powered by

powered by

GEMİLERİN İHTİYATİ HACZİ PRECAUTIONARY ARREST OF SHIPS Mehmet Ali AKSOY * Özet: 6762 Sayılı TTK döneminde, cebri icraya ilişkin kurallar ve bu bağlamda geminin ihtiyati haczi; Alman Hukuk’undan ve mil- letler arası sözleşmelerden kaynaklanan maddi hukuk kuralları ve İsviçre’den iktibas edilen usul hukuku kuralları nedeniyle deniz tica- ret hukukunun en tartışmalı kısmını oluşturmakta idi. 1 Bu nedenle TTK’nin söz konusu kısmında köklü reforma gidilmiş ve Türkiye’nin taraf olmamasına rağmen TTK düzenlemelerine 1999 Tarihli Sözleş- me 2 esas alınmıştır. 3 Anahtar Kelimeler: Geminin İhtiyati Haczi, Kardeş Geminin İhtiyati Haczi, Serbest Bırakılan Geminin Yeniden veya Aynı Alacak İçin İhtiyati Haczi, Aynı Deniz Alacağı İçin Kardeş Geminin İhtiyati Haczi Abstract: During the Turkish Commercial Code (TCC) (no. 6762) period, rules on enforcement and in this context precautio- nary arrest of the ship was the most controversial part of the mariti- me law. Because of the fact that substantive law rules adapted from German Law and international conventions and the procedural law rules adapted from Swiss Law. For this reason, TCC (6102) provisions were reformed radically and although Turkey is not a participant, the Turkish Commercial Code provisions are excerpted from the Convention on Arrest of Ships, 1999. Keywords: Precautionary Arrest of Ships, Precautionary Arrest of Sister Ships, Right of Rearrest, Right of Multiple Arrest * Dr., Gazi Üniversitesi Tapu Kadastro Yüksek Okulu Ticaret Hukuku Bilim Dalı Öğretim Görevlisi 1 TTK Genel Gerekçesi no 197. 2 Gemilerin, mevzuatları birbirinden farklı olan ülke limanlarında dolaşması ve değişik ülke mevzuatlarına göre sürekli ihtiyati haciz tehdidiyle karşılaşması ne- deniyle uluslar arası mevzuatın tek tipleştirilmesi ihtiyacı doğmuş ve bu amaçla Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin 1999 tarihli Cenevre Sözleşmesi kabul edilmiş- tir. 14 Eylül 2011 tarihinde uygulamaya konan söz konusu sözleşmeye Türkiye taraf olmamıştır. 3 Kerim Atamer/Cüneyit Süzel, Yeni Deniz Ticareti Hukukunun Kaynakları, C I, XII Levha Yayınları, İstanbul 2013, s. 714. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 260 1. İHTİYATİ HACİZ KAVRAMI VE İHTİYATİ TEDBİR YASAĞI İhtiyati tedbir ve ihtiyati haciz, her ikisi de geçici hukuki himaye tedbiri olmasına rağmen her iki müessesenin esasları; hükümleri ve sebep ve sonuçları birbirinden oldukça farklıdır. 4 Hukukumuzda para ve teminat alacakları için başvurulabilecek geçici hukuki himaye ted- birini ihtiyati haciz oluşturur ve aslında ihtiyati haciz alacaklının ni- hai tatminine yönelik olmayıp bu tatmini mümkün kılmayı amaçlar. 5 Bir yargılamada dava konusuna ilişkin geçici hukuki himaye tedbirini ise ihtiyati tedbir oluşturur. Ancak TTK düzenlemesi ile deniz alacak- larına ilişkin olarak ihtiyati tedbir yolu kapatılmış ve dava konusunu oluştursa da alınabilecek tek hukuki himaye tedbiri ihtiyati haciz ola- rak belirlenmiştir. 1.1. Geminin İhtiyati Haczi Kavramı Türk Hukukunda ihtiyati haciz müessesesi para ve teminat ala- caklarına ilişkin takibin sonucunu güvence altına almak için başvu- rulan geçici hukuki himaye tedbirini ifade eder. İhtiyati hacizde taki- bin sonucunu güvence altına almak amacıyla borçlunun elinde veya üçüncü şahısta olan taşınır ve taşınmaz mallarına ve alacaklarına el konulur (İİK m 257). Ancak söz konusu mal ve haklar üzerinde bir çe- kişme bulunmaz ve söz konusu mal ve haklar takibin konusunu oluş- turmaz; yalnızca bir para alacağının ödenmesi için tedbir alınır ve söz konusu tedbir davanın konusudur. 6 Şartların oluşmasıyla ihtiyati haciz kesin hacze dönüşür ve daha sonra satış aşaması takip eder. Bu anlamda ihtiyati haciz para ve teminat borçlarının ödenmesine hiz- met eden bir kurumdur ve ihtiyati haciz koruması takipten önce veya sonra talep edilebilir. İhtiyati haciz asıl amaç değil bu amaca ulaşmayı sağlayan bir tedbirdir. Ancak muhafaza tedbiri olması yanında kesin hacze dönüşebilmesi ve bu sayede dolaylı olarak alacaklının tatmini- 4 Ejder Yılmaz, Geçici Hukuki Himaye Tedbirleri, Yetkin, Ankara, 2001, s. 176; Baki Kuru, Ramazan Arslan, Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku, Yetkin Yayınları, Ankara, 2011, s. 432. 5 Muhammet Özekes, İcra İflas Hukukunda İhtiyati Haciz, Seçkin, Ankara 1999, s. 13. 6 Kuru/Arslan/Yılmaz, s. 432. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 261 ne hizmet etmesi açısından önem arz eder. 7 Hukukumuz açısından para ve teminat alacaklarına ilişkin bir takibin sonucunun garanti al- tına alınması için başvurulması gereken yol ihtiyati hacizdir. İhtiya- ti haczin konusu para alacağının garanti altına alınması olduğu için ihtiyaten haczedilen mal üzerinde her hangi bir çekişme söz konusu olmadığı gibi mallar tedbirin veya bir davanın konusu da değildir. 8 Alacak dışında kalan borçluya ait ve haczedilebilir mal ve haklar üze- rine ihtiyati haciz konur. 9 Borcun ödenmemesi durumunda ihtiyati haciz kesin hacze dönüşür ve mallar satılır; bedeli alacaklıya ödenir. 10 Bu nedenle ihtiyati haciz koruyucu ve güvence sağlayıcı bir fonksiyo- nu yerine getirir. 11 Deniz hukuku anlamında ise ihtiyati haciz; bir deniz alacağının 12 teminat altına alınması için, mahkeme kararı ile geminin alıkonulma- sı veya seferden men edilmesi suretiyle borçlunun tasarruf alanından çıkarılmasını ifade eder. Bu anlamda geminin ihtiyati haczi kavramı İİK anlamında ihtiyati haciz yanında sınırlı sayıdaki ayni ve şahsi ta- lep haklarının güvence altına alınması için başvurulan geçici hukuki himaye tedbiri olarak gemiye el konulmasını da içerir niteliktedir. Bu nedenle gemilerin ihtiyati haczi, icra iflas hukukunda olduğu şekilde takip yolunun güvence altına alınması için başvurulan geçici hukuki himaye tedbiri olma niteliği yanında yargılama konusunun güvence altına alınması başvurulacak yegâne himaye tedbiri olması açısından ihtiyati hacze ilişkin özellikleri de bünyesinde bulundurur. Bu nedenle gemilerin ihtiyati haczi deniz icra hukukuna ilişkin teknik bir kav- ramdır. 13 Bu kapsamda liman başkanlığı tarafından gemiye izin kâğıdı verilmeyeceği gibi hareketine de engel olunur. 14 7 Ergun Önen, “İhtiyati Haczin Kaldırılması Davası”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1980 C. 37 S. 1-4 s. 251-280, s. 252. 8 Yılmaz, s. 177 9 Önen, s. 252 10 Kuru/Arslan/Yılmaz, s. 433. 11 Önen, s. 251 12 Geminin ihtiyati haczine yalnızca kanunda deniz alacağı olduğu tahdidi şekilde belirtilen alacaklar için başvurulabilir. Ayrıca söz konusu alacakları elde etmek için geminin yalnızca ihtiyati haczine başvurulabilir. Başka bir yolla geminin seferden men edilmesi söz konusu değildir. 13 Pekcanıtez/Atalay/Özkan/Özekes, s. 530. 14 Fahiman Tekil, Deniz Hukuku, Alkım Yayınları, İstanbul, 1998, s. 458. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 262 1.2. İhtiyati Tedbir Yasağı Türk Hukuk Sisteminde dava konusu bir mal bulunması 15 ve uyuşmazlığın söz konusu mal üzerindeki ayni hakka ilişkin olması 16 durumunda takibin sonucunun güvence altına alınması ve davacının dava konusu mala kavuşması için başvurulan geçici hukuki himaye tedbiri ihtiyati tedbirdir. Yani ihtiyati tedbirde davanın konusunu oluşturan “şey” üzerine tedbir konularak bir tehlikenin veya bir zara- rın önlenmesi amaçlanmakta 17 ve yargılamanın sonucu garanti altına alınmaktadır. 18 İhtiyati tedbirde ilgili şey, haklı çıkması halinde yargı- lama sonunda aynen alacaklıya verilir. 19 TTK düzenlemesinde ise ge- minin mülkiyetine veya geminin zilyetliğine ilişkin uyuşmazlıklarda da mahkemeler takip sonucunun güvence altına alınması için ancak ihtiyati haciz kararı verebilecektir. Deniz alacakları için gemi üzerine ihtiyati tedbir konulması veya başka bir surette geminin seferden me- nedilmesi ise istenemez (TTK m. 1353/1). Söz konusu düzenleme ile ihtiyati tedbir kararı veya hapis hakkına ilişkin kararın verilmesi ve geminin seferden men’inin önü kapatılmıştır. Ancak deniz alacakları için yalnızca gemilerin ihtiyati haczi yolu kapatılmıştır. Söz konusu alacaklar için gemileri konu almayan ihtiyati tedbirler alınabilir. 20 HMK m. 391 uyarınca verilebilecek ihtiyati tedbirler; tedbire konu olan mal veya hakkın muhafaza altına alınması veya bir yediemine tevdii yanında bir şeyin yapılması veya yapılmaması gibi, sakıncayı ortadan kaldıracak veya zararı engelleyecek her türlü tedbir olarak belirtilmiştir. Ancak doktrinde ihtiyati tedbir yasağı kapsamında her türlü ihtiyati tedbirin değil mal veya hakkın muhafaza altına alınma- sı ve yediemine tevdii gibi geminin seferden men’i sonucunu doğu- ran ihtiyati tedbirlerin ifade edildiği; gemiye el konması ve seferden men’i sonucunu doğurmayan ihtiyati tedbirin ise söz konusu yasağa rağmen mümkün olduğu haklı olarak belirtilmektedir. 21 Yani TTK m. 15 İhtiyati tedbirde tedbir konulan şey uyuşmazlığın konusunu oluşturur (HMK m 389). 16 Yılmaz, s. 181. 17 Önen, s. 252 18 Yılmaz, s. 176. 19 Kuru/Arslan/Yılmaz, s. 433. 20 Pekcanıtez/Atalay/Özkan/Özekes, s. 531. 21 Ergon A.Çetingil/Rayegan Kender/Samim Ünan/Emine Yazıcıoğlu, “TTK Tasarısının “Deniz Ticareti” Başlıklı 5. Kitabında Yer Alan Hükümler Hakkında”, TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 263 1353/1 kapsamında yasaklanan ihtiyati tedbir konulması değil ihtiyati tedbir yoluyla geminin seferden alıkonulmasıdır. Bu nedenle söz ko- nusu TTK düzenlemesine rağmen geminin aynına ilişkin uyuşmaz- lıklarda geminin mülkiyetinin devrinin yasaklanması gibi “sakıncayı ortadan kaldıracak veya zararı engelleyecek” geminin seferden men’i sonucunu doğurmayan diğer ihtiyati tedbir kararları alınabilmelidir. Zira TTK düzenlemesinde geminin mülkiyetine veya gemi üzerindeki ayni hakka ilişkin uyuşmazlıklarda da geminin ihtiyati haczi yolu- na gidilmekle birlikte istenen sonuç elde edilmeyebilecektir. Örneğin ihtiyati haciz her ne kadar ilgili sicillere şerh verilse de şerhin devri kısıtlayıcı bir etkisi bulunmamaktadır. Bu nedenle şerhe rağmen borç- lu icra dairesinin veya alacaklının onayına ihtiyaç olmaksızın hacizli gemiyi üçüncü bir kişiye devredebilir. Ancak bu durumda satın alan kişi gemiyi hacizle birlikte satın almış olur. Gemisinin satılmasını iste- miyorsa alacağı ödeyerek gemisini elde eder. Gemi üzerindeki ayni bir hakka ve özellikle mülkiyete ilişkin uyuşmazlıklarda ise davayı kaza- nan kişi malın mülkiyetini elde edecektir. Bu durumda söz konusu kişi gemiyi borcu ödeyerek dahi elince bulunduramayacaktır. 22 Bu nedenle devralan kişinin gemiyi ihtiyati hacizle birlikte devralmasının hiçbir pratik önemi olmayacaktır. 2. İHTİYATİ HACZİN ŞARTLARI Gemi üzerinde ihtiyati haciz kurulabilmesi için öncelikle bir de- niz alacağının mevcut olması ve alacağın muaccel olması gerekir. Zira ihtiyati haciz ancak bir deniz alacağı için kurulabilir. Ayrıca üzerinde ihtiyati haciz kurulabilecek bir geminin mevcut olması, alacaklı tara- fından teminat gösterilmesi ve ihtiyati haczi tamamlayan merasimin yerine getirilmesi de ihtiyati haciz kurulmasının diğer şartlarını oluş- turmaktadır. DHD Özel Sayı Ocak 2006 1-297, s. 275; Barış Peker, “Türk Hukukunda Gemilerin İhtiyati Haczi” İstanbul 2010 (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), s. 71; Sevilay Kuru, “TTK Tasarısının Deniz Ticareti Kitabındaki Cebri İcra Hükümlerine İlişkin Görüşler”, DHD Özel Sayı, Deniz Hukuku Derneği Yayınları, İstanbul 2006, 385-408, s. 390; Atamer Kerim, Türk Ticaret Kanunu Tasarısına Göre Deniz Hukukunda Cebri İcra, Arıkan Yayınları, İstanbul 2006 (Sonraki atıflar: Atamer, Cebri İcra, şeklindedir) s.282. 