kuruluşunun disiplin altına alınması ve belediyelerin haksız rekabete yol açmalarının önüne geçilmesi amaçlanmıştır. Doğal olarak, madde hükmü gereğince belediyelerin kurdukları veya ortak oldukları şirketlerden, belediyenin görev alanıyla ilgili olmayan şirketleri tasfiye etmesi veya ortaklıktan çekilmesi gerekecektir. (TBMM, 2005) Yasama organı tarafından ifade edilen bu açıklamalara rağmen belediyeleri şirketleşmeye yönelten nedenlerin gerçekte ne olduğu sorusu ise halen zihinleri meşgul etmekte ve bu soruya nesnel/objektif bir cevap bulunamamaktadtr. Ya· pılması düşünülen faaliyetler, zaten belediyelerin görevleri arasında yer alırken, neden belediyeler doğrudan ya da diğer tedarik yöntemlerini kullanarak değil 13 Fatma Didem SEVGiLi GENÇAY, Uludağ Üniversitesi Öğretim Üyesi, TBB Dergisi, 2018 (134), Bele- diye Şirketlerinin Hukuki Stati.ls0 1. B0lu111: Belediye Şirketlerinin Kurulma Usulü de. dolay.lı oldan. yani şirket kurma yoluyla görevlerini yerine getirmek iste- mektedirler. Belediye şirketlerinin kurulmasındaki amaçlar; "genellikle" şirke- tin ana sözleşmesinde beliıtilnıektedir. Ancak, belediyelerin şirket kunnalannda ki asıl am cınm şirket ana sözleşmesinde belirtilenden çok fark.Jı olduğu da uygulamalar clıı görülmektedir.(Güneş, 2005:3 I) Bu düşünceden hareketle aşağıda sayılan belediyelerde şirketleşme amaçları. yukarıdaki sorunun cevabı olabilecek şekilde, kamu içinde özel hukuk tüzel kişiliği olmanın sağladığı avantajlardan bazılarının sıralı halini oluşturmaktadır. Ayrıntıları, ilerleyen bölümlerde çeşitli açılardan tartışıla- cak olan belediye şirketlerinin kuruluş amaçlarından bazıları şunlardır; • İhale kanunlarının sağladığı olanaklardan faydalanabilmek . Personel istihdam politikalarında serbest olabilmek • Denetimden kurtulma isteği • Yerel doğal tekeller • Devletin ve Kamu İktisadi Teşebbüsleri'nin üstlenmediği temel ihtiyaç maddelerinin makul fiyatlarla yerel tüketicilere sağlanmasının temini • Yerel kalkınma girişimlerine öncülük çabaları • Hizmet sunumunu olumsuz etkileyen mevcut bürokratik yapının dışına çıkma isteği • Yeni gelir kaynakları yaratma isteği • Nitelikli eleman istihdam etme isteği • Özel bankaların sermaye şirketlerine sundukları kredi imkanlarından yararlanma isteği • Borçlanabilme kabiliyetini artırmak • Toplumun temel ihtiyacını karşılayacak mal veya hizmetin bulunduğu alanda piyasa şartlarını şekillendirebilmek • Ticari açıdan karlı olan alanlardaki rantı belediyeye aktararak yeni kay- naklar oluşturulmasını sağlamak 14 14 Emre OKUTAN, Belediye Şirketlerinde Yolsuzluk Riski Taşıyan Alanlar ve Sayıştay Denetimi. T. C. Polis Akademisi Güvenlik Bilimleri Enstitüsü Güvenlik Stratejileri ve Yönetimi Anabillm Dalı Yayın- lanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2012 • ı Belediye Şirketten Kuşkusuz belediyeler salt değişik kanunlarca kendilerine tanınan yetki. kr dulayısıyla iktisadi ve ticarı girişimlerde bulunmamaktadırlar. Diğer bir ,f ifade ile belediyelerin ekonomik. ve ticari girişimlerinin altında yatan neden, ) alnızca mevzuatla bu konuda verilen yetkinin kullanılması olarak görül. f memelidir. Belediyeler, tilrlü nedenlerin etkisiyle bu çeşit girişimlerde bu. i lunmaktadırlar. Belediyeleri iktisadı ve ticarı girişimler kurmaya iten neden- ler şu şekilde sıralanabilir: 1. Hizmet sunumunu olumsuz etkileyen mevcut bürokr11tik yapının dışı- na çıkma isteği: Yerel hizmetler, doğası gereği günlük hayatın her anını ilgilendiren ve bireyin günlük yaşantısını doğrudan etkileyen hizmetlerdir. Bu tür hiz- metlerin karşılanması ve günlük yaşamda meydana gelen değişimlere ! ayak uydurulması, hizmet yönetiminin hızlı bir biçimde yapılmasını zo- runlu kılmaktadır. Yerel ihtiyaçlardan kaynaklanan bu durum esnek ör- güt yapıları ve hızlı karar alma mekanizmalarını gerektirmektedir. Yerel hizmetler bu özellikleri dolayısıyla merkezi yönetimin yürütmekle yü- kümlü olduğu hizmetlerden ayrılır. Bu nedenledir ki, kamu hukukunun ve bürokrasisinin katı kuralları ve ağır karar alma mekanizmaları özel- likle yerel ihtiyaçların karşılanmasında yetersiz kalmaktadır. İhtiyaç du- , yulan araç, gereç ve personel temini gecikmekte, hatta olanaksız duruma , gelmekte, planlanan birçok yatırıma zamanında başlanamamaktadır. Hizmetlerde meydana gelen bu tür gecikmeler ise maliyetleri artırmakta ve belediye bütçesine ek yük getirmektedir. Yerel hizmetlerin doğasında var olan hızlı karar alma, alınan kararları uygulama ve esnek örgüt yapı- larına sahip olma gereği dolayısıyla, belediyeler kamu hukukunun ve 1 bürokrasisinin katı kuralları ve ağır işleyişi içinde, iktisadi teşebbüsleri kendilerine bir çıkış yolu olarak görmektedirler. Belediye tüzel kişili- ğinden ayrı bir tüzel kişiliğe ve bütçeye sahip olan bu teşebbüsler, Türk Ticaret Kanunu'na, dolayısıyla da özel hukuk hükümlerine tabi olduğu için, belediyelerin gereksinim duyduğu hızlı karar alma ve esnek örgüt yapılarını sağlama potansiyeline sahiptirler. 