22 Yılmaz, s. 254. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 264 2.1. İhtiyati Haciz İstenebilecek Bir Deniz Alacağının Mevcut Olması Kesin hacizden farklı olarak 23 bir geminin ihtiyati haczi her türlü alacak için değil 24 yalnızca deniz alacakları için istenebilir. Deniz ala- cakları dışında diğer alacaklar için gemi hakkında ihtiyati haciz kararı verilmesi (TTK m. 1353/3) ve geminin seferden alıkonulması mümkün değildir. Deniz alacakları; alacağın söz konusu gemi veya geminin iş- letilmesinden doğmasını 25 deniz alacağının gemi rehini, gemi ipoteği veya gemi üzerinde aynı nitelikteki bir ayni yükümlülük ile teminat altına alınmasını veya uyuşmazlığın geminin mülkiyetine veya zilyet- liğine ilişkin olmasını veya alacağın gemi alacaklısı hakkı vermesini ifade etmektedir (TTK m. 1369/1). Ayrıca istisnai haller dışında söz ko- nusu alacağın vadesinin gelmiş olması da gerekir. İhtiyati haciz kararı geçici bir hukuki himaye tedbiri olduğu ve da- vanın esasına girilmeyeceği için ihtiyati haciz kararı verilmesi için İİK m. 258’ paralel şekilde tam bir ispat aranmamış, alacaklının alacağının deniz alacağı olduğunu ve parasal değeri hakkında kanaat getirecek delil göstermesi yeterli görülmüştür (TTK m. 1362). Ayrıca deniz ala- cağı olduğu belirtilen alacakların bir kısmı haksız fiil niteliği taşıdığı için alacaklının belgeye dayanması da gerekmez. Mahkeme ilk bakışta elde ettiği kanaate göre karar verir. 26 Alacaklı alacağının söz konusu deniz alacaklarından biri olması yanında vadesinin geldiği konusun- da da kanaat getirici delil ileri sürmesi yeterlidir. Alacağın rehinle te- min edilmemiş olması ise İİK hükümlerinin aksine geminin ihtiyati haczinin istenmesinin bir unsuru olarak aranmaz. 6102 sayılı TTK sisteminde geminin ihtiyati haciz yoluyla seferden 23 Alacağın kesinleşmiş bir ilama bağlanması durumunda Türk ve yabancı bayraklı bütün gemilerin kesin haczi ihtiyati hacze ilişkin hükümlere göre yapılır. Ancak deniz servetiyle sınırlı sorumluluk ilkesine TTK’de yer verilmemiştir. Bu nedenle gemilerin ihtiyati haczinde geçerli olan “deniz alacağı” sınırlamasına tabi olmak- sızın donatanın her borcu için geminin kesin haczi istenebilir ve gemi icra yoluyla satılabilir (TTK m 1382). 24 Söz konusu düzenlemeyle ihtiyati haczi her türlü rehinsiz alacak için mümkün sayan İİK m. 257 hükmü değiştirilmiştir. TTK Genel Gerekçesi no 200. 25 TTK Gerekçesi 1350 ila 1400’üncü maddelere ilişkin Genel Açıklamalar. 26 Yılmaz, s. 38 İtiraz üzerine hakim ispatla yetinmemeli; inceleyerek sonuca varma- lıdır. Ancak burada da hakim esas hakkında nihai karar vermez. İtiraz sebepleriy- le sınırlı inceleme yapar. Yılmaz, s. 1227. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 265 alıkonması konusunda yargı mercilerine esneklik vermemek için 27 Anglo Sakson sistemine benzer şekilde 28 hangi alacaklar bakımından gemilerin ihtiyati haczine ve seferden men’ine karar verilebileceğini Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin 1999 Tarihli Cenevre Sözleşmesinin 1. maddesi temel alınarak sayma suretiyle belirtilmiştir (TTK m. 1352). Düzenlemede tahdidi olarak belirtilen söz konusu alacakların yoru- mu mümkün olmakla birlikte listenin olanaklar ölçüsünde genişletil- meden uygulanması gerekir. 29 Deniz alacaklarının TTK m 1352’de bir bütün olarak düzenlenme- sine rağmen değişik sonuçlar doğuracağı için ilgili çalışmada belirti- len alacaklar kaynağına göre tasnife tabi tutulması tercih edilmiştir. 2.1.1. Geminin Mülkiyetine veya Zilyetliğine İlişkin Alacaklar 6762 tarihli TTK döneminde doktrinde donatana karşı geminin deniz ticaretinde kullanılmasından doğan bütün alacak ve tazminat taleplerini teminat altına almak ihtiyati haciz yoluna, gemi üzerinde zilyetlik veya aynî hak çekişmesinin bulunduğu hallerde ise ihtiyati tedbir önlemine başvurulması gerektiği kabul edilmekte idi. 30 Ancak 1999 Tarihli Sözleşme temel alınarak hazırlanan 6102 sayılı TTK dü- zenlemesinde istisnasız her türlü deniz alacağı için geminin ihtiyati haczi yoluna gidilebileceği; ihtiyati tedbir kararı ise verilemeyeceği düzenlenmiştir. İhtiyati tedbir yasağı nedeniyle geminin mülkiyetine ve zilyetliğine ilişkin uyuşmazlıklarda yargılamanın sonucunun gü- vence altına alınması için ihtiyati haciz talep edilmesi durumda ihti- yati haczin kesin hacze dönüşmesine ve satış aşamasına gerek kalma- yacağı ve ihtiyati haciz kararının geminin mülkiyetinin devrine engel olmayacağı için geminin seferden men’inin ihtiyati hacizle sağlanması ile ilgili sorunlar ortaya çıkacaktır. 31 27 William, Tetley, “Arrest, Attacment And Related Maritime Law Procedures” s. 1895-1986, Tulane Law Rewiev V 73 1998-1999, s. 1966. 28 Didem Algantürk Light, “1999 Tarihli Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin Cenevre Sözleşmesi Hakkında” DHD Yıl 9 Sayı, 1-4 s 35-48 (daha sonraki atıflar, Light, Sözleşme, şeklindedir) s. 36; Buna rağmen söz konusu düzenleme, geminin ihtiyati haciz imkânını Anglo Sakson Hukukuna nazaran genişletmekte, Kıta Avrupası Hukukuna nazaran ise daraltmaktadır. Light, Sözleşme s. 37. 29 TTK Genel Gerekçesi no: 200. 30 Ekşi Nuray,Yabancı Gemilerin İhtiyati Haczi, İstanbul, Beta, 2004s. 69; Peker, s.69. 31 Light, Sözleşme s. 47. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 266 TTK’de deniz alacağı olduğu belirtilen alacaklar arasında gemi- nin mülkiyeti veya zilyetliğine 32 ilişkin her türlü uyuşmazlık (TTK m. 1352/1/t) belirtilmiştir. Sözleşmenin bünyesinde söz konusu durumda ihtiyati haciz uygulanmasına ilişkin çekince ileri sürme hakkı veril- miştir. 33 Sözleşmeye katılan ülkelere çekince ileri sürme hakkı veril- mesine ve Türkiye’nin söz konusu anlaşmaya taraf olmamasına rağ- men TTK düzenlemesinde belirtilen alacaklar için ihtiyati tedbir talep edilebileceğine ilişkin bir düzenlemeye yer verilmemiş ve geminin mülkiyetine ilişkin uyuşmazlıklar da ihtiyati tedbir yasağı kapsamına alınmıştır. TTK düzenlemesinde her ne kadar yalnızca geminin mülkiyetine ilişkin uyuşmazlıkların deniz alacağı teşkil edeceği belirtilmişse de “mülkiyeti” ibaresi “gemi üzerindeki ayni hakka ilişkin uyuşmazlık” şeklinde algılanmalıdır. Bu nedenle gemi üzerindeki diğer ayni hak- lara ilişkin uyuşmazlıklarda da yargılama sonucunu güvence altına almak için ihtiyati haciz yoluna gidilmesi ihtiyati tedbir yoluna gidile- meyeceğinin kabulü gerekir. TTK düzenlemesinde ihtiyati tedbir yasağı kapsamında geminin mülkiyeti yanında zilyetliğine ilişkin uyuşmazlıklarda da yargılama sonucunun güvence altına alınması için ihtiyati tedbir talep edileme- yeceği; ihtiyati haciz talep edilmesi gerektiği açıkça düzenlemiştir. Oysa icra iflas hukukunda dava konusunun zilyetliğine ilişkin uyuş- mazlıklar, ihtiyati tedbir açısından, konuyla ilgili maddi hukuktaki tartışmalarına bakılmaksızın, ayni hak olarak kabul edilir. Bu ne- denle mülkiyete ilişkin uyuşmazlıklarda olduğu gibi zilyetliğe iliş- kin uyuşmazlıklarda da yargılama sonucunu güvence altına almak için ihtiyati tedbir kararı verilir 34 . Yani düzenlemede gemi üzerindeki zilyetliğe ilişkin uyuşmazlıklar açıkça belirtilmeseydi dahi zilyetlik icra iflas hukuku açısında ayni hak kapsamında görüldüğü için söz konusu uyuşmazlıkların düzenleme kapsamında değerlendirilmesi gerekecekti. 32 Üçüncü kişilerle çıkan uyuşmazlıklar yanında geminin ortak malikleri veya kiracısı ile sahibi arasında çıkan uyuşmazlıklar da geminin zilyetliğine ilişkin olabilir (TTK m. 1352/1/f ve u). 33 İlgili Sözleşmenin 10/1/c Bendinde ülkelerin belirtilen alacaklara ilişkin olarak ihtiyati haciz uygulanmasına çekince ileri sürebilecekleri belirtilmiştir. 34 Yılmaz, s. 182. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 267 Diğer deniz alacaklarından farklı olarak geminin mülkiyetine ve zilyetliğine ilişkin uyuşmazlıklarda ihtiyati haczin konusu uyuşmaz- lık konusu gemidir. Söz konusu alacaklara ilişkin olarak alacaklının geminin iade borcu için baskı oluşturmak amacıyla donatanın diğer gemilerinin ihtiyati haczini talep etmesine izin verilmemiştir (TTK m. 1352, m. 1369/3). 2.1.2. Gemi Alacakları Gemi alacakları TTK m. 1320’de tahdidi olarak sayılmıştır. Söz ko- nusu alacaklar sözleşme veya haksız fiil niteliğindeki bir para alaca- ğının ödenmesi niteliğindedir. 35 Gemi alacakları aynı zamanda deniz alacağı teşkil ettiği için deniz alacağı kavramı, gemi alacağı kavramın- dan daha geniş bir kavramdır. TTK m. 1352/1’de • Geminin işletilmesinin sebep olduğu zıya veya hasar (TTK m. 1352/1/a). Söz konusu bent kapsamında değerlendirilen deniz alacakların- dan geminin işletilmesinin neden olduğu çatma gibi bazı zararların aynı zamanda gemi alacağı olarak kabul edilen zararlara sebebiyet ve- receği şüphesizdir. • Geminin işletilmesi ile doğrudan doğruya ilgili olarak karada veya suda meydana gelen can kaybı veya diğer bedensel zararlar. (TTK m. 1352/1/b). Söz konusu bent her türlü ölüm ve yaralanma halini kapsayacak şekilde kaleme alınmıştır. Bu nedenle yalnızca çatmadan kaynakla- nan ölümler değil iş kazası nedeniyle meydana gelen yararlanma veya ölümler de söz konusu düzenleme kapsamında değerlendirilir. Kendi- sine yüklenen borçların yerine getirilmemesi durumunda bir geminde yürütülen kurtarma faaliyetlerinin kurtarana yöneltilecek istemleri de söz konusu bent kapsamında değerlendirilmektedir. 36 • Kurtarma ücreti (1320/1(c) Düzenleme kapsamına girecek alacaklar TTK m. 1398 ve m. 1312 35 Atamer, Cebri İcra, s. 175. 36 M. Fehmi Ülgener, “Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin 1999 Tarihli Cenevre Konvansiyonuna Bir Bakış” DHD Yıl, 3 Sayı 3-4, s, 7-16, s. 8. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 268 kapsamında bir kurtarma faaliyeti veya her türlü kurtarma sözleşmesi kapsamındaki alacaklardır. Kurtarma bir sözleşmeye dayanabileceği gibi bir kurtarma faaliyetine de dayanabileceği için TTK m. 1300 kap- samında giren sözleşmenin varlığı da aranmamaktadır. 37 • Müşterek avarya.(TTK m. 1352/1/i). • Kılavuzluk.(TTK m. 1352/1/k). • Liman, kanal, dok, iskele ve rıhtım, diğer suyolları ile karantina için ödenecek resimlerle diğer paralar.(TTK m. 1352/1/n) gibi ka- musal nitelikteki resimden kaynaklanan alacaklar. 38 Söz konusu düzenleme ile ihtiyati tedbir kararı veya uygulamada kanuni rehin hakkı olarak adlandırılan hapis hakkına ilişkin kara- rın verilmesi ve geminin seferden men’inin önü kapatılmıştır. Ancak deniz alacakları için yalnızca ihtiyati tedbir yolu kapatılmış olup söz konusu alacaklar için gemileri konu almayan ihtiyati tedbirler ise alı- nabilecektir. 39 • Ülkelerine getirilme giderlerini ve onlar adına ödenmesi gereken sosyal sigorta katılma paylarını da içererek, gemi adamlarına, ge- mide çalışmaları dolayısıyla ödenecek ücretlerle, onlara ödenmesi gereken diğer tutarlara ilişkin istemler (TTK m. 1352/1/o) Şeklinde deniz alacağı teşkil edeceği belirtilen hususlardan doğan alacaklar aynı zamanda TTK’de gemi alacağı olarak kabul edilen ala- caklara sebep olabilmektedir. 40 Deniz alacaklarından farklı olarak gemi alacakları sahibine, gemi ve eklentisi üzerinde önceliği bulunan (TTK m. 1323) kanuni rehin hak- kı verir (TTK m. 1321). Bu nedenle öncelikle söz konusu alacakların rüç- han hakkı vardır. Ayrıca belirtilen alacaklar geminin malikine, kiracı- sına yöneticine veya işletenine karşı doğar 41 ve gemi alacağının verdiği kanuni rehin hakkı gemiye zilyet olan herkese karşı ileri sürülebilir (TTK m. 1321/5). 42 Bu nedenle ihtiyati hacze ilişkin diğer düzenleme- 37 Atamer, Cebri İcra, s. 222 38 Atamer, Cebri İcra, s. 243. 39 Pekcanıtez/Atalay/Özkan/ Özekes, s. 531. 40 TTK m. 1352 Madde Gerekçesi. 41 Atamer, Cebri İcra, s. 182. 42 Gemi alacaklısı hakkı veren alacaklarda kanuni rehin hakkı gemi üzerinde devam TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 269 lerden farklı olarak bu durumda geminin ihtiyati haczi için borçlunun deniz alacağının doğumu sırasında borçtan sorumlu olması yeterlidir. İhtiyati haczin ileri sürüldüğü sırada borçlunun geminin mülkiyetini elde etmesi ihtiyati haciz istenmesinin bir şartı olarak aranmaz. Böy- lece deniz alacakları Türk Hukukunda, kiracının veya üçüncü kişinin borcu için malikin gemisinin satılmasına imkân vermesi ve bu vesiley- le şartların oluşması durumunda geminin ihtiyati haczinin kiracının borcu için de istenebilmesi açısından önem arz eder. 43 2.1.3. Gemi Üzerinde Bir Ayni Hakla Teminat Altına Alınan Alacaklar İhtiyati haciz, alacağı güvence altına almak için başvurulan geçici hukuki himaye tedbiridir. Taşınır rehinleri zilyetliğe bağlı olduğunda, taşınmazlar ise belirli bir alanda sabit olduğundan 44 alacağın rehinle teminat altına alınması durumunda eşyaya el konulması gerekmeye- ceği için 45 yeterli güvenceye bağlandığı kabul edilir. Bu nedenle çifte güvenceye kavuşacağı için rehin hakkı sahibinin ihtiyati haciz iste- mesinde hukuki menfaati bulunmadığı kabul edilir. Ayrıca alacağın rehinden sağlanacağı ve “teslim şartı” bulunması nedeniyle rehinle temin edilen alacaklarda haciz aşaması da yoktur. 46 Bundan dolayı İİK m. 257 uyarınca rehinle temin edilmiş alacaklar için ihtiyati haciz ta- lep edilemez. 47 Gemi rehininde ve ayni teminat hakkına sahip diğer alacaklarda ise teslim yükümlülüğü bulunmaması alacaklının söz konusu hak- larını kullanabilmesi için teminat konusu mala el koymasını gerekli kılmaktadır. Bu ise ihtiyati tedbir yasağı nedeniyle ihtiyati haciz mües- sesesi ile sağlanmaktadır. Bu nedenle söz konusu alacaklar için alacak- lının ihtiyati haciz talep etmesinde hukuki menfaati bulunduğu kabul edilir. edeceği için geminin maliki değişse dahi yeni malike karşı da söz konusu olacaklar ileri sürülebilecektir. Ülgener, s. 12. 43 TTK m. 1369 Madde Gerekçesi. 44 Turgut Kalpsüz, Gemi Rehni, 4. Bası, Ankara, BTHAE, 2001, s. 154. 45 Türkel Doğuş Taylan, Gemi Alacaklısı Hakkının Paraya Çevrilmesi, Güncel Hukuk Yayınları, İzmir, 2008, s. 51. 46 Yılmaz s. 1079, 1080. 47 Ancak rehnin karşılamayacağı saptanan alacak kısmı için ihtiyati haciz kararı verilebilmelidir. Önen, s. 253 Gemilerin Ğhtiyati Haczi 270 Geminin ihtiyati haczine yalnızca donatanın deniz alacağı niteliği taşıyan borçları için karar verilebilir. Her hangi bir alacağın gemi rehni ile teminat altına alınması ise alacağa deniz alacağı vasfı verir. Ancak gemi ipoteği hak sahibine yalnızca alacağa bağlı hakları bahşeder. 48 Gemi rehiniyle teminat altına alınan bir alacağın deniz alacağı vasfı taşıması için rehinle temin edilen alacağın da deniz alacağı ol- ması gerekmediği gibi her hangi bir kişinin borcunu temin etmek için de gemi rehin olarak verilebilir. 49 Bu nedenle söz konusu bentle diğer bentler kapsamında deniz alacağı olarak kabul edilmeyen alacaklar rehinle temin edilmiş olması durumunda deniz alacağı sıfatı kazan- maktadır. 50 Müstakbel veya şarta bağlı veya kıymetli evraka bağlı bir alacak için de gemi ipoteği kurulabilir (TTK m. 1014). Ayrıca gemi üze- rindeki sınırlı ayni hakların takibinde mülkiyet şartı aranmaz. 51 Bu nedenle söz konusu kişilerin takip yapabilmesi için borcun talep edil- diği anda borçlunun geminin maliki olması ihtiyati haczin bir unsuru olarak aranmaz. Bir mal varlığının haczedilmesi borçlunun tasarruf yetkisini kısıt- lar. Rehin ise ayni bir haktır. Bu nedenle söz konusu alacaklar geminin ele geçirilmesi ve seferden men edilmesi açısından ihtiyati haczi pro- sedürüne bağlanmıştır. Hukuki sonuçları ve gemiye el konmasından sonra izlenecek prosedür ise doğal olarak ihtiyati hacizden farklıdır. Öncelikle rehinin paraya çevrilmesi yoluyla takiplerde haciz prosedü- rü işlemez. Geminin teslimi veya gemiye el konulması zorunluluğu haciz talebiyle birlikte değil satış istenmesiyle söz konusu olur. Satış talebinden hatta takipten önce gemiye el konulması ise ancak ihtiyati haciz yoluyla gerçekleştirilebilir. 52 Belirtilen alacaklarda ihtiyati haciz konmasından sonra ödeme süresinin geçmesi ile satış arasında haciz yolu işletilmekle birlikte alacaklar rehinle teminat altına alındığı için satış süresi işlemez. 53 48 TTK m. 1014 Madde Gerekçesi. 49 Atamer, Cebri İcra, s. 256; 274. 50 Ülgener, s. 11. 51 Atamer, Cebri İcra, s. 267. 52 Tahir Çağa/Rayegan Kender, Deniz Ticareti Hukuku, C. III. 4. Bası, Filiz Kitabevi, İstanbul, 1997, s. 95, 96 53 Türkel, s. 51. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 271 Belirtilen nedenlerle 6762 sayılı TTK döneminde gemi alacakla- rı için ihtiyati haciz olanağı sağlanmış 54 (6762 sayılı TTK m. 1242/2) ancak diğer rehinler için açık bir düzenleme yapılmamıştır. Aslında rehin kavramının İİK m. 23 uyarınca geniş anlamda ele alınması ge- rekmesine rağmen uygulamada kanundan doğan rehin hakları ile sözleşmeden doğan rehin hakları farklı rejime tabi tutulmuştur ve söz- leşmeden doğan rehin hakları için 1086 sayılı HUMK m. 101 uyarınca ihtiyati tedbir talep edilmesi yoluna gidilmiştir. Bu durumda alacağın henüz muaccel olmaması durumunda on günlük dava açma süresi ih- tiyati tedbir uygulanmasını imkânsız hale getirmekteydi. Söz konusu nedenle TTK sisteminde gerek kanundan doğan gerek sözleşmeden doğan her türlü rehinli alacak için ihtiyati haciz talep edileceği (TTK m. 1353/1); ihtiyati tedbir talep edilemeyeceği (TTK m. 1353) açıkça dü- zenlenmiştir. 55 Böylece söz konusu hükümle gemi alacaklıları, gemi ipoteği alacaklıları ve gemi üzerinde rehin veya hapis hakkı sahibi üçüncü kişilere ihtiyati haciz yolu açılmıştır. Gemi ipoteği alacaklıları ve gemi üzerinde rehin hakkı sahibi olan diğer bütün rehinli alacak- lara ihtiyati haciz yolunun açılması ise gemi ipoteğinin kredi vasıtası olarak değerini artırmaktadır. 56 Gemi üzerinde kanuni bir rehin hakkına sahip alacaklıların, genel haciz yolu ile veya kambiyo senetleri hakkındaki özel usullere göre ta- kip yapmaları durumunda ise kanuni rehin hakkından feragat etmiş olurlar (TTK m. 1379). 54 Tekil, s. 458. 55 Alacağın gemi rehni, gemi ipoteği veya gemi üzerinde aynı nitelikteki ayni bir yü- kümlülük ile teminat altına alınması durumunda da geminin ihtiyati haczi talep edilebilecektir (TTK m. 1352/1/v) Türk veya yabancı bayraklı gemi ayrımı yapıl- maksızın, kanuni rehin hakkı sahipleri (gemi alacaklıları ile alacakları ve alacak- ları gemi üzerinde hapis hakkı ile temin edilmiş alacaklılar (Eşya üzerinde doğan hapis hakları, teminat altına alınan alacaktan ayrı ve bağımsız olarak yargılama veya icra konusu yapılamaz(TTK m. 1398/3)) ihtiyati haczi tamamlamak veya ala- cağı doğrudan takip etmek için taşınır rehninin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapabilirler (TTK m. 1380) Akdî veya kanuni gemi ipoteği alacaklıları ise ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla (TTK m. 1381) takip yapabilir. 56 S. Didem Algantürk Light, “TTK Tasarısı’nın Deniz Ticareti Başlıklı Besinci Ki- tabı İle Getirilen Düzenlemeler ve Değerlendirmeler” İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl:5 Sayı:10 İstanbul 2006, s. 123-145, (Daha sonraki atıflar Light, Tasarı şeklindedir.), s. 144; Söz konusu düzenleme, sözleşme ile veya kanun geresği mahkeme kararı ile kurulan gemi ipotekleri ile gemi payının rehnini kap- samaktadır. Bakınız Atamer, Cebri İcra, s. 257. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 272 2.1.4. Diğer Deniz Alacakları Deniz alacağı kavramı, gemi alacağı kavramından daha geniş bir kavram olup 2.1.1’de belirtilen gemi alacaklarını ve 2.1.2’de belirtilen geminin mülkiyetine ve zilyetliğine ilişkin uyuşmazlıkları kapsar. Söz konusu hususlar haricinde; • Geminin işletilmesinin sebep olduğu zıya veya hasar (TTK m. 1352/1/a). Geminin işletilmesinden doğan her türlü zarar deniz alacağına se- bebiyet verir ve ihtiyati haciz sebebi teşkil eder 57 . Belirtilen zararların bir kısmı gemi alacağına sebebiyet verse de düzenleme genel başvuru sebebi olarak kabul edecek tarzda geniş bir şekilde kaleme alınmıştır. Bu nedenle diğer bentler kapsamına girmeyen benzer nitelikli alacak- lar da söz konusu bent kapsamında değerlendirilecektir. 58 İlgili düzenleme kapsamında zararın sözleşme veya haksız fiilden kaynaklanması önem taşımamakla birlikte yalnızca eşyaya gelen za- rarların bent kapsamında değerlendirildiği dikkate alınmalıdır. 59 Ay- rıca düzenleme kapsamında zarardan bahsedilebilmesi için geminin zarar verici araç olması yeterlidir. Bu nedenle diğer gemilerin gecik- mesinden doğan zararlar da bent kapsamında değerlendirilir. 60 • Özel Tazminat TTK m. 1352/1(c) hükmünde, Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin 1999 Tarihli Cenevre Sözleşmesine paralel olarak 61 de TTK m. 1320/1 ( c)’de belirtilen ve yukarıda 2.1.2 gemi alacakları kapsamında incelenen kurtarma ücreti yanında çevre zararı tehdidi oluşturan bir gemi veya gemideki eşya ile ilgili kurtarma faaliyeti için ödenecek özel tazmina- ta ilişkin alacakların da düzenleme kapsamında değerlendirileceği ve deniz alacağı kapsamında kabul edileceği belirtilmektedir. 62 57 1952 Tarihli Brüksel Sözleşmesinde yalnızca çatma ve diğer şekilde sebep olduğu zararlar deniz alacağına sebebiyet vermekte idi. Light, Sözleşme s. 37. 58 Ülgener, s. 8. 59 Atamer, Cebri İcra, s. 217. 60 Atamer, Cebri İcra, s. 217. 61 Cenevre Sözleşmesinde özel tazminatın uygulanması durumunda deniz alacağı kapsamında değerlendirileceği belirtilmektedir ( m 1/c). TTK m 1352/1(C)’de ise söz konusu alacaklar deniz alacağı kapsamında değerlendirilmiştir. 