2. Yörenin ekonomik açıdan geliştirilmesi isteği: 1960'lı yılların sonlarından bu yana, Batı dünyasını etkisi altına alan ekonomide liberalleşme ve devletin asıl işlevlerine dönmesi konusunda- ki hareketler l 980'1i yıllarda TUrkiye'yi de etkisi altına almış, merkezi hükümetin ekonomik dUşUncesinde çok önemli dönilşümler olmuş, dev- 7 1 Bolum Bclcdı'C'Şırketlerlnin Kurulma Usulü 47 lctin dognıdan mnl e hizmet üretimine yönelik yatırımları büyük ölçü- dt? durdurulmuştur. Önceleri yurt düzeyinde dengeli ekonomik kalkın- ma�1 amaç ı:dinerck. özel sektörün önem vermediği konularda ve yöre- krde de yatırımlar ynp:.ın devlet. bu kimliğinden hızla uzaklaşmıştır. Bö. lece. söz konusu .vörelerdeki ekonomik hayat durgunluğa girmiş ve diğer bazı faktörlerin de etkisiyle, sosyo-ekonomik açıdan olumsuz so- nuçlara> ol açmıştır. Bu durum, söz konusu yörelerdeki yerel yönetim- leri özellikle de belediyeleri harekete geçirerek, yerel ekonomik ve ticari ) aşamın canlanması için bir takım önlemler almalarına yol açmıştır. So- nuçta. birçok belediye, iktisadi teşebbüsler kurarak ya da mevcutlara or- tak olarak bölgelerindeki ekonomik çözülmeye biraz olsun engel olma- ya çalışmışlardır. 3. Yeni gelir kaynakları yaratma isteği: Her ne kadar, 1980 sonrası dönemde belediyelerin gelirlerinde önemli iyileştirmelere gidilmiş ise de, istenilen düzeye ulaşılamamıştır. Ayrıca, kuruluş amacı bütün yerel yönetimlere yardım sağlamak ve destek ver- mek olan yerel yönetim fonları merkezde siyası gücü elinde bulunduran- lar tarafından genel olarak sübjektif bir biçimde kullanılmıştır. Öte yan- dan, gerek yerinden yönetim sisteminin yapısal sorunlarından ve gerek- se yerel yönetimlerin malı durumlarından kaynaklanan sorunların da et- kisiyle, gelir sıkıntısı içinde bulunan belediyeler, iktisadı ve ticarı giri- şimler kurarak kendilerine ek gelir sağlama yoluna gitmişlerdir. 4. Nitelikli eleman istihdam etme isteği: Belediyelerin tabi olduğu ücret rejimi günün koşullarına yanıt vermek- ten uzaktır. Merkezi hükümet, ayrı bir tüzel kişiliğe ve bütçeye sahip olan, mali ve yönetimsel özerkliği bulunan belediyelerin ücret ve perso- nel rejimlerini doğrudan etkileyebilmektedir. Kaliteli elemanların kamu sektöründe istihdam edilmesi için gerekli olanakları sunamayan mev- zuat hükümleri nedeniyle, branşlarında yetişmiş kişiler daha iyi iş ola- nakları sağlayan özel sektör kuruluşlarına yönelmektedir. Uygulamada ortaya çıkan bu olumsuz durum, belediyelerin iyi bir bürokratik kadro oluşturmasına engel olmaktadır. İşte bu olumsuz faktörü ortadan kal- dırmak, gereksinme duyulan kadroları temin etmek isteyen belediyeler, varolan olanaklar içinde ekonomik girişimler kurup şirketleşmekte ve bunların yönetim kademelerine kendi kurmay heyetlerini getirerek bu kişilere ek gelir olanakları sunmaktadırlar. �- t i 48 Belediye Şirketler; : ; 5. Merkezi yöııetimin denetimiııdeıı kurtulma isteği: Belediyeler. kamu hukukuna tabi oldukları için, merkezi yönetim kuru- • luşlarının (Bakanlıkların, Sayıştay' ın vb.) denetimi altındadırlar. Bele- n diye İk'tisadi Teşebbüsleri ise, özel hukuka bağlı oldukları için yalnızca � Sanayi ve Ticaret Bakanlığı'nın 15 denetimi altındadır ve bu denetim de özel hukuk hükümlerine göre gerçekleşmektedir. 6. Özel girişimcilere giden kamu fonlarının bir kısmını iktisadi teşebbüs- /er aracılığı ile tekrar belediyeye kazandırma isteği: Belediyeler, yerel hizmetlerin karşılanması konusunda yaptıkları ihale- lere kendi iktisadi teşebbüslerini de girdirmekte ve böylece, belediye kasasından çıkan giderlerin bir kısmının bu şekilde belediyeye dönme- sine çalışmaktadırlar. 7. Özel bankaların sermaye şirketlerine sundukları kredi olanaklarından yararlanma isteği: Yürürlükteki mevzuatta belediyeler de dahil olmak üzere, kamu kurum ve kuruluşlarının diledikleri banka veya finansal kuruluşlarla çalışmaları mümkün değildir. Çünkü kamu kurumlannın hangi bankalarla nası] çalı- şacakları ilgili yasalarda beliıtilmiştir. Oysa özel hukuk tüzel kişileri bu konuda daha serbest hareket edebilmektedirler. Belediye İktisadi Teşeb- büsleri de birer özel hukuk tüzel kişisi niteliğine sahip sermaye şirketleri olduğu için, özel sektör bankalarının sermaye şirketlerine sundukları kre- di olanaklarmdan daha serbest bir biçimde yararlanabilmektedirler. Daha önce de belirtildiği gibi, Belediye İktisadi Teşebbüsleri, çoğunluk hissesi ya da yönetimi belediyelerin elinde bulunan ekonomik ve ticari şir- ketler olarak nitelenebilir. Sermayenin yarıdan fazlasının belediyeye ait ol- ması ya da yönetimin belediyenin elinde bulunması, bu şirketlerle belediye arasındaki ilişkilerin yürütülmesinde belediyelere önemli olanaklar sağla- maktadır. Örneğin, söz konusu şirketlerin yönetim ve denetim kurulları be- lediye yönetimince atanmakta ve genellikle buralarda belediyenin orta ve üst düzey yöneticilerine "yönetim kurulu üyeliği, denetim kurulu üyeliği" gibi görevler verilmektedir. Böylece, belediye ile iktisadi teşebbüsler arasında bağlantı ve koordinasyon da sağlanmaya çalışılmaktadır. ıs Yeni Cumhurbaşkanlığı H.ükümet Sistemi Jçlnd.eb�kanlıkların isim ve yapıları değişmiş olup anlatı· mın kolay yapılması adına Bakanlıkların atıflarda kullanılan islmleri değiştirılmemiştir. 1. Bolum· Belediye Şirketlerinin Kurulma Usulü 49 Belediye Şirketlerinin Yasal Dayanağı ve Kuruluşu �005 ) ılına kadar uygulamada kalan mi.ilga 1580 sayılı Belediye Kanu- nu ile belediyelerin şirketleşme çalışmalarının temeli işletme kavramının kullanılması yönünde olmuştur. Şirketleşme kavramının gelişimi 2005 son- rasında önceki başlıklarda da ifade edilen yeni kamu yönetimi anlayışı çer- çe, esinde gerçekleşmiştir. Yaşanan küresel gelişmeler ve mal ve hizmet üretim ve sunumundaki değişikliklerle birlikte, belediye idarelerinin yanında tüzel kişilikleri olan Ticaret Kanunu hükümlerine doğrudan bağlı olan bele- diye şirketlerinin ortaya çıkması söz konusu olmuştur. Yeni anlayışlar çer- çevesindeki belediye şirketlerinin ortaya çıkışı ile üretim ve sunumdaki de- ğişikliğe paralel olarak, belediye hizmetlerinin finansman şekli de değişikli- ğe uğramış. hizmetlerin finansmanına yerel halkın doğrudan katılımının söz konusu olduğu bir anlayış ortaya çıkmıştır. Bu anlayış ile belediye hizmetle- rinden fiyatlama ile yararlanma yani "kullanan öder" anlayışı gelişmiştir. Örneğin I 990' lı yıllara kadar belediye idaresinin bütçesi içinde yer alan ve finansmanı çoğunlukla idare bütçesinden sağlanan ve bütçe içi işletmelerle sunulan ekmek üretimi ve ulaşım hizmetleri, günümüzde finansmanının tamamını vatandaşın üstlendiği belediye şirketi şeklindeki bir yapıya bü- rünmüştür. Günümüzde belediyelerin yerel hizmet sunmak üzere belediye şir- keti kurulabilme yetkisini düzenleyen birden çok yasa bulunmaktadır. Bu alandaki temel yasalar 2004 tarih ve 5216 sayılı Büyükşehir Beledi- yesi Kanunu, 2005 tarih ve 5393 sayılı Belediye Kanunu, 2011 tarih ve 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu, 1994 tarih ve 4046 Sayılı Özelleştirme Kanunu, 2001 tarih ve 4646 Sayılı Doğalgaz Piyasası Kanunu'dur. Ay- rıca İçişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan ve belediye şirketi kurulu- şuna ilişkin somut açıklamalar yapan 2008/31 Sayılı Genelgenin de önemli bir dayanak olduğu görülmektedir. 5393 Sayılı Belediye Kanunu 5393 Sayılı Belediye Kanunu'nun 70. maddesi "şirket kurulması" başlı- ğını taşımaktadır. İlgili maddede, "Belediye kendisine verilen görev ve hiz- met alanlarında, ilgili mevzuatta belirtilen usullere göre şirket kurabilir" hükmüne yer verilmiştir. Görüldüğü gibi 5393 Sayılı Belediye Kanunu'nun 70. maddesi, şirket kurulmasını belediyenin mevzuatla kendisine yükle- nen görev ve hizmetlere bağlamıştır. Buradan belediyenin görevleri ile ilgili olmayan bir şirketin kurulmaması gerektiği anlaşılmaktadır. so Belediye Şlrkeuerı Kanunun belediye meclisinin görev ve yetkilerini düzenleyen 18. mad- desinin (i) bendinde ise "Bütçe içi işletme ile 6762 Sayılı Türk Ticaret Ka- nunu·na tabi oıtaklıklar kurulmasına veya bu ortaklıklardan ayrılmaya, ser- maye artışına ve gayrimenkul yatırım ortaklığı kurulmasına karar vermek" hükmüne yer verilmiş, böylece şirket kurma kararının belediye meclisinin bir kararı olacağı vurgulanmıştır. Aynı maddenin bir sonraki bendinde de G) ··belediyeye ait şirket, işletme ve iştiraklerin özelleştirilmesine... " ilişkin kararın yine belediye meclisine ait olduğu belirtilmiştir. 5393 sayılı Belediye Kanunu, belediye meclisinin "belediyenin bir ön- ceki yıl gelir ve giderleri ile bunlara ilişkin hesap kayıt ve işlemlerinin dene- timi için'! bir Denetim Komisyonu oluşturacağını belirtmektedir. Oluşturu• lan komisyonun "belediye birimleri ve bağlı kuruluşlarından her türlü bilgi ve belgeyi" isteyebileceğine vurgu yapan kanun koyucu, belediye şirketle- rinden bahsetmemiştir. Aynı zamanda "Belediyelerin Denetimleri" başlığını taşıyan 4. Kısım da belediye şirketlerinin doğrudan denetimine ilişkin her- hangi bir hüküm yer almamaktadır. Şirketlerin belediye denetimi içerisinde dolaylı olarak denetleneceklerine ilişkin bir düzenleme 56. madde de göze çarpmaktadır. Buna göre Belediye Başkanı, hazırlayacağı faaliyet raporla- rında, "bağlı kuruluş ve işletmeler ile belediye ortaklıklarına ilişkin" bilgi ve değerlendirmelere yer verecektir. Nitekim Belediye Meclisi, denetim ve bilgi edinme yetkisini, 26. madde uyarınca faaliyet raporlarıyla kullanabil• mektedir. Bu düzenleme çerçevesinde, belediye şirketlerinin belediye dene- , tim sürecinde dolaylı olarak denetleneceği görülmektedir. 