62 Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin 1999 Tarihli Cenevre Sözleşmesinde söz konusu husus “kurtarma faaliyeti veya her türlü kurtarma sözleşmesi ve uygulanıyorsa, TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 273 • Çevreye, kıyı şeridine veya bunlara ilişkin menfaatlere gemi ile verilen zarar ya da zarar verme tehdidi; bu zararı önlemek, sınır- landırmak veya ortadan kaldırmak için alınan önlemler; bu zarar karşılığı ödenecek tazminat; çevrenin eski duruma getirilmesi için fiilen alınan veya alınacak makul önlemlerin giderleri; bu zarar ile bağlantılı olarak üçüncü kişilerin uğradığı veya uğrayabileceği kayıplar ve söz konusu kayıplara benzer nitelikteki diğer zararlar, giderler veya kayıplar (TTK m. 1352/1/d).. • Geminin içinde bulunan veya bulunmuş şeyler de dâhil olmak üzere, batmış, enkaz hâline gelmiş, karaya oturmuş veya terke- dilmiş bir geminin yüzdürülmesi, kaldırılması, çıkartılması, yok edilmesi veya zararsız hâle getirilmesi için yapılan giderler ve har- camalar ile terk edilmiş bir geminin korunması ve gemi adamları- nın iaşesi ile ilgili giderler ve harcamalar (TTK m. 1352/1/e). • Bir çarter parti düzenlenip düzenlenmediğine bakılmaksızın, ge- minin kullanılması veya kiralanması amacıyla yapılan her türlü sözleşme (TTK m. 1352/1/f). • Bir çarter parti düzenlenip düzenlenmediğine bakılmaksızın, ge- mide eşya veya yolcu taşınması 63 amacıyla yapılmış her türlü söz- leşme (TTK m. 1352/1/g). • Gemide taşınan, bagaj dâhil (TTK m. 1250), eşyaya gelen veya bu eşyaya ilişkin zıya veya hasar (TTK m. 1352/1/h). Eşyaya gelen zararın düzenleme kapsamında deniz alacağı olarak kabulü için yükün gemide zarar görmesi de zorunlu değildir. Dokt- rinde kara zararları olarak adlandırılan, yükün limana getirilmesi gemiye yüklenmesi boşaltılması ve teslim alınması sırasında karada iken ve taşıyanın zilyetliği sırasında zarar görmesi de düzenleme kap- samında deniz alacağı olarak değerlendirilir. 64 Ayrıca eşyaya gelen fiili zararlar yanında gecikme zararları 65 da söz konusu bent kapsamında değerlendirilir. çevre zararı tehdidi oluşturan bir gemi veya gemideki eşya ile ilgili kurtarma faaliyeti için ödenecek özel tazminat” şeklinde ifade edilmiştir (m. 1/1/c). 63 1952 Tarihli Sözleşme, yolcu taşımalarını kapsamına almamakta idi. 1999 Tarihli Sözleşmede yolcu taşıma sözleşmelerinden doğan zarar da deniz alacağı kapsamına alınmış ve oradan TTK’ye aktarılmıştır. 64 Ülgener, s. 10; Atamer, Cebri İcra, s. 234. 65 Atamer, Cebri İcra, s. 231. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 274 • Römorkaj (TTK m. 1352/1/j). • Geminin işletilmesi, yönetimi, korunması veya bakımı için sağla- nan eşya, malzeme, kumanya, yakıt, konteynerler dâhil teçhizat ve bu amaçlarla verilen hizmetler (TTK m. 1352/1/l). • Geminin yapımı, yeniden yapımı, onarımı, donatılması ya da ge- minin niteliğinde değişiklik yapılması (TTK m. 1352/1/m). • Gemi için alınmış krediler dâhil olmak üzere, gemi için ve maliki- nin adına yapılmış harcamalar (TTK m. 1352/1/p). 66 • Geminin malikince veya onun hesabına ödenecek, karşılıklı sigor- ta aidatları da dâhil sigorta primleri (TTK m. 1352/1/r). • Geminin malikince veya onun hesabına gemiye ilişkin olarak öde- necek her türlü komisyon, brokaj veya acente ücretleri (TTK m. 1352/1/s). • Geminin ortak malikleri arasında çıkan, geminin işletilmesine ya da gemiden sağlanan hâsılata ilişkin her türlü uyuşmazlık (TTK m. 1352/1/u). • Geminin satışına ilişkin bir sözleşmeden kaynaklanan her türlü uyuşmazlık (TTK m. 1352/1/y). Hususlarının birinden veya birkaçından doğan istemler de deniz alacaklarına sebebiyet verir. 2.1.5. Özel Takip Yoluna Tabi Belgelere Dayanan Alacaklar Deniz alacağı bir kambiyo senedine 67 veya diğer bir kıymetli ev- raka 68 bağlanabilir ve alacağı bir kambiyo senedine tabi alacaklı da 66 1999 Tarihli Sözleşmenin metninde bir açıklık bulunmamasına rağmen söz konu- su düzenleme özellikle bankalar tarafından verilen kredi alacaklarının bir rehinle temin edilmiş olmaması halinde düzenleme kapsamına gireceğini belirtecek şekil- de kaleme alınmıştır. Rehinle temin edilmiş krediler ise TTK m. 1352/1/v bendi kapsamında değerlendirilecektir. TTK m. 1352 Madde Gerekçesi. 67 Bir poliçeden veya hamiline yazılı bir senetten ya da ciro yolu ile devri kabil diğer bir senetten doğan alacakları teminat altına almak amacıyla gemi ipoteğinin ku- rulmasında, alacağı sonradan iktisap edenlerin leh ve aleyhine gemi ipoteği üze- rinde belirli tasarruflarda bulunmak ve ipoteğin paraya çevrilmesi için yapılacak takipte alacaklıyı temsil etmek üzere belirlenebilecek temsilcinin de sicile kaydı gerekir. Bu temsilcinin yetkileri hususunda tescil talepnamesine göndermede bu- lunulabilir (1016/7). 68 Hamiline yazılı bir tahvile bağlı alacağı teminat altına almak amacıyla gemi TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 275 kambiyo senetlerine özgü haciz yolu yerine genel haciz yoluyla takip yapabilir. 69 Bu durumda alacaklının geminin ihtiyati haczini talep ede- bileceği açıktır (İİK m. 167). Gemi üzerinde kanuni bir rehin hakkına sahip alacaklıların haciz yolu veya kambiyo senetleri hakkındaki özel hükümlere göre takip yapmaları durumunda kanuni rehin hakkından feragat etmiş sayılacakları da TTK’de açıkça düzenlenmiştir (TTK m. 1379). Ancak deniz alacağı kambiyo senetlerine bağlanan alacaklının belirtilen belgelere özgü takip yoluna başvurması durumunda gemi- nin ihtiyati haczini deniz alacaklarına hasreden TTK m. 1353 hükmü karşısında geminin ihtiyati haczini isteyip isteyemeyeceği konusunda TTK’de açık bir hüküm yer almamaktadır. 70 Geminin ihtiyati haczini deniz alacaklarına hasreden söz ko- nusu hükmün kaynağını 1999 Tarihli Sözleşme oluşturmaktadır. An- cak sözleşmede ihtiyati haczin “diğer icra edilebilir bir belgenin uygu- lanması için el konulmasını kapsamayacağı” 71 düzenlenerek “belgeye dayanan seferden menler” düzenleme kapsamı dışında bırakılmıştır (1999 Tarihli Sözleşme m. 1/2). Bu nedenle ülke mevzuatının izin ver- mesi durumunda özel takip yollarına tabi söz konusu belgelere daya- nan alacaklar içinde geminin ihtiyati haczine ve seferden men’ine izin verilmektedir. 72 Hukukumuzda kambiyo senetleri kurucu kıymetli evrak sınıfına dâhildir ve senedin düzenlenmesine sebep olan hukuki ilişki ile ala- cak hakkı arasında bir bağ yoktur. Senedin geçerliliği ise temel ilişki- nin geçerliliği ile bağlantılı değildir. Senedin devri durumunda ise söz konusu bağ tamamen ortadan kalkar. Bu durumda kambiyo ilişkisine dayanan haklarla temel ilişkiden kaynaklanan hakların yarışması söz konusu olur. 73 Ayrıca gemi rehniyle teminat altına alınmış alacak için ipoteği kurulması için malikin sicil müdürlüğüne beyanda bulunması ve sicile tescil yeterlidir (1015/6). 69 Bülent Sözer, Deniz Ticaret Hukuku, C I. Vedat kitapçılık, İstanbul, 2013, s. 355 70 71 Atamer/Süzel, s. 733. 72 M. Karaman/D. Bektaşoğlu/Sanlı/S. Ünsal Aksakal/E. Demir/F. Kurt, “TTK Tasarısı Hakkında Görüş ve Öneriler, TTK Tasarısı Hakkında Değerlendirmeler”, DHD, Özel Sayı, İstanbul 2006, s. 369-385, s. 374-375. s. 374-375. İbrahim Serdar Koyuncu, “Türk Ticaret Kanunu Tasarısı’nın “Deniz Ticareti” Kitabındaki Bazı Hükümler Hakkında Değerlendirmeler”, DHD, Deniz Hukuku Derneği Yayınları, İstanbul 2006, s 347-368, s.364. 73 Mehmet Ali Aksoy, Ticaret Hukuku Bilgisi, Detay Yayınevi, Akara 2011, s. 278. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 276 aynı zamanda kambiyo senedi alan alacaklı, rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapmaksızın doğrudan kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapabilir (İİK m. 45/II; 167/1). TTK’de özel takip yollarına tabi söz konusu belgelere dayanan alacaklar için geminin ihtiyati hac- zine ilişkin özel bir hükmün bulunmaması ve kambiyo senetlerinin mücerretliği karşısında kambiyo ilişkisine dayanan alacaklının gemi- nin ihtiyati haczini ve seferden men’ini talep etme olanağı temel iliş- kinin kambiyo ilişkisi ile bağlantısının ispat edilebildiği ölçüde müm- kündür (bakınız TTK m. 1015/6, 1016/7). 74 2.2. Üzerinde İhtiyati Haciz Kurulabilecek Bir Geminin Mevcut Olması İhtiyati haciz kararı, Türk karasularında bulunan ticari gemiler hakkında uygulanır. Geminin Türk bayrağı taşıyıp taşımaması önem arz etmeyeceği gibi ihtiyati haczi talep edilen geminin sicile kayıtlı olup olmaması da önem arz etmez. Ancak İİK m. 82 uyarınca kamu gemileri hakkında ihtiyati haciz kararı verilemez. Bununla birlikte söz konusu istisna hükmünün dar yorumlanması ve ticari şekilde işletilen kamu gemileri hakkında ihtiyati haciz kararı verilmesi gerekir. 75 Zira suda ekonomik menfaat sağlama amacına tahsis edilen veya fiilen böy- le bir amaç için kullanılan her gemi, kimin tarafından ve kimin adına veya hesabına kullanılırsa kullanılsın “ticaret gemisi” sayılır (TTK m. 931 2) ve kanunda aksine hüküm bulunmadığı takdirde TTK’nın deniz ticaretiyle ilgili hükümleri ticaret gemileri hakkında uygulanır (TTK m. 935/1). Ayrıca BMDHS (Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleş- mesi UNCLOS) m 28’e göre transit geçiş yapan bir gemi hakkında ihti- yati tedbir kararı ancak geminin geçişi sebebiyle ve yolculuk sırasında veya yolculuk nedeniyle ortaya çıkan kılavuz, romorkaj, tamir ücret- leri gibi deniz alacakları için verilebilir. Söz konusu alacaklar dışında- ki bir alacak için transit geçiş yapan bir geminin durdurulması veya çevrilmesi ise mümkün değildir. 76 Söz konusu ihtiyati haciz kararları gemi Türk karasularını terk edinceye kadar uygulanabilir (TTK m. 1367/1/b). Bunun yanında transit geçiş yapan bir gemi hakkında ihti- 74 Özekes, s. 125. 75 Tekil, s. 458. 76 Ekşi, s. 157. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 277 yati haciz kararı verilebilmesi için geminin seferine ara verdiğinin ve Türk Limanlarıyla bir ilgisi olduğunun da ispatlanması da gerekir. 77 Zira Türkiye’de yabancı bayraklı gemiler hakkında ihtiyati haciz kara- rı, sadece, geminin demir attığı, şamandıraya veya tonoza bağlandığı, yanaştığı ya da kızağa alındığı yer mahkemesi tarafından verilebilir (TTK m. 1355). Söz konusu düzenlemeyle ihtiyati haciz kararı verile- bilmesi için geminin karar veren mahkemenin yargı çevresi içerisinde seferine ara vermesi bir unsur olarak aranmaktadır. 78 Bu nedenle Türk Karasularından uğraksız geçiş yapan gemilerin ihtiyati haczine karar verilemez. 2.3. Alacaklı Tarafından Teminat Gösterilmesi Deniz alacağını ileri süren kişinin ihtiyati haciz talep edebilme- si için davada haksız çıkması durumunda alacaklının, borçlunun ve üçüncü kişilerin bu yüzden uğrayacakları zararları karşılamak için (İİK m. 434) belirli bir miktar teminat göstermesi gerekmektedir. Söz konusu teminat miktarı matbu olarak 10.000 Özel Çekme Hakkı şek- linde belirlenmiştir (TTK m. 1363). Teminatın başvuru sırasında ya- tırılması gerekmez. Mahkeme kararında kararın teminat karşılığı verildiği belirtilir ve talep sahibinin kararı alabilmesi için teminatı ya- tırması gerekir. 79 Teminat bunlarla sınırlı olmamakla birlikte ihtiyati haczin haksız veya sebepsiz olması veya teminat miktarının yüksek olması 80 nedeniyle oluşacak zararlara karşılıktır ve ihtiyati haciz sebe- biyle geminin seferden alıkonulduğu süre boyunca, gemi için yapılan günlük işletme giderleri ve ihtiyati haciz dolayısıyla yoksun kalınan kazançları kapsar. Söz konusu dava genel hükümlere tabidir ve genel hükümlere göre açılır. Ancak, bu davanın ihtiyati haciz kararını ve- ren mahkemede de görülmesi mümkündür (İİK m. 259/4). İhtiyati ha- cizden dolayı tazminat davası açılması ve teminattan yararlanılması için zarar ile haksız ihtiyati haciz arasından illiyet bağının bulunması 77 YRG. 11.HD 14.01.2013/T 2012/18434/E 2013/644/K Nolu Kararı. 78 Atamer, Cebri İcra, s. 286. 