5393 sayılı Kanunun, 14. maddesinin b bendi, 15. maddenin a/e/f/g/j/o//ı bentleri ve 2. fıkrası, 18. maddesinin i/j/0/p bentleri, 60. maddesi, 68. mad· desinin d/e bentleri, 70. maddesi, 71. maddesi, 75. maddesinde ve Geçici madde 5'de belediye şirketlerinin kurulmasına dair düzenlemeler mevcuttur. İşletme ve şirketlerin denetimi ise; 25, 26, 54, 55, 56, 57 ve 58. maddelerin· de düzenlenmiştir. 4046 Sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun 1580 sayılı eski Belediye Kanunu'nun 19/l maddesi uyarınca belediyelerin kurdukları şirketler, eskiden Bakanlar Kurulu'nun 16 onayına tabi değildi. Sadece belediye me-dis kararı ile şirket kurulabiliyor olması ise belediyelerin bu dô· 16 Yeni Cumhurbaşkanlığı HQkOn,et SlstJml-tçiode.bakanlıkların isim ıı.,e yapıları değişmiş olup anlatı- mın kolay yapılması adına Bakanhklarıtı atıflardııkullanılan lslmleri değiştirilmemiştir. ı.Bolüm: Belediye Şlrketlerlnin Kurulma Usulü 51 nemde görev alanlarına ginneyen birçok şirket kurmalarına sebep olmuştur. Bu nedenle 1994 tarih ve 4046 Sayılı Kanun ile belediye şirketi kurabilmek için belediye meclisi kararına ek olarak Bakanlar Kurulu'nun 17 izni şartı getirilmiş- tir. Nitekim ilgili Kanunda ·'Belediyeler ve diğer mahalli idareler ile hunların kurdukları birlikler tarafından ticari amaçla faaliyette bulunmak üzere ticari ku11ıluşlar kurulması, mevcut veya kurulacak şirketlere sermaye katılımında bulunması, Bakanlar Kurulu'nıın iznine tabidir" hükmü (m. 26/IV) ile şirket kurmak ya da bir şirkete ortak olmak üzerine vesayet denetimi getirilmiştir. 4046 Sayılı Kanun' un söz konusu maddesinde belirtilen Bakanlar Kuru- lu 18 izni için gerekli hukuki süreçler, İçişleri Bakanlığı'nın yayımladığı ge- nelgeler aracılığıyla giderilmeye çalışılmıştır. Bu genelgelerden 21.04.2008 tarih ve 2008/31 Sayılı Genelge, şirket kurma süreçlerine açıklık getirmek- tedir. Mahalli İdare Şirketleri konulu ilgili Genelgeye göre Bakanlar Kuru- lundan alınacak olan iznin İçişleri Bakanlığı aracılığıyla alınacağı ve Bakan- lıktan yapılacak izin taleplerinde şu belgelere yer verileceği belirtilmiştir: 1. Şirketin kurulması, devir alınması veya sermaye katılım miktarının be- lirlenmesine dair meclis kararı, 2. Kurulacak şirkete ait gerekçe raporu, amaç ve faaliyet konusu, 3. Mevcut şirkete ortak olunacaksa, bu şirkete ait bilanço, 4. Kurulacak, devir alınacak veya sermaye katılımında bulunacak şirketin ana sözleşmesi veya taslağı 5. Kurulacak şirkete ait fizibilite etüdü, 6. Talepte bulunan idarenin müracaat tarihi itibariyle genel mizanı, 7. Bedelsiz devir söz konusu ise ilgili şirketin bilançosu, 8. 4646 Sayılı Kanun uyarınca yapılacak müracaatlarda ilgili firmanın EPDK'dan aldığı dağıtım lisansı örneği. Ülkemizde özelleştirme çalışmalarına temel teşkil etmesi için çıkarılan ve 24.11.1994 tarihinde kabul edilip 27. l l.1994 tarihli 22124 sayılı Resmi 17 Yeni Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi içinde bakanlıkların isim ve yapıları değişmiş olup anlatı- mın kolay yapılması adına Bakanlıkların atıflarda kullanılan isimleri -de�ştlrilmemiştir. 18 Yeni Cumhurbaşkanlığı HükümetSlstemi içinde bakanlıkların isim ve yapıları değişmiş olup anlatı- mın kolay yapılması adına Bakanlıkların atıflarda kullanılan isimleri değiştirilmemiştir. l ! ı l BelediyeŞirl-.etıe:ı ı Gazete·de yayınlanan "4046 sayılı Kanun"un 26. maddesine göre; "Beledı. '. ye/erin kendilerinin ve belediye birliklerince kurulan işletme ve şirketlerııı ; kurulması için Bakanlar Kurulu 19 iznine ihtiyaç vardır." denilmektedir. 5216 Sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu Türkiye'de büyükşehir belediye modelini düzenleyen 2004 tarih ve 5216 , Sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun "şirket kurulması" başlıklı 26. : maddesi bu konuda önemli hükümler içermektedir. Buna göre ilgili maddede l "Büyükşehir belediyesi kendisine verilen görev ve hizmet alanlarında, ilgili mevzuatla belirtilen usullere göre sermaye şirketleri kurabilir. Genel sekreıer · ile belediye ve bağlı kuruluşlarında yöneticilik sıfatını haiz personel bu şirket- 1 /erin yönetim ve denetim kurullarında görev alabilirler. Büyükşehir belediye. 1 si, mülkiyeti veya tasarr11.fundaki hafriyat sahalarını, toplu ulaşım hizmetle- rini, sosyal tesisler, büfe, otopark ve çay bahçelerini işletebilir; ya da bu yer. : /erin belediye veya bağlı kuruluşlarının %50'sinden fazlasına ortak olduğu ! şirketler ile bu şirketlerin %50'sinden fazlasına ortak olduğu şirketlere, ) 8/9/1983 tarihli ve 2886 Sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine tabi olmak. , sızın belediye meclisince belirlenecek süre ve bedelle işletilmesini devredebi- 1 lir. Ancak, bu yerlerin belediye şirketlerince üçüncü kişilere devri 2886 sayılı ) Kanun hükümlerine tabidir" denilerek normal belediyelere tanınan şirket : kurma yetkisi büyükşehir belediyelerine de tanınmıştır. 5216 sayılı Kanun; bUyükşehir belediyelerine şirket kurma yetkisi ver• miş ancak mevcut bir şirkete ortak olma ya da ortak olunan bir şirketten ı ayrılma gibi 5393 Sayılı Kanun'da düzenlenen ayrıntılara yer vermemiştir. 