79 Pekcanıtez/Atalay/Özkan/Özekes, s. 548. Atamer’e göre ise ihtiyati haciz tale- binde mahkemenin esasa ilişkin bir karar vermeyeceği için TTK m. 1363 düzenle- mesinin lafzına uygun olarak taleple birlikte söz konusu teminatın da yatırılması gerekir. Atamer, Cebri İcra, s. 296. 80 Sözleşme metninde söz konusu hükmüm “ancak bununla sınırlı değil her türlü zarar” şeklinde kaleme alınmıştır (1999 Tarihli Sözleşme m 6); William, s. 1970. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 278 yeterlidir. Ayrıca ihtiyati haciz talebinde bulunan alacaklının kusurlu olması şart değildir. 81 Belirtilen talep hakları haksız fiil zamanaşımına (iki yıl) tabidir. 82 TTK’de geminin malikine, kiracısına, yöneticisine veya işletenine karşı doğan geminin işletilmesinin sebep olduğu bazı zıya veya hasar- lar için ihtiyati tedbir talep edilmesi durumunda gemi adamlarının, gemide çalışmalarından dolayı ödenecek ücretlere ve diğer tutarlara ilişkin gemi alacaklıları 83 sosyal konumları ve ekonomik durumları itibarıyla 84 teminat yatırma yükümlülüğünden muaf (TTK m. 1363/3) tutulmuştur. TTK düzenlemesinde teminattan muaf tutulan gemi ala- caklılarına ilişkin düzenleme dışında İİK’ye göre teminattan muaf tu- tulan alacaklar konusunda bir açıklama yer almaksızın ihtiyati haciz talep eden alacaklının 10.000 özel çekme hakkı teminat yatırması ge- rektiği hükme bağlanmıştır (TTK m. 1363). Ancak düzenlemenin ama- cı alacağın belirli bir yüzdesiyle ifade edilen teminat uygulamasının deniz ticaretinin gereklerine cevap vermemesidir. 85 Bu nedenle kanun koyucunun belirtilen düzenlemeyle İİK m. 259’a göre teminattan muaf olan alacakları teminata bağlama iradesi taşımadığı; yalnızca teminatı matbu bir miktara bağlama amacı taşıdığının kabulü gerekir. Düzen- lemenin amacı dikkate alındığında ilama bağlı alacaklarda ve kon- kordatonun reddi (İİK m. 301) nedeniyle ihtiyati haciz talep edilmesi durumunda alacaklının teminat yatırması da gerekmeyecektir. 86 İlam 81 Kuru/Arslan/Yılmaz, s. 444. Tazminat istenmesinin şartları, ihtiyati haciz kararının icra edilmiş olması, ihtiyati haczin haksız olması, maddi zarar doğmuş olması ve uygun illiyet bağının mevcut olması şeklinde sıralanabilir. Kusur şartı ise aranmaz. Baki Kuru, İcra ve İflas Hukuku El Kitabı II. Bası, Adalet Yayınevi, Ankara 2013, s. 1077. 82 İlhan Emin Postacıoğlu/Sümer Altay, İcra Hukuku Esasları, Vedat Kitapçı- lık, İstanbul 2010, s 896. Kuru, s. 1079. Özekes’e göre ise söz konusu talep- ler HMK m 399/ 3’e kıyasen bir yıl içerisinde açılmalıdır. Muhammet Özekes, İcra ve İflâs Hukuku Ders Notları - İhtiyati Haciz, Erişim http://www.law.an- kara.edu.tr/files/2014/04/9-%C4%B0cra-ve-%C4%B0fl%C3%A2s-Hukuku- %C4%B0HT%C4%B0YAT%C4%B0-HAC%C4%B0Z-1.pdf Tarihi: 22.03.2015. 83 Geminin malikine, kiracısına, yöneticisine veya işletenine karşı doğmuş Ülkele- rine getirilme giderleri ve onlar adına ödenmesi gereken sosyal sigorta katılma payları da içinde olmak üzere, gemi adamlarına, gemide çalıştırılmakta olmaları dolayısıyla ödenecek ücretlere ve diğer tutarlara ilişkin istem haklarından doğan alacaklar teminat yatırmak yükümlülüğünden muaftır(TTK m 1363/3). 84 TTK m. 1363 Madde Gerekçesi. 85 TTK m. 1363 Madde Gerekçesi. 86 Atamer, Cebri İcra, s. 298, 299. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 279 niteliğindeki belgelere dayanan alacaklarda ise teminat verilip veril- memesi mahkemenin takdirindedir (İİK m. 259). TTK düzenlemesinde alacaklı ve borçluya, matbu olarak belirtilen söz konusu teminat miktarına süresiz olarak itiraz hakkı tanınmış- tır. Teminat tutarının matbu olarak belirlenmesinin alacak tutarının teminat miktarını karşılamaması gibi adil olmayan sonuçlara yol aç- maması için alacaklı ihtiyati haciz kararı veren mahkemeden teminat miktarının azaltılmasını; borçlunun da 87 aynı mahkemeden teminat miktarının artırılmasını isteyebilir (TTK m. 1363/4). TTK düzenleme- sinde yer alan söz konusu olanak yalnızca alacaklı ve borçluya tanın- mıştır. Bu nedenle alacaklı ve borçlu belirli bir süreye tabi olmaksızın yargılamanın her aşamasında söz konusu talepte bulunabilir. Men- faati ihlal edilen üçüncü kişilere ise söz konusu hak tanınmamıştır. Bu nedenle menfaati ihlal edilen üçüncü kişiler İİK’nin ihtiyati haciz kararına itiraz hükümlerine göre ve ihtiyati haczi öğrenmelerinden iti- baren 7 gün içerisinde teminat miktarının azaltılmasını talep etmeleri gerekir (İİK m. 265/2). Teminat miktarının indirilmesinde gemi için yapılan günlük işletme giderleri ve ihtiyati haciz dolayısıyla yoksun kalınan kazançlar dikkate alınır (TTK m. 1363/2). 2.4. Alacağın Muaccel Olması TTK’de İİK m. 257 hükmüne paralel şekilde muaccel ve müeccel alacaklar için geminin ihtiyati haczine karar verilebileceği kabul edil- miş ancak muaccel alacaklar ile müeccel alacaklar farklı rejime tabi tutulmuştur (TTK m. 1353/5; İİK m. 257). Muaccel alacaklar için gü- vencesi bulunsun bulunmasın deniz alacağı niteliği taşıyan her türlü ayni veya şahsi talep hakları için geminin ihtiyati haczi talep edilebi- lirken, müeccel alacaklar açısından ancak kanunda sınırlayıcı olarak belirtilen durumlarda geminin ihtiyati haczi talep edilebilir. Öncelikle ayni haklar açısından geminin mülkiyetine veya zilyet- liğine ilişkin alacaklarda müeccel alacaklar için geminin ihtiyati hac- zinin talep edilemeyeceği açıktır. 87 Teminatın artırılmasına karar verilirse, mahkeme, hangi sürede ek teminatın yatırılacağını da belirler. Ek teminat süresinde yatırılmazsa, ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkar (TTK m. 1363/2). Gemilerin Ğhtiyati Haczi 280 Şahsi talep hakları açısından ise muaccel alacaklar için alacağın bir deniz alacağı niteliğinde olması (TTK m. 1352) ihtiyati haciz sebebi- dir ve ihtiyati haciz talep edebilmek için başkaca bir unsur aranmaz. 88 Müeccel alacaklar için ihtiyati haciz talep edilebilmesi içinse öncelikle alacağın deniz alacağı niteliğinde olması yanında ayrıca alacağın mü- eccel alacaklarda ihtiyati haciz istenmesine ilişkin İİK m. 257/2 şart- larını da taşıması gerekir. Buna göre müeccel alacaklar için geminin ihtiyati haczinin talep edilebilmesi için borçlunun muayyen yerleşim yerinin olmaması; taahhütlerinden kurtulmak için mallarını gizle- meye, kaçırmaya veya kendisi kaçmaya hazırlanması yahut kaçması veya bu amaçla alacaklıların haklarını ihlal eden hileli işlemlerde bu- lunması gerekir (İİK m 257/2; TTK m. 1353). Ayrıca müeccel alacaklar- da ihtiyati haczin uygulanması durumunda 89 söz konusu borçlu için alacağın muacceliyet kazanacağının da kabulü gerekir. Bu durumda birden çok borçlu varsa diğer borçlular için alacak müeccel olmaya de- vam edecektir (İİK m. 257/3). Güvenceyle teminat altına alınmış alacaklar açısından ise vadeden söz konusu alacağın talep edilebilir olması yani ipoteğin dayandığı ala- cağın muaccel olması anlaşılır. 90 İİK’ye göre ister vadesi gelmiş olsun ister vadesi gelmemekle birlikte şartları oluşsun rehinle temin edilmiş bir alacağın ihtiyati haczi talep edilemez. 91 Ancak TTK’de gemilerin ihtiyati haczi açısından farklı bir düzenlemeye gidilmiş ve teslim şartı olmadığı için rehinle temin edilmiş olsa dahi gemilerin ihtiyati hac- zine izin verilmiştir. Gemi ipoteğiyle temin edilen alacağın belirtilen şartları taşıması durumunda vadeden önce de ihtiyati haciz istenmesi mümkündür. Ayrıca kanun koyucu gemi malikinin veya üçüncü bir kişinin fiili nedeniyle ipoteğin tehlikeye düşmesi durumunda alacağın vadesi gelmeden de ihtiyati haciz istenebilmesine izin vermiştir. Gemi veya tesisatının kötüleşmesi sonucu gemi ve kapsamına dâhil unsur- lar değer kaybına uğrar ve ipoteğin teminat fonksiyonunun azalırsa 92 88 TTK Genel Gerekçesi no 200. 89 Alacağın muaccel hale gelmesi için ihtiyati haciz isteme şartlarının oluşması veya ihtiyati haciz kararı verilmesi yeterli değildir. İhtiyati haczin uygulanması da gerekir. Saim Üstündağ, İcra Hukukunun Esasları, Sulhi Garan Matbaası İstanbul 1970, s. 486; Özekes, s. 290. 90 Pekcanıtez/Atalay/Özkan/Özekes, s. 536,537. 91 Özekes, s. 117. 92 Kalpsüz, s. 137. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 281 veya ipoteğin sağladığı teminat tehlikeye düşerse, alacaklı, tehlikeyi gidermesi için malike uygun bir süre verebilir. Bu süre içinde tehli- ke giderilmezse, alacaklı derhâl ipoteği paraya çevirmek hakkını elde eder. Alacak faizsiz olup henüz muacceliyet kazanmamışsa, paranın alınması ile muacceliyet tarihleri arasındaki zamana ait kanuni faiz indirilir (TTK m. 1030/1). Malikin gemiyi işletme tarzı sonucu, ipote- ğin sağladığı teminatı tehlikeye düşürecek şekilde gemi veya tesisatı- nın kötüleşmesinden veya ipotekli alacaklının haklarının başka suret- te tehlikeye girmesinden kaygı duyulursa alacaklının istemi üzerine mahkeme; geminin ihtiyaten haczine karar verebilir. Tehlikeye dü- şürme gemi malikinin veya üçüncü kişinin fiilinden kaynaklanması önem taşımadığı gibi söz konusu fiilin gerçekleşmesinde tarafların ku- surlu olup olmaması da önem arz etmez. 93 Aynı şekilde malikin üçün- cü kişiler tarafından yapılan benzer müdahalelere veya tahribatlara karşı gerekli önlemleri almaması durumunda da alacaklının istemi üzerine geminin ihtiyaten haczine karar verilebilir. İpoteğin kapsamı- na giren eklentinin kötüleşmesi veya normal bir işletmenin gerekleri- ne aykırı olarak gemiden uzaklaştırılması hâli de geminin kötüleşmesi hükmündedir (TTK m. 1030 2/3). Bu aşamada amaç gemideki kötüleş- menin giderilmesi olduğu için kısa sürede dava açılması zorunluluğu yerine malike otuz günlük bir süre tanınmıştır. Bu süre içerisinde ge- rekli tedbirlerin alınmaması durumunda alacaklıya ipoteğin paraya çevrilesi yoluyla takip başlatma imkânı tanınmıştır. 94 2.5. İhtiyati Haczi Tamamlayan Merasimin Yerine Getirilmesi Alacaklı, ihtiyati haciz kararının verildiği tarihten itibaren üç iş günü içinde kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki veya gemi- nin bulunduğu yerdeki icra dairesinden kararın infazını istemek zo- rundadır. Aksi hâlde, ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkar (TTK m. 1364). İİK m 261’de on gün olarak kabul edilen söz konusu süre ge- milerin limanlarda kısa süreli beklemeleri dikkate alınarak üç güne indirilmiş ayrıca düzenleme ile geminin bulunduğu yer icra dairesi de yetkilendirilmiştir. 95 93 Sözer, s. 340; Çağa/Kender, s. 124. 94 TTK m. 1030 Madde Gerekçesi. Alacaklıya ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla ilamlı takip başlatması için de bir aylık süre verir (TTK m. 1030). 95 TTK m. 1364 Madde Gerekçesi. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 282 2.6. Geminin Borçlunun Mülkiyetinde veya zilyetliğinde Olması Gemi alacakları ve kanundan veya sözleşmeden doğan rehin hak- kına sahip alacaklar dışında bir geminin ihtiyati haczinin istenebil- mesi için genel ihtiyati haciz kurallarından farklı olarak hukuki ko- rumanın konusunu oluşturan geminin ihtiyati haczin talep edildiği sırada borçlunun mülkiyetinde ve zilyetliğinde olması ve bu vasıtayla korumanın konusu ile talepte bulunan borçlu arasında maddi hukuk yönünden bir bağ kurulması gerekir. 