1 Hatta bu konularda karar verici konumda olan yetkili organ bile belirtilme• miştir. Bununla birlikte 5216 sayılı Kanun'un "diğer hükümler" başlıklı 28. maddesinde "Belediye Kanunu ve diğer ilgili Kanunların bu kanuna aykırı olmayan hükümleri ilgisine göre büyükşehir ve ilçe belediyeleri hakkında da uygulanır" denildiği için bu tür konularda 5393 sayılı Kanunun hükümleri• nin geçerli olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla ilgili kanun bahsinde belir· tildiği gibi şirket kurmak, mevcut şirketten ayrılmak, sermaye artışı, şirket 1 özelleştirmesi gibi konularda belediye meclisi yetkili olduğuna göre büyi�k-{ şehir modelinde de karar verici konumunda olan organ büyükşehir beledıyel meclisidir. 19 Yeni Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi içinde bakanlıkların isim ve yapıları değişmişolup anlatı- mın kolay yapılması adına Bakanlıkların atıflarda kullanılan isimleri değlştirilmemlştir. 1 l Oölum - : 8 1 -- d - lyl' Şirketi 'rlıı - lı - ı - Kuıulm - ıı u�uıo /,, 6102 Sııyılı Türk Ticnrct l 1 f ,. f , J 39 2 8.)k,m Belediye Şirketlerinin Kurulma Usulü ve Yöntemi 115 i,.çilerin kadroya alınma sürecinde. bu idareler tarafından şirket kurma, devir ya da ortaklık yoluyla şirket sahipliği zorunluluk haline gelmiştir. Buaşa- mada ilgili idarelerin hazırlıklarmı yapma ve bu hazırlıkları yaparken yuka- rıdaki hususları dikkate alarak hareket etmeleri sağlıklı bir yol olacaktır. Öte yandan İçişleri Bakanlığı·nın yerel yönetimlerin şirket sahipliği açı- sından izleyecekleri yol konusunda bir çalışma yaptığı bilinirken belediyeler , e il özel idarelere yol gösterici nitelikte olacak bu çalışmanın önümüzdeki günlerde yayınlanması beklenmektedir. Mahalli idarelerin İçişleri Bakanlı- ğı'nın bu çalışmasının da dikkatle takip ederek genel mevzuat ile birlikte bu çalışma çerçevesinde şirket sahipliği yoluna gitmeleri isabetli olacaktır. 2.2.4. Esas Sözleşmenin Hazırlanması Şirket için ana sözleşme oluşturulurken şirketin özelliklerini, unvanını, adresini, müdürünü, sermayesini, kar dağıtımını vb. konularının neler olaca- ğı kararlaştırmamız gerekir. Şirketin temel kaynağı ana sözleşmelerdir. Önce ana sözleşmenin hazırlanması için gerekli bilgileri sırasıyla liste- leyelim; • Şirket unvanı belirlenmeli • Şirket ortakları ve hisse tutarları belirlenmeli, Tüm Şirket türleri ıçın minimum 1 ortak yeterlidir. • Şirketin merkez adresi belirlenmeli • Şirket müdürünün/ temsilcinin kim olacağı belirlenmeli • Sermaye ve payları belirlenerek yazılmalı, 1/4' i peşin ödenmeli ve ka- lan kısmın ne şekilde ödeneceği belirlenmelidir. (Ltdlerde sermayenin 1/4 zorunlu değil tamamını taahhüt edebilirsiniz) • Sermaye büyüklüğünün şirketin hayatını devam ettirebilmesi için yeterli gelir sağlayıncaya kadar geçen süre içinde nakit ihtiyacını karşılayacak kadar olması beklenir. • Şahıs Firması için sermaye tutarı sizin belirleyeceğiniz bir tutar olabilir. (l .000,00 TL - 5.000,00 TL arası gibi.) • Limited için Minimum sermaye tutarı 10.000,00 TL'dir. �9 https://www.kamulscileri.net I _11_6 ... B_e_ıe_dl..:....ye:...!..'..'_Şirke,11erı t1/ 1 • Anonim Şirket için Minimum sermaye tutarı 50.000,00 TL'dir. • Şirketle ilgili ilanların nasıl yapılacağı belirlenmeli 1 1 • Şirketten ayrılmanın� imtiyazlı hissenin olup olmayacağının ve kar dağı. 'ı tımının detayları belirlenmeli ı i ,ı; 1� 2.2.5. Kurucular Beyanının Hazırlanması ve İmzalanması 1 61O2 sayılı Türk Ticaret Kanunu; 1 Temmuz 2O12 tarihinde yürürlü!e 1 1 ; ginniştir. Bu kanuna göre şirket türleri şöyledir: � 1 � • Anonim şirket • Limited şirket • Komandit şirket • Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket • Kollektif şirket • Kooperatif şirket Kanunda; kollektif ve komandit şirket şahıs şirketi; anonim şirket,!imi• ted şirket ve sennayesi paylara bölünmüş komandit şirket ise sennaye şirketi kapsamında değerlendirilmektedir. Şirket kurma işlemlerinde ilk aşama şirket türüne karar vermektir. Her şirket tipinin getirdiği sorumluluklar ve avantajlar kendine özgüdür. Girişimci ya da yatırımcı çalışacağı faaliyet alanını, kurulacak şirketin yöne• tim yapısı, ortaklık yapısı, sermaye yapısı gibi özelliklerini değerlendirerek kendine en uygun şirket tipini seçmelidir. Bu şirket türlerinin temel ayırıcı özellikleri ve kuruluş süreçleri aşağıda sunulmaktadır: Anonim Şirket Şirketin sermayesi paylara bölünmüş olup pay sahiplerinin sorumluluğu taahhüt etmiş oldukları sermaye payları ile sınırlıdır ve pay sahipleri tarafın· dan ödenir. Anonim şirketler, en az bir pay sahibi (gerçek veya tüzel kişi) ile kurulur ve asgari sermaye gereksinimi 50.000 TL'dir. Genel kurul ve yöne· tim kurulu, anonim şirketlerin zorunlu oı:ganlarıdır. Türkçe olarak tespit edilmesi gereken unvanlarında anonim şirket ibare- sinin bulunması ve faaliyet konusunun gösterilmesi zorunludur. ıl 'ı 1 2 Bölum: Belediye Şirketlerinin Kurulma Usulü ve Yöntemi 117 Kuruluşu . Dilekçe (Şirket yönetim kurulu veya temsile yetkili üyeler tarafından imzalanmalı, vekaleten imzalanmış ise vekaletin aslı veya onaylı sureti eklenmeli, Şirketin bağlı olacağı vergi dairesi beliıtilmeli, ekindeki evrak dökümünü içermelidir.) . 3 sayfadan oluşan Kuruluş bildirim formu (İlgili yerler doldurularak yetkili tarafından imzalanmalıdır - 3 nüsha, yabancı sermaye var ise 4 nüsha) . Noter tasdikli esas sözleşme (4 nüsha - İmza kontrolü için bir nüshası ıslak imzalı olmalıdır.) . Yetkililerin şirket unvanı altında imza beyannamesi (2 nüsha) • Kurucular tarafından imzalanmış kurucular beyanı • Pay bedellerinin bankaya yatırıldığını gösteren banka mektubu (Şirket sermayesinin tamamının yahut bir kısmının nakden taahhüt edilmesi halinde, nakden taahhüt edilen payların itibari değerinin en az ¼'ünün tescilden önce, kalan kısmının ise şirketin tescilini izleyen yirmidört ay içinde ödenmesi gerekmektedir.) • Şirket sermayenin on binde dördünün Rekabet Kurumu'nun bir devlet bankasındaki hesabına yatırıldığını gösteren banka dekontu • Oda kayıt beyannamesi (Yetkililerce İmzalanmalı - ortakların resimleri bulunmalıdır) • Şirkete konulan ayni sermaye ile kuruluş sırasında devralınacak iş- letmeler ve ayınların değerinin tespitine ilişkin mahkemece atanan bilirkişi tarafından hazırlanmış değerlemeye ilişkin bilirkişi raporu ile mahkemenin bilirkişi atama yazısının aslı veya onaylı suretleri • Konulan ayni sermaye üzerinde herhangi bir sınırlamanın olmadı- ğına dair ilgili sicilden alınacak yazı aslı • Ayni sermaye olarak konulan taşınmazın, fikri mülkiyet haklarının ve ayınların kayıtlı bulundukları sicillere şerh verildiğini gösteren belge aslı 11S r 1 l , Belediye Şlrx,IJeıI /; • Ayın ve işletmelerin devir alınmasına ilişkin olanlar da dahil olnıak üzere, kurulmakta olan şirket ile kurucular ve diğer kişilerle yapı. 1 lan ve kuruluşla ilgili olan sözleşmeler. • Kuruluşu Bakanlık veya diğer resmi kurumların iznine veya uygun görüşüne tabi olan şirketler için bu izin veya uygun görüş yazı aslı • Pay sahipleri dışından seçilen yönetim kurulu üyelerinin, görel-i kabul ettiklerine dair imzalı belge (noter onaylı) • Tüzel kişinin yönetim kuruluna seçilmesi halinde, tüzel kişi ile bir- likte ve tüzel kişi adına, kendisi tarafından belirlenen gerçek kişinin adı-soyadı, adresi, uyruğu ve T.C. Kimlik numarasını içerecek şe- kilde alınmış tüzel kişi yönetim kurulu üyesinin yetkili organ kararı (noter onaylı) • Reşit olmayan şirket ortağının anne ve babasının ya da an- ne/babadan herhangi birisinin şirkete ortak olması halinde reşit 'i olmayan ortak için mahkemeden alınmış kayyum atama kararı 1 TTK hükümleri ve sair mevzuat gereğince unvanın tüm Türkiye çapında korunmasını sağlamak amacıyla MERSİS sayfasından sorgulama yapılmalı- dır. MERSİS sayfasından sorgulama yapmak için öncelikle mer• sis.gumrukticaret.gov.tr adresinden sisteme üye olunmalıdır. Limited Şirket Limited şirket, en az bir ortak (gerçek veya tüzel kişi) ile kurulan ve or- takların sorumluluğunun taahhüt etmiş oldukları sermayeyle sınırlı olup ortaklar tarafından ödendiği şirkettir. Asgari sermaye gereksinimi 10.000 TL'dir. Türkçe olarak tespit edilmesi gereken unvanlarında Limited Şirket iba· resinin bulunması ve faaliyet konusunun gösterilmesi zorunludur. Ortakların koyacakları sermayenin en az 25 TL ve katları olması gerekmektedir. Kuruluşu • Dilekçe ·; . •. '. r (Şirket müdürlerinin tamamı tarafından imzalanmalı, vekaleten imza· lanmış ise vekaletin aslı veya onaylı sureti eklenrneli, Şirketin bağlı olacağı vergi dairesi belirtilmeli, ekindeki evrak dökümUnü içermeli· dir.) 2 6,:- lıııı- Belediye Şirketlerinin Kurulma Usulü ve Yöntemi 119 . Kuruluş bildirim formu (İlgili yerler doldurularak yetkili tarafından imzalanmalıdır - 3 nüsha, �abancı ortak var ise 4 nüsha) . Noter tasdikli şirket sözleşmesi (-+ nüsha - İmza kontrolü için bir nüshası ıslak imzalı olmalıdır.) . Müdürlerin şirket unvanı altında imza beyannamesi (2 nüsha) . Kurucular tarafından imzalanmış kurucular beyanı . Dışarıdan seçilen müdürler için görevin kabul edildiğine dair imzalı belge (noter onaylı) . Tüzel kişinin müdürlüğe seçilmesi halinde, tüzel kişi adına ve tüzel kişi tarafından belirlenen gerçek kişinin adı-soyadı, adresi, uyruğu ve T. C. kimlik numarasını içerecek şekilde alınmış yetkili organ kararı (noter onaylı) , Tüzel kişi müdürünün yabancı uyruklu olması halinde tüzel kişinin güncel sicil kayıtlarını içeren belge (Bu belgenin, şirketin tabi bulunduğu ülkedeki noterler tarafından ve o ülkedeki Türk Konsolosluğu veya Türkiye' deki Dışişleri Bakanlığı tara- fından ya da Yabancı Resmi Belgelerin Tasdiki Mecburiyetinin Kaldı- rılması Sözleşmesi hükümlerine göre onaylanmış ve bunların noterden onaylı Türkçe çevirilerinin de yaptırılınış olması