96 İhtiyati haciz talep edildiği sı- rada borçlunun mülkiyetinde olmayan gemiler için ihtiyati haciz ka- rarı verilemez. Ancak ihtiyati haciz kararı her nasılsa verilmişse; TTK düzenlemesinin lafzı nedeniyle, ihtiyati haczin uygulandığı sırada ge- minin borçlunun mülkiyetinde olması durumunda verilen karar söz konusu sakatlık nedeniyle geri alınamaz. 97 3. İHTİYATİ HACZİN UYGULANMASININ ŞARTLARI Geminin ihtiyati haczini isteme yetkisi; TTK m 1352’de sayılan de- niz alacaklarından birine sahip alacaklıya aittir. Alacaklı kural ola- rak deniz alacağının doğmasına sebebiyet veren geminin; birden fazla gemi söz konusu ise yalnız birinin ihtiyati haczini isteyebilecektir. An- cak kanun koyucu bazı şartların varlığı halinde donatana ait başka bir geminin ihtiyati haczine de izin vermektedir. Ayrıca teminat verilmesi durumunda ihtiyati haciz kaldırılmakta ve üzerindeki ihtiyati haciz kararı kalkan bir geminin aynı alacak için tekrar ihtiyati haczine an- cak istisnai bazı durumlarda izin verilmektedir. 6102 sayılı TTK’de sefere hazır geminin haczedilmesiyle ilgili bir sınırlamaya gidilmediği için geminin sefere hazır olması veya seferde olması ise ihtiyati haciz kararı verilmesi açısından bir önem arz etme- yecektir. 3.1. Deniz Alacağının Doğmasına Sebebiyet Veren Geminin İhtiyati Haczinde Deniz alacağına sebebiyet veren geminin ihtiyati haczi TTK m 1369/1’de düzenlenmiştir. Kural olarak deniz alacağının doğmasına 96 Pekcanıtez/Atalay/Özkan/Özekes, s. 537, 538. 97 Pekcanıtez/Atalay/Özkan Özekes, s. 542. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 283 sebebiyet veren geminin; birden fazla gemi söz konusu ise yalnız biri- sinin ihtiyati haczi talep edilebilir. Donatana ait diğer gemilerin ihtiya- ti haczi ise istisnai nitelik taşımaktadır. TTK m. 1369/1 düzenlemesi incelendiğinde öncelikle alacağın de- niz alacağı vasfı taşımasına ilişkin şartlar düzenlendiği görülmekte- dir. Bu kapsamda • Öncelikle genel başvuru sebebi olarak kabul edilen geminin işle- tilmesinden kaynaklanan alacaklar için deniz alacağı işletilmesin- den kaynaklanan gemiler ihtiyaten haczedilebilecektir. 98 • Geminin işletilmesinden kaynaklanan alacaklar dışında ayrıca her hangi bir alacağın gemi ipoteği ile temin edilmesi söz konu- su alacağa deniz alacağına vasfı kazandıracağı için bir alacağının gemi rehni, gemi ipoteği veya gemi üzerinde aynı nitelikteki bir yükümlülükle teminat altına alınması durumunda da söz konusu geminin ihtiyati haczi talep edilebilecektir. • Bunun haricinde geminin mülkiyetine veya zilyetliğine ilişkin uyuşmazlıklarda da geminin ihtiyati haciz talep edilebilecektir. • Alacağın gemi alacaklısı hakkı vermesi durumunda da söz konu- su gemi üçüncü şahsın borcu için dahi ihtiyaten haczedilebilecek- tir (TTK m. 1369/1). Düzenleme kapsamında bir geminin, ihtiyati haczinin istenebil- mesi için alacağın deniz alacağı vasfı taşıması yanında geminin mül- kiyetine ilişkin bazı şartların gerçekleşmesinin arandığı da görülmek- tedir 99 . Öncelikle deniz alacaklarının kanunda düzenlenenler dışında yeni bir gemi alacağının tesisi şeklinde anlaşılamayacağı 100 ve gemi üzerinde kanuni rehin hakkı oluşturmayacağı için geminin devre- dilmesi durumunda devralan kişiye karşı ihtiyati haciz talebi ileri sü- rülemez. Bu nedenle düzenlemede de belirtildiği üzere ihtiyati haciz uygulanabilmesi için; hakkında deniz alacağı ileri sürülen kişinin söz konusu deniz alacağının doğduğu sırada geminin maliki veya kiracısı olması yanında söz konusu kişinin ihtiyati haczin talep edildiği sıra- 98 Bir geminin işletilmesinden doğan her türlü zarar deniz alacağına sebebiyet verir (TTK m. 1352/1/a). 99 Koyuncu, s. 376. 100 TTK m. 1369 Madde Gerekçesi. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 284 da 101 borçtan da sorumlu ve geminin maliki olması gerekir (TTK m. 1369/1) . 102 Bu nedenle deniz alacağının aynı zamanda gemi alacağı teş- kil ettiği durumlar haricinde geminin devredilmesi ve ihtiyati haczin uygulandığı sırada malikin farklı bir kişi olması durumunda yeni ma- like karşı ihtiyati haciz ileri sürülemeyecektir. 103 Ayrıca gemi alacaklısı hakkının tanındığı haller bir tarafa bırakılırsa Türk Hukuku bakımın- dan şahsi borçlu olan geminin kiracısının borcu için geminin ihtiyati haczi ancak bu kişinin haczin uygulandığı sırada geminin mülkiyetini elde ettiği hallerde 104 mümkündür. 3.2. Deniz Alacağına Konu Gemi Dışında Donatana Ait Başka Bir Geminin İhtiyati Haczinde Kural olarak ihtiyati haciz, deniz alacağının isletilmesinden doğ- duğu gemi üzerine konabilir. Ancak alacaklı ihtiyati hacze konu gemi- nin ihtiyati haciz talep edilmeden önce kesin olarak haczedilmesi gibi çeşitli nedenlerle deniz alacağına konu gemi dışında donatana ait baş- ka bir geminin ihtiyati haczine ihtiyaç duyabilir. 105 Deniz alacağından dolayı sorumlu olan kişiye ait olmakla birlikte üzerinden deniz alacağı doğan gemi dışında başka gemisinin (sister ship; kardeş gemi), alacağa karşılık olarak ihtiyati haczine; • İhtiyati haciz talep edildiği sırada 106 üzerinde deniz alacağı do- 101 Düzenlemede “ihtiyati haczin uygulandığı sırada” ibaresi yer almakladır. Ancak İhtiyati haciz uygulama yetkisinin icra dairesin olması ve icra dairesinin ihtiyati haciz uygulanması sırasında aleyhine karar verilen kişinin borçlu olup olmadığını araştırma yetkisi olmaması nedeniyle düzenlemenin ihtiyati haczin uygulanma- sı anında talepte bulunulan kişinin gerçekten deniz alacağının borçlusu olmasını arayan lafzı eleştirilere maruz kalmaktadır. Bu nedenle söz konusu ifadenin ih- tiyati haciz talep edildiği anda şeklinde anlaşılması gerekir. Pekcanıtez/Atalay/ Özkan/Özekes, s. 541. 102 Söz konusu düzenlemenin anlam ağırlığı kişinin geminin maliki olması kavra- mındadır Tetley William, s 1969. 103 Ülgener, s. 12; Light, DHD s. 42; Atamer, Cebri İcra, s. 274. 104 TTK m. 1369 Madde Gerekçesi. 105 İhtiyati haciz kesinleşmeden ve IIK m. 100’deki şartlar sağlanmadan ihtiyati haciz alacaklısının hacze katılması da mümkün değildir. Üstündağ, s.188; Sıtkı, Akya- zan, İhtiyati Hacizler ve Hacze İştirak, Kutulmuş Matbaası, İstanbul 1958, s. 60. Bu nedenle geminin ihtiyati haciz konulmadan önce kesin olarak haczedilmesi duru- munda m 268’de düzenlenen hacze geçici iştirakten bahsetmek mümkün olmaz. 106 Düzenlemenin, talep edilirken henüz malik olmayan deniz alacağı borçlusunun, ihtiyati haczin uygulandığı sırada malik olma ihtimaline göre ihtiyati haciz ta- lep edilebileceği izlenimi uyandıran “alacak doğduğu sırada” ibaresi eleştirilere TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 285 ğan geminin maliki veya kiracısı veya tahsis olunanı ya da taşıtanı olan söz konusu kişinin • İhtiyati haczin uygulandığı sırada gemilerin maliki olması; yani geminin deniz alacağı ileri sürülen kişiye ait olması 107 durumunda izin verilmektedir. Söz konusu düzenlemeyi borçtan dolayı sorumlu olmaktan çok aynı kişiye ait olmak unsuru karakterize etmektedir. 108 Bu nedenle kiracının geminin mülkiyetine sahip olması ihtiyati haciz talebinde bulunulmasının ön şartıdır. Donatana ait başka bir geminin ihtiyati haczinin talep edilebilmesi için uyuşmazlığın geminin mülkiyetine veya zilyetliğine ilişkin olmaması gerekmektedir (TTK m. 1369/2). Zira geminin mülkiyetine veya zilyetliğine ilişkin uyuşmazlıklarda, belir- tilen gemi dava konusunu oluşturduğu ve alacağın söz konusu gemi- nin teslimine ilişkin olduğu için yalnızca söz konusu uyuşmazlığın konusu olan gemi hakkında ihtiyati haciz kararı verilebilir (TTK m. 1369/3). Aynı şekilde sözleşmeden kaynaklanan rehinle temin edilmiş alacaklarda, söz konusu alacağa deniz alacağı sıfatını alacağın rehinle temin edilmiş olması verir ve rehinin temel ilkelerine göre yalnızca üzerinde rehin bulunan gemi alacağa güvence teşkil eder. Bu nedenle rehinli gemi başkasına ait olsa dahi sözleşmeden kaynaklanan rehinle temin edilmiş alacaklarda donatana ait başka bir geminin donatana baskı oluşturmak amacıyla ihtiyati haczine karar verilememelidir. 109 Ancak rehinli alacaklar için TTK düzenlemesinde bu yönde bir hü- küm sevk edilmediği için kanundan doğan rehin hakkı yanında söz- leşmeden doğan rehinle temin edilmiş alacaklarda da kardeş geminin ihtiyati haczinin talep edilebileceği rehinle ilgili temel ilkelerle bağ- daşmamakla birlikte kabul edilmektedir. 110 maruz kalmaktadır. Bu nedenle söz konusu ifadenin “ihtiyati haciz talep edildiği sırada” şeklinde anlaşılması gerekir. Pekcanıtez/Atalay/Özkan/Özekes, s. 541. Ancak ihtiyati haciz talep edildiği anda maliki olunmayan geminin ihtiyati haczi haksız olarak kabul edilmişse ve ihtiyati haczin uygulama anında söz konusu kişi geminin mülkiyet hakkını kazanmışsa söz konusu durum düzenlemede açıkça yer aldığı için ihtiyati haciz talep edildiği sırada maliki olunmadığı gerekçesiyle ihtiyati haciz kararına itiraz edemez. Pekcanıtez/Atalay/Özkan/Özekes, s. 542. 107 William, s. 1969. 108 William, s. 1970. 109 Aynı yönde bakınız Pekcanıtez/Atalay/Özkan/Özekes, s. 540. 110 Bu durum sıra cetvelinde kendini gösterir ve kardeş gemiyi ihtiyaten haczettiren alacaklı, rehinli gemiyi ihtiyaten haczettiren alacaklıya göre daha dezavantajlı bir Gemilerin Ğhtiyati Haczi 286 3.3. Serbest Bırakılan Geminin Tekrar İhtiyati Haczinde Alacaklı için önemli olan alacağına kavuşmaktır. Alacağın haciz objesi gemi ile veya başka şekilde sağlanması onun açısından önem arz etmediği gibi alacağa geminin veya buna eşdeğer başka bir şeyin teminat teşkil etmesi de alacaklı açısından önem taşımaz. Teminat kar- şılığında gemi üzerindeki ihtiyati haczin kaldırılmasıyla gemi serbest bırakılmakta ve ihtiyati haczin konusunu teminat teşkil etmektedir. Bu nedenle kural olarak bir alacak için ihtiyati haciz kararı almış ve gemi serbest bırakılmışsa veya deniz alacağı için teminat verilmişse aynı alacak için söz konusu geminin tekrar ihtiyati haczine karar ve- rilemez. Aynı şekilde bir alacak için bir geminin ihtiyati haczi duru- munda aynı deniz alacağı için ihtiyati hacze konu olabilecek donatana ait başka bir gemi de ihtiyaten haczedilemez. İhtiyaten haczedilen bir geminin serbest bırakılması veya gemiyle ilgili olarak teminat alınma- sı durumunda geminin yeniden ve aynı alacak için tekrar ihtiyati hac- zi geminin veya gemi için verilen teminatın serbest bırakılması veya yetersizliği veya teminat verenin aczi durumlarından birinin varlığı halinde istenebilir. Öncelikle ilk teminatın tür veya miktarının yetersiz olması duru- munda geminin tekrar ihtiyati haczi talep edilebilir. Ancak bunun için elde edilecek toplam teminat miktarının, geminin değerini aşmaması gerekir. Ayrıca geminin teminat verilmeksizin veya borç ödenmeksi- zin alacaklının bir tutumu ile serbest kalması durumunda da 111 gemi- sırada yer alır. Bakınız Atamer, Cebri İcra, s. 276. Karşı görüşteki Pekcanıtez’e göre ise TTK düzenlemesinde kardeş geminin ihtiyati haczine deniz alacağının gemi rehnine dayanması açısından bir sınırlama getirilmemiştir. Ancak İİK m. 45 önce rehne başvurma zorunluluğu nedeniyle kardeş geminin ihtiyati haczi an- cak yeterli teminat sağlanamaması durumunda mümkündür. Bu nedenle deniz alacağının rehinin konusu gemi dışında diğer gemilerin ihtiyati haczi istenemez. Pekcanıtez/Atalay/Özkan/Özekes, s. 544. Kardeş gemilerin ihtiyati haczini dü- zenleyen TTK m. 1369/2 düzenlemesinde ayni nitelikle teminat altına alınan ala- caklar için geminin ihtiyati haczini düzenleyen TTK m. 1369/1/c bendine yer ve- rilmemesi nedeniyle ipotekle temin edilen alacakların kardeş geminin ihtiyati ha- ciz sebebi olarak düzenlemediği düşünülebilirse de aynı düzenlemenin 3. fıkrası ile geminin mülkiyetine ve zilyetliğine ilişkin uyuşmazlıklar için açık düzenleme getirilmesi ve düzenlemede gemi rehini veya ipoteğine ilişkin uyuşmazlıklara yer verilmemesi karşısında söz konusu yorum zorlama bir yorum niteliği taşıyacaktır (karşılaştırınız 1999 Tarihli sözleşme m. 3). 