gerekir.) • Pay bedellerinin bankaya yatırıldığını gösteren banka mektubu (Şirket sermayesinin tamamının yahut bir kısmının nakden taahhüt edilmesi halinde, nakden taahhüt edilen payların itibari değerinin en az ¼'ünün tescilden önce, kalan kısmının ise şirketin tescilini izleyen yir- midört ay içinde ödenmesi gerekmektedir.) • Şirket sermayenin on binde dördünün Rekabet Kurumu'nun bir devlet bankasındaki hesabına yatırıldığını gösteren banka dekontu • Oda kayıt beyannamesi (Yetkililerce imzalanmalı, ortakların resimleri bulunmalıdır) • Konulan ayni sermaye ile kuruluş sırasında devralınacak işletmeler ve ayınların değerinin tespitine ilişkin mahkemece atanan bilirkişi- ler tarafından hazırlanmış değerlemeye ilişkin bilirkişi raporu ile mahkemenin bilirkişi atama yazısının aslı veya onaylı suretleri 1: :ı • Konulan ayni sermaye üzerinde herhangi bir sınırlamanın olmadı. ğına dair ilgili sicilden alınacak yazı • Ayni sermaye olarak konulan taşınmazın, fikri mülkiyet haklannıo 'e diğer ayınların kayıtlı bulundukları sicillere şerh verildiğini gös-1 1 teren belge aslı 1 • Reşit olmayan şirket ortağının anne ve babasının ya da an. ne/babadan herhangi birisinin şirkete ortak olması halinde reşit olmayan ortak için mahkemeden alınmış kayyum atama kararı • Kurulacak şirketin kurucuları arasında belediyeler ve diğer mahalli idareler ile bunların kurdukları birliklerin bulunması halinde bu kuruluşların iştirakine izin veren Bakanlar Kurulu Kararının bir örneği TTK hükümleri ve sair mevzuat gereğince unvanın tüm Türkiye çapında korunmasını sağlamak amacıyla MERSİS sayfasından sorgulama yapılmalı- dır. MERSİS sayfasından sorgulama yapmak için öncelikle mer- sis.gumrukticaret.gov.tr adresinden sisteme üye olunmalıdır. 2.2.6. Nakdi Sermayeye İlişkin Yapılması Gereken İşlemler t '.,'. i t Belediyelerin ortağı olduğu şirketlerde sermaye artırımına gitmeleri ha- linde Cumhurbaşkanlığı'ndan izin almalarına gerek yoktur. Bu konuda Mec- lis Kararı almaları yeterli olacaktır. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı' nın 13.02.1995 tarih ve 926 sayılı görüşü de bu yöndedir. :,. b 2.2.7. Ayni Sermayeye İlişkin Yapılması Gereken İşlemler 4046 sayılı Kanunun 18. maddesinde, özelleştirme programına alınan tt kuruluşların özelleştirilmesine ilişkin olarak özelleştirme yöntemleri,değer tespiti ve ihale usulleri belirtilmiş olup, Özelleştirme Yöntemleri alt başlığı· nı taşıyan (A) fıkrasında; Özelleştirme programına alınan kuruluşların be· � lirtilen yöntemlerden birinin veya birkaçının birlikte uygulanması suretiyl� � özelleştirileceği ifade edilmektedir. Bunlardan birisi (d) bendinde �çıkla�_an, mülkiyetin gayrı ayni hakların tesisi olup; Kuruluşların mal ve hızmet ure� ' tim birimleri ile varlıklarının, mülkiyeti ilgili kuruluşa ait olmak üzere;Türk Medeni Kanunu'nda öngörülen şekil ve şartları� malikin kullanım hakkın; ilişkin bazı tasarruflara rıza gösterilmesine veya malikin mülkiyete bağ 1 � Bolum Belediye Şirketlerinin Kurulma Usulu ve Yöntemi 121 ha"-larını kullanmasından vazgeçmesi sonucunu doğurmasına ilişkin hakla- rın tesisi olarak açıklanmaktadır. Belediyelerin mülkiyetin gayri ayni hak tesisine salahiyeti olup olmadı- ğına gelince, 4046 sayılı Kanun özel bir kanun olup, kanunun kapsamına belediye iktisadi teşebbüslerinin özelleştirmesi de girmektedir. Yine yukarı- da belirtildiği üzere Kanunun 26. maddesine göre; Belediye şirketlerinin özelleştirilmesine ilişkin işlemler bu kanundaki esaslara göre, yetkili organ- larınca belirlenip yürütüleceğine göre, özel kanundaki bu yetkiden belediye- lerin faydalanarak mülkiyetin gayri ayni hak tesis edebilecekleri rahatlıkla söylenebilecektir. 40 2.2.8. Belli Hallerde Gümrük ve Ticaret Bakanlığından İzin Alınmas1 41 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun "Şirket kurulması" başlıklı 70. mad- desinde, "Belediye kendisine verilen görev ve hizmet alanlarında, ilgili mev- zuatla belirtilen usullere göre şirket kurabilir." hükmü yer almaktadır. Bü- yük.şehir belediyelerinin şirket kurmalarına ve işletmelerine ilişkin temel düzenleme, 52 I 6 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 26. maddesinde yer almaktadır. Büyükşehir belediyeleri de kendilerine verilen görev ve hizmet alanlarında, ilgili mevzuatta belirtilen usullere göre sermaye şirketi kurabilir. Belediyenin kuruluşuna katıldığı şirketle ilgili ortaklık payı bele- diye giderleri içinde sayılmıştır. Büyükşehir belediyesi genel sekreteri ile belediye ve bağlı kuruluşlarında yöneticilik sıfatını haiz personel, belediye şirketlerinin yönetim ve denetim kurullarında görev alabilir. 24/1 I /1994 tarihli ve 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun'un 26. maddesinin 4. fıkrasında, "Belediyeler ve diğer mahalli idare- ler ile bunların kurdukları birlikler tarafından ticari amaçla faaliyette bu- lunmak üzere ticari kuruluşlar kurulmasl, mevcut veya kurulacak şirketlere sermaye katılımında bulunması, Cumhurbaşkanlığı'nın iznine tabidir." hükmü yer almaktadır. 