111 Makul sebeplere dayanarak hareket eden alacaklının istemiyle veya onayıyla ya- hut alacaklının serbest bırakılmayı engelleyecek makul önlemleri alamaması se- bebiyle serbest kalması durumunda da geminin ihtiyati haczi talep edilebilir (TTK TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 287 nin tekrar ihtiyati haczine veya donatana ait başka bir geminin ihtiyati haczine izin verilmektedir. Buna ilave olarak teminat verenin aczi 112 de geminin tekrar ihtiyati haczi sebebi olarak düzenlenmektedir. Ayrıca düzenlemeyle geminin serbest bırakılmasıyla geminin alacaklının bir fiiliyle serbest kalmasının kastedildiği, borçlunun hukuka aykırı fiili ile hukuka aykırı şekilde serbest kalmasının kastedilmediği de hükme bağlanmıştır (TTK m. 1375/3). 3.3.1. Serbest Bırakılan Geminin Yeniden veya Aynı Alacak İçin ihtiyati Haczinde İhtiyaten haczedilen bir geminin serbest bırakılması veya gemiyle ilgili olarak teminat alınması durumunda geminin yeniden ve aynı alacak için tekrar ihtiyati haczi kural olarak istenemez. Ancak gemi- nin veya gemi için verilen teminatın makul sebeplere dayanarak ha- reket eden alacaklının istemiyle veya onayıyla yahut alacaklının ser- best bırakılmayı engelleyecek makul önlemleri alamaması sebebiyle serbest kalması veya ilk teminatı veren kişinin, kendi borçlarını kıs- men veya tamamen yerine getirmemesi veya yerine getirmekten aciz olması durumlarından birinin varlığı halinde talep edilebilir. Ayrıca geminin teminat karşılığında serbest bırakılması halinde ilk temina- tın tür veya miktarının yetersiz olması durumunda da geminin tekrar ihtiyati haczi istenebilecektir. Ancak ilk teminatın tür ve miktarının yetersiz olması durumunda elde edilecek toplam teminat miktarının geminin değerini aşmaması gerekir (TTK m. 1375/1). 3.3.2. Aynı Deniz Alacağı İçin Serbest Bırakılan Gemi Yerine Kardeş Geminin İhtiyati Haczinde İhtiyaten haczedilen geminin veya ilk teminatın makul sebeplere dayanarak hareket eden alacaklının istemiyle veya onayıyla yahut ala- caklının serbest bırakılmayı engelleyecek makul önlemleri alamaması sebebiyle serbest bırakılması durumunda yeniden ve aynı alacak için donatana ait başka bir geminin (kardeş gemi) tekrar ihtiyati haczine m. 1375/1). 112 Geminin tekrar ihtiyati haczi ilk teminatı veren kişinin, kendi borçlarını kısmen veya tamamen yerine getirmemesi veya yerine getirmekten aciz olması durumun- da istenebilir. (TTK m. 1375/1). Gemilerin Ğhtiyati Haczi 288 izin verilmiştir. Ancak bunun için daha önce verilmiş olan teminatın tür veya miktarının yetersiz olması; şahsi teminat söz konusu ise ilk teminatı veren kişinin, kendi borçlarını kısmen veya tamamen yerine getirmemesi veya yerine getirmekten aciz olması gerekir. Kardeş ge- minin ihtiyati haczi için geminin donatanın mülkiyetinde olması ye- terlidir ve teminata ilişkin söz konusu şartların gerçekleşmesi haricin- de gemiye ilişkin başkaca bir şart aranmaz. Belirtilen şartlar serbest bırakılan geminin yeniden veya aynı alacak için ihtiyati haczi 113 şart- ları ile paralellik göstermekle birlikte düzenlemeler arasındaki fark- lılık teminatın yetersizliği konusunda ortaya çıkmaktadır. Teminatın tür ve miktarının yetersiz olması durumunda aynı geminin ihtiyaten haczedilebilmesi için toplam teminatın gemi değerini aşmaması bir şart olarak aranırken kardeş geminin ihtiyati haczi için söz konusu şart aranmamaktadır. Bu nedenle söz konusu geminin ihtiyati haciz şartlarını taşıması gerekmeyeceği gibi borcun kardeş geminin işletil- mesinden doğması da bir şart olarak aranmaz. Kardeş geminin ihtiya- ti haczi, haczin geminin üzerinde sözleşmeden veya kanundan doğan bir rehin hakkından kaynaklanması durumunda da mümkündür. 4. İHTİYATİ HACİZ KARARININ SONUÇLARI 4.1. Yükle İlgili Kişilere Karşı Sorumluluk İhtiyati haciz kararı gemiye el konmasına olanak vereceği için geminin ihtiyati haczinden etkilenecek kiracısı, çarteri, taşıtanı, gön- derileni, yükleteni, sigortacılar, gemi adamları gibi geniş bir kitle bu- lunmaktadır. Gemiye ihtiyati haciz konulması durumunda donatan, gemisini işletme imkânından yoksun kalacağı gibi borcunu ödeme- yerek kusuru ile ihtiyati hacze sebebiyet verdiği için ihtiyati hacizden etkilenen söz konusu kişilere karşı da sorumlu olur. 4.2. Gemiye El Konulması ve Muhafaza Tedbirleri İİK’ye göre ihtiyati haciz, genel hacizdeki hükümlere göre yapı- lar ve borçlunun ihtiyati haciz konusu mallar üzerindeki tasarruf yetkisi kısıtlanır. 114 Buradaki tasarruf sözcüğünü geminin deniz ti- 113 Bakınız 3.3.1. 114 Kuru/Arslan/Yılmaz, s. 435. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 289 caretinde kullanılmasını ve sefere çıkmasını da içerir şekilde anla- şılmalıdır. 115 İhtiyati hacizde gemiye fiilen el konulmak zorundadır (İİK m. 92/3). 116 Bu amaçla ihtiyati haczine karar verilen bütün gemi- ler, icra müdürü tarafından seferden menedilerek muhafaza altına alınır veya yed’i emine teslim edilebilir. Bunun için ayrıca bir se- ferden men kararı verilmesine gerek yoktur. 117 Ancak gemiler fiilen muhafaza altına alınamayacağı için ihtiyati hacizden kasıt geminin limanı terkine engel olunmasıdır. 118 Bu amaçla gemiye ait evrakların verilmesi, geminin nezaret ve muhafazası için bekçi tayin edilmesi veya çapanın çıkarılması, dümenin zincirlenmesi gibi tedbirler alı- nabilir. 119 Geminin ihtiyaten haczedilerek seferden menedildiği, kaptana veya malike ya da malik olmayan donatana yahut bunların bir tem- silcisine tebliğ edilir. Ayrıca bu durumda geminin yediemin olarak bı- rakılacağı kişiler kanunda belirtilmiştir. Gemi, tebligat yapılan kişiye yediemin sıfatıyla bırakılır. 120 İcra müdürüne ise söz konusu kişileri tayin etme konusunda bir takdir hakkı verilmemiştir. 121 Yediemin sı- fatıyla bırakılan geminin serbest bırakılmadıkça işletilmesi mümkün değildir. 122 115 Çağa/Kender, s. 115; Ekşi, s. 117. 116 6762 sayılı TTK döneminde icra daireleri tarafından mahkeme kararında aksi be- lirtilmediği sürece geminin ihtiyati haczinde bir haciz tutanağı düzenlenmekte ve gemi işletilmeye devam etmekte veya gayrimenkul sayılan Türk Ticari Gemileri- nin ihtiyati haczinde sicile işlemekle yetinilmekte idi. Kerim Atamer, “Gemilerin İhtiyati Haczinde Seferden Men Önemlinin Uygulanması”, İÜHFM, C.55, S. 3/2, İstanbul 1997, Erişim, http://dergipark.ulakbim.gov.tr/, Tarihi: 15.11.2014, s 281. 117 Borçlu hakkında gemi alacağına istinaden ihtiyati haciz kararı alınarak haciz ko- nulmuş olup, ardından alacaklının talebiyle gemi hakkında seferden men kararı verilmiş, borçlunun söz konusu kararın iptali istemiyle yaptığı şikayet başvurusu mahkemece reddedilmiştir. Yargıtay ise “TTK’nin 1353/1. maddesine göre “deniz alacaklarının teminat altına alınması için, geminin sadece ihtiyati haczine karar verilebilir. Bu alacaklar için gemi üzerine ihtiyati tedbir konulması veya başka bir surette geminin seferden men edilmesi istenemez”. Hükmü uyarınca gemi üzerin- deki seferden men kararının kaldırılması gerektiğine karar vermiştir YRG 12. HD 21/10/2013/T; 2013/23552/E; 2013/32676/K nolu kararı www. Hukuktürk.com; Erişim: 01.11.2014. 118 Tekil, s. 459. 119 Ekşi, s. 116. 120 Yediemine, görevi ve Türk Ceza Kanununun 289 uncu maddesinden doğan cezai sorumluluk dâhil olmak üzere, kanuni sorumlulukları hatırlatılır (TTK m 1366/1). 121 Pekcanıtez/Atalay/Özkan/Özekes, s. 551. 122 Atamer, Cebri İcra, s. 310. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 290 Türk bayraklı gemilerde ihtiyati haciz kararı uygulanacağı sırada, gemi fiilen hareket etmişse veya seferde bulunuyorsa, ayrıca ihtiyati haciz kararı, malike, malik olmayan donatana ve borçtan şahsen so- rumlu bulunan kişiye tebliğ edilir. Deniz alacağı için on gün içinde te- minat verilmesi, aksi hâlde geminin izleyen ilk seferinde icra dairesine teslim edilmesi ihtar edilir (TTK m 1367). Teminat verilmezse geminin bir sonraki seferine izin verilmez. Ancak 6102 Sayılı TTK sisteminde sefere hazır geminin haczedilemeyeceği hükmüne yer verilmemiştir. Bu nedenle söz konusu düzenlemeyi, sefer sırasındaki geminin hac- zedilemeyeceği şeklinde yorumlamamak gerekir. Yabancı bayraklı gemilerde ise ihtiyati haciz kararı, sahil güvenlik komutanlığının yar- dımı alınarak gemi Türk karar sularını terk edinceye kadar uygulana- bilir (TTK m 1367/1(b)). 4.3. Alacağın Muacceliyet Kazanması Yukarıda da bahsedildiği üzere 123 müeccel bir deniz alacağı için İİK m 257/2 uyarınca ihtiyati haciz kararı verilmesi durumunda alacak söz konusu alacaklı açısından muacceliyet kazanır. Birden fazla borçlu olması durumunda ise borç diğer borçlular için müeccel kalmaya de- vam eder. 4.4. İhtiyati Haczin Kapsamı, Geminin İdaresi ve İşletilmesi Bir geminin ihtiyati haczi, borçlunun o geminin işletilmesinden elde ettiği geliri ve menfaatleri de kapsar (TTK m. 1368/1; İİK m 92). İcra dairesi, masrafları alacaklı tarafından ödenmek kaydıyla (İİK m. 88) günlük masraflarını karşılamak üzere limanda yer işgali ücreti, personel ve yakıt ücreti, geminin tamiri ve sigortası gibi geminin ida- resi ve işletilmesi ile bakımı ve korunması için gerekli her türlü önlemi alır (TTK m. 1368/2; İİK m. 92). 4.5. İhtiyati Haczin Hükmü İhtiyati haczin hükmü kapsamında ihtiyati haczin ilgili sicillere bildirilmesinin ve söz konusu şerhin etkisinin ve ihtiyati haczin etki- sinin belirtilmesi gerekir. 123 2.4. Alacağın Muaccel Olması. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 291 4.5.1. Şerhin Etkisi İcra müdürü, ihtiyati haciz kararının uygulamaya koymak için ka- rarı derhâl, geminin bulunduğu bölgeden sorumlu sahil güvenlik ko- mutanlığına veya emniyet teşkilatına, liman başkanlığına ve gümrük idaresine bildirir. Ayrıca ihtiyati haciz kararının ilgili sicillere de bildi- rilmesi gerekir. İcra müdürü, ihtiyati haciz kararını, kararın uygulan- masını izleyen ilk iş gününde geminin kayıtlı olduğu sicile ve yabancı bayraklı gemilerde, geminin bayrağını taşıdığı devletin en yakın kon- solosluğuna bildirir (TTK m. 1366/3,4). Söz konusu şerhten sonra gemi veya ipotek üzerinde yapılacak tasarruflar, şerh ile teminat altına alınan hakkı ihlal ettiği ölçüde geçerli olmayacağı gibi (İİK m. 23/4 atfıyla TTK m. 977) iyi niyetli hak iktisabı da söz konusu olmaz. Ancak unutulma- malıdır ki ihtiyati haczin kesin etkisi yoktur ve alacaklıya satış yetkisi vermez. Bu nedenle şerhin söz konusu etkisinden yararlanabilmek için alacaklının öncelikle haczin kesinleşmesi için harekete geçmesi gere- kir. 124 Ayrıca ihtiyati haciz kararının şerh verilmesinin ihtiyati tedbirde olduğu gibi yapılacak tasarrufları engelleme gibi bir etkisi yoktur. Bu nedenle söz konusu şerhe rağmen borçlu gemi üzerinde tasarrufta bu- lunabilir ve söz konusu tasarruflar geçerli olur. Gemiyi devralan kişi ise hacizle birlikte devralmış olur. Ancak bu durumda davayı kazanan kişi geminin mülkiyetini veya zilyetliğini elde edecektir. Bu nedenle burada ihtiyati tedbir olarak geminin mülkiyetinin devrinin yasaklanması ter- cih edilebilir. Söz konusu ihtiyati tedbir; geminin yalnızca sicile kayde- dileceği ve geminin seferden men’i sonucunu doğurmayacağı için TTK m. 1353/1 anlamında ihtiyati tedbir yasağı kapsamına da girmeyecektir. Ancak alacaklının gemiyi fiilen elde edebilmesi için geminin seferden men’inin ihtiyati haciz yoluyla sağlanması gerekecektir. 