4646 sayılı Doğalgaz Piyasası Kanunu'nun 4. maddesine göre Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu'ndan (EPDK) dağıt1m lisansı alan şehir içi dağı- tım şirketi, yetki aldığı şehirde bulunan belediye veya belediye şirketini sunma yolunda cesaretli olamamışlardır diyebiliriz. 203 8.2. 6085 Sayılı Sayıştay Kanunu Öncesinde Belediye Şirketlerinin Denetimi Gerek 25 I4 sayılı Divanı Muhasebat Kanunu gerekse 832 sayılı Sayış- tay Kanunu'nun yürürlükte olduğu dönemde Sayıştay, yargı odaklı denetim faaliyetleri yürütmüştür. Devlet gelir ve giderlerinin denetimiyle yılsonla- rında ilgili memurların hesaplarının görülmesi amacıyla yüce bir mahkeme (1vlahkeme-i Kübra) olarak Divan-ı Ali-i Muhasebe adı altında kurulan Sa- yıştay, bir denetim organından daha çok yargı organı gibi faaliyet göster- mektedir. Belediye şirketlerinin hukuki alt yapısını oluşturan kanunlar, 5393 sayılı Belediye Kanunu, 5216 sayılı Büyilkşehir Belediyesi Kanunu, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ve 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun'dur. Bununla birlikte 19.12.20 I O tarihinde yürürlüğe giren 6085 sayılı Sayış- tay Kanunu ile Sayıştay denetiminin raporlama odaklı yürütülmesinin amaç- landığı görülmektedir. Kanunda Sayıştay'ın Türkiye Büyük Millet Meclisine doğru, yeterli, zamanlı bilgi ve raporlar sunması düzenlenmektedir. Mülga 832 sayılı Sayıştay Kanununda, idare hesabı ve eklerinin deneti- mi ve yargı raporuna bağlı olarak yargılanması genel bir kural iken, 6085 sayılı Kanun sorumluların hesap ve işlemlerinden kamu zararına yol açan hususların kesin hükme bağlanmasını öngörmektedir. Türkiye'de yüksek denetimin geçirdiği değişimi daha iyi anlayabilmek için, Türk Kamu Malı Yönetimindeki reform çalışmalarına paralel olarak son dönemlerde yapılmış olan mevzuat değişikliklerinin üç döneme ayrıla- rak incelenmesi gerekmektedir. Birinci dönem I 050 sayılı Muhasebe-i Umumiye Kanunu ve 832 sayılı Sayıştay Kanunu'nun yürürlükte olduğu reform öncesi dönemdir. İkinci dönem reform çalışmalarının sonucu olarak, I 050 sayılı kanunu yürürlUkten kaldıran 5018 sayılı KMYKK'nın yürürlüğe , • 'I I ,' I ' l l ı '1 l J j -1 .j ı "" Yüksel Oemirkaya, Avrupa Blrllğl'nln Yerel Kamu Şirketleri Stratejisi: Türklye'de Hukuki Yapı ve lstanbul Büyükşehfr Belediyesi Uygulamaları, Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü i Dergisi Mustafa Kemal University Journal of Soclal Sciences lnstltute Yıl/Year: 2010 �ilt/Volume: 'l 7 �ayı/lssue:13, s. 420 • 444 . � --� .s.Sölüm: Beledıye Şirketlerinin Denetimi 385 girdiği. Anayasa·da Sayıştay' la ilgili 5018 sayılı Kanuna uyumlu değişiklik- lerin )3pıldığı ancak buna bağlı olarak 832 sayılı Sayıştay Kanunu'nun de- ğiştirilemediği ara dönemdir. Üçüncü dönem ise reform çalışmalarının so- nuçlandırıldığı 5018 sayılı Kanuna paralel düzenlemeleri içeren ve 832 sayı- lı Kanunu yürürlükten kaldıran 6085 sayılı Sayıştay Kanunu'nun yürürlüğe girdiği üçüncü ve içinde bulunduğumuz son dönemdir. 204 ..Kalkınma planları ve programlarda yer alan politika ve hedefler doğ- nılnısunda kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli bir şekilde elde edilmesi ve kullanılmasını, hesap verebilirliği ve malı saydamlığı sağlamak üzere. kaınu mali yönetiminin yapısını ve işleyişini, kamu bütçelerinin hazır- lanmasını. uygulanmasını, tüm mali işlemlerin muhasebeleştirilmesini, ra- porlanmasını ve malı kontrolü düzenlemek" aınacıyla "Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'' yürürlüğe konulmuştur. Kamu mali yönetimi ve kontrol kanunu kapsamında her ne kadar "mahalli idareler" kontrol kapsamına alınmış ise de "tanımlar" madde- sinde '·belediyelerin kurdukları birlik ve idareler"den bahsedilerek bele- diyelerin kurdukları iktisadi teşebbüslerinin (BİT) denetiminden hiç bah- sedilmemiştir. Ancak, 03.07.2005 tarihinde kabul edilen 5393 sayılı Belediye Kanu- nu'nun 55. maddesinde; • Belediyelerde iç ve dış denetim yapılır. Denetim, iş ve işlemlerin huku- ka uygunluk, mali ve performans denetimini kapsar. • İç ve dış denetim 5018 sayılı Kamu Malı Yönetimi ve Kontrol Kanunu hükümlerine göre yapılır. • Belediyelere bağlı kuruluş ve işletmeler de yukarıdaki esaslara göre de- netlenir. • Denetime ilişkin sonuçlar kamuoyuna açıklanır ve meclisin bilgisine sunulur." denilmek suretiyle, bir boşluk giderilmiştir. Belediye Kanu- nu'nun 55. maddesinde "Denetime ilişkin sonuçlar kamuoyuna açıklanır ve meclisin bilgisine sunulur" ifadesi ile yürürlükten kaldırılan 1580 sa- yılı Belediye Kanunu ve 3030 sayılı Büyükşehir Belediye Kanundaki bir 204 .. .. Emin GORGUN, Türk Kamu Mali Yönetiminde Sayıştay Denetimi, T. C. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı Yayınlanmamış Yüksek Lisans, Ankara, 2011 3S6 Belediye Şlrkctle