4.5.2. İhtiyati Haczin Etkisi İhtiyati haciz kararının şerhi yukarıda belirtilen 125 etkilere sahip olmakla birlikte ihtiyati haczin etkisine de değinmek gerekir. Alacak- lının ihtiyaten haczettirdiği mallar üzerinde ihtiyati haciz masrafla- rını satış tutarından öncelikli olarak almak dışında (m. 268) rüçhan hakkı bulunmamaktadır. Bu nedenle diğer alacaklılar da ihtiyati ola- 124 Kuru/Arslan/Yılmaz, s. 438. 125 Bakınız 4.2.1. Şerhin Etkisi. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 292 rak haczedilen gemiyi kesin veya ihtiyati olarak haczettirebilir ve bu durumda bakiyeye değil hacze katılırlar. İhtiyati haciz kesin hacze dönüşmeden önce ihtiyaten haczedi- len gemi borçlunun diğer bir alacaklısı tarafından kesin olarak hac- zedilmesi durumunda ihtiyati haciz sahibi alacaklı söz konusu hacze kendiliğinden ve muvakkaten iştirak eder. İhtiyati haciz alacaklısının alacağı aynı zamanda bir deniz alacağı teşkil etmediği sürece hacze iştiraki İİK m. 100 deki şartları taşımasına bağlıdır. 126 Bu durumda ihti- yati haciz sahibinin alacağının İİK m. 100’de belirtilen şartları taşıması şartıyla satış bedeli vezneye girmeden önce icrai hacze dönüşürse bir- den fazla kesin haczin iştiraki söz konusu olur (İİK m. 268). Gemi ala- caklısı hakları ise hacizden önce veya sonra doğmasına bakılmaksızın hacizden önce gelir. 127 Gemi rehini ile temin edilen alacaklarda da gemiye el konulması ihtiyati hacizle sağlanır. Rehinle temin edilmiş alacaklar ile diğer ala- caklar açısında iştirak söz konusu olmaz. Bu nedenle rehin hakkı söz konusu alacaklardan önce gelir. Rehinden önce konulmuş ihtiyati veya icrai haciz bulunması halinde ise kamu alacakları dâhil hiçbir haciz rehinden önceki hacze iştirak edemez (m. 268, I). Borçluya ait gemiye birden fazla ihtiyati haciz konması durumun- da ise ilk önce kesin hacze dönüşen ihtiyati haczi ilk haciz kabul edilir ve diğer ihtiyati haciz alacaklıları İİK m. 263 hükümlerine göre söz konusu hacze geçici iştirak eder. 128 126 İİK m. 268’de 2003 Tarihinde yapılan değişiklikten önce ihtiyati haciz koyduran alacaklının hacze iştiraki için İİK m. 100 deki şartları taşıması gerekip gerekmediği doktrinde tartışma konusu olmuştur. Postacıoğlu’na göre muvakkat iştirak duru- munda iştirakin kabulü m 100 de belirtilen şartlara tabi değildir. Yani İİK m.264’e göre ihtiyati haciz hakkı düşmedikçe ona ayrılan paranın diğer alacaklılara veril- mesi mümkün olmaz. Postacıoğlu, İcra Hukuku, İstanbul 1967, s 391-392.belirtilen görüşe uygun olarak Tekil’de bu durumda geminin haczinin ilgili sicillere şerh verileceği ve söz konusu şerhin üst sırada yer alacak yeni deniz alacaklarının do- ğumu engelleyeceği ancak şerhin rüçhan hakkı bulunduğu için gemi alacakları açısından her hangi bir önemi bulunmadığı görüşündedir. Tekil, s. 459. Akyazan ve Kuru’ya göre ise ihtiyati haciz koyan alacaklının hacze katılması m 100 deki şartları taşımasına ve ihtiyati haczin kesin hacze dönüşmesine bağlıdır. Bu du- rumda ihtiyati haciz alacaklısı kendiliğinden ve geçici olarak hacze iştirak eder Akyazan, s. 60; Baki Kuru/ Ramazan Arslan/ Ejder Yılmaz, İcra İflas Hukuku, Yetkin Yayınları, Ankara, 2002, s. 432.; s 447 Atamer, Cebri İcra, s. 319. 127 Çağa/Kender, s. 113. 128 Ahmet Değnekli, “İİK’NIN 268. Maddesinde 4949 Sayılı Kanun’la Değişiklik TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 293 5. GEMİNİN SERBEST BIRAKILMASI Teminat gösterilmesi ile alacaklı kolay paraya çevrilebilen bir te- minata kavuşurken borçlu ise gemisini işletme olanağı elde eder 129 ve teminat gösterilmesi borçlu ve alacaklının müştereken yararına hizmet eden bir müessesedir. Bu nedenle geminin ihtiyaten haczedildikten sonra teminat karşılığında serbest bırakılması olanağı sağlanmıştır. Ayrıca borçlunun borcun varlığını kabul etmesi durumunda, borçluya en baştan teminat karşılığında gemiye fiili el koyma tedbirinin uygu- lanmasına (TTK m. 1370) veya ihtiyati haciz konmasına engel olma (TTK m. 1371) olanağı tanınmalıdır. 130 Geminin serbest bırakılması başlığı altında ihtiyati haciz gemi üzerinde devam ettiği halde teminat karşılığında geminin donatana veya üçüncü bir kişiye bırakılması ve teminat karşılığında gemi üze- rindeki ihtiyati haczin kaldırılması olmak üzere iki farklı müessese düzenlenmektedir. Ancak her iki durumda da ihtiyati haciz kararı fi- ilen kalkmamakta yalnızca donatanın geminin işletmesinin önü açıl- maktadır. İhtiyati haciz kararını kaldıran sebepler ise ihtiyati haczi ta- mamlayan merasime başvurulmaması veya ihtiyati haczin mahkeme kararıyla kaldırılması durumlarında söz konusu olur. Geminin serbest bırakılması için verilecek teminatın tür ve mik- tarı, alacaklı ile geminin maliki veya maliki olmayan donatanı arasın- da serbestçe kararlaştırılabilir (TTK m. 1372/1). Bu durumda teminat miktarı geminin değerini aşmamak üzere taraflar arasındaki anlaş- maya göre belirlenir. Düzenlemeden açıkça anlaşılacağı üzere taraflar teminatın miktarı yanında türünde de anlaşabilir. Tarafların anlaş- ması durumunda TTK m. 1373 de sayılan teminat türlerinden birisi olmasa dahi teminatın kabul edilmesi gerekir. 131 Tarafların anlaşama- ması durumunda ise teminatın tür ve miktarını belirleme yetkisi TTK düzenlemesinde icra müdürüne verilmiştir. 132 İcra müdürü teminatın Yapıldıktan Sonra Alınan İhtiyati Hacizlerde Hacze İştirak Derecesi” TBB Dergisi Sayı 57, 2005 s. 162-180, s. 170. 129 Ülgener, s. 13, Çağa/Kender, s. 119. 130 Postacıoğlu/Altay, s. 870. 131 Ekşi, s. 121. 132 İİK’ye göre iihtiyati hacze ilişkin yetkiler mahkemededir (Yılmaz, s. 36) İİK ve 1999 Tarihli Sözleşmeye göre teminatın tür ve miktarını belirleme yetkisi mahkemeye verilmesine rağmen TTK ile söz konusu yetki istisnaen icra müdürüne verilmiştir. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 294 türü olarak 1373’de sayılan teminat türlerinden birini seçmek zorun- dadır. Söz konusu teminat türleri dışında bir teminatı kabul edemez. Teminat miktarını ise geminin değeri esas alarak belirler. Teminata yapılan itirazlara ilişkin karar verme yetkisi ise mahkemeye verilmiş- tir. Teminat veren kişi her zaman, bu teminatın miktarının azaltılması, türünün değiştirilmesi veya iptali için mahkemeye başvurabilir (TTK m. 1374). Geminin serbest bırakılması için teminat verilmesi geminin işle- tilmesine olanak sağlamak için başvurulan bir yoldur; sorumluluğun kabulü veya herhangi bir itiraz ve def’iden ya da sorumluluğun sınır- landırılması hakkından vazgeçilmesi şeklinde yorumlanamaz (TTK m. 1373/1). 5.1. Teminat Karşılığında Geminin Donatana veya Üçüncü Bir Kişiye Bırakılması İhtiyaten haczedilen gemi belirli bir teminat karşılığında borçlu veya üçüncü kişiye istenildiği zaman icra dairesine teslim edilmek şartıyla bırakılabilir. Bunun için borçlunun veya üçüncü bir kişinin ta- lepte bulunması ve teminat gösterilmesi gerekir. Söz konusu düzenle- me ile gemi değeri için güvence verilerek geminin serbest bırakılması düzenlenmekte 133 ve bu durumda gemi üzerinde ihtiyati haciz devam etmektedir. Ayrıca söz konusu düzenlemeden borçlu yanında üçüncü kişiler de yararlanmasına olanak sağlanmıştır. Verilen teminat tutarı düzenlemede gemi değeri olarak belirtilmekte ise de borç ve masraflar tutarını aşmamalıdır (İİK m. 263). Teminat olarak nelerin gösterilebileceği düzenlemede tahdidi ola- rak sayılmıştır. Taraflar açıkça anlaşmadığı sürece geminin serbest bırakılması için düzenlemede yer alan teminat türlerinden birisinin gösterilmesi gerekir. Ayrıca düzenlemede İİK m. 263’e paralel şekilde borçlunun ve üçüncü kişinin gösterebileceği teminat çeşitleri arasın- da ayrım yapılmıştır. 134 Buna göre geminin borçluya bırakılması için borçlunun göstereceği teminat çeşitleri düzenlemede; gemi değerinin depo edilmesi veya icra memuru tarafından kabul edilecek taşınmaz 133 Koyuncu, s. 377. 134 İİK m. 263 düzenlemesi ile ilgili olarak bakınız Yılmaz, s. 1165. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 295 rehini, gemi ipoteği veya itibarlı bir banka kefaleti gösterilmesi şeklin- de belirtilmiştir. Geminin üçüncü kişiye bırakılması için üçüncü kişi- nin göstereceği teminat söz konusu teminat türlerinden birisi değil bir taahhüt senedi 135 alınması şeklinde olacaktır (TTK m. 1370/1). Geminin teminat karşılığında üçüncü kişiye bırakılabilmesi için teminatı mut- laka gemi kendisine bırakılacak üçüncü kişinin göstermesi zorunlu değildir, bu amaçla borçlu veya başka bir kişi de teminat gösterebilir. 136 Söz konusu düzenlemeyle gemi üzerinde fiili el koyma tedbiri hiç uygulanmamakta veya bu yolla kaldırılmaktadır. 137 Böylece gemi- ye fiili olarak el konulması yerine teminat karşılığında işletilmesinin önü açılmak istenmektedir. Burada teminat ihtiyati haczin konusunu oluşturmamakta ve gemi üzerindeki fiili ihtiyati haciz durumu devam etmektedir. 138 Ayrıca gemi donatana veya üçüncü kişiye yediemin ola- rak da bırakılmadığı gibi düzenlemede geminin iadesi de öngörülme- mektedir. Bu nedenle TTK m.1366’de sayılan kurumlara 139 her hangi bir bildirim yapılmaz; aksine bu durumda geminin, üzerindeki ihti- yati haciz devam etmek kaydıyla serbest bırakıldığı, TTK m. 1366’da sayılan kurumlara bildirilir (TTK m. 1370/2) ve ihtiyati hacze ilişkin sicildeki kayıt korunur (TTK m. 1371/2). Geminin teminat karşılığında donatana veya üçüncü bir kişiye bırakılması durumunda gemi üzerindeki ihtiyati haciz kalkmamak- ta; yalnızca gemi teminat karşılığında teminat gösteren kişiye bıra- kılmakta ve işletilmeye devam etmektedir. Düzenlemede yer alan teminat satış aşamasında gemiye bir daha el konulamaması riskine karşılık olarak verilmektedir. 140 Bu nedenle borçlunun gemi üzerinde- 135 Koyuncu’ya göre taahhüt senedinin içeriğinin belirlenmesi gerekir. Koyuncu s 376. Akyazan’a göre ise düzenlemenin amacı göz önüne alındığında İİK m. 263’ göre verilecek taahhüt senedinin istenildiği zaman para veya ayın olarak verilmek şartıyla para veya malın teslimi taahhüdünü içermesi ve noterce tanzim veya tas- dik edilmesi gerekir. Akyazan s. 38. 136 Pekcanıtez/Atalay/Özkan/Özekes, s. 553. 137 Pekcanıtez/Atalay/Özkan/Özekes, s. 552. 138 Önen, s. 256. 139 TTK m. 1366 uyarınca icra müdürünün, ihtiyati haciz kararını (derhâl) geminin bulunduğu bölgeden sorumlu sahil güvenlik komutanlığına veya emniyet teşkila- tına, liman başkanlığına ve gümrük idaresine; (kararın uygulanmasını izleyen ilk iş gününde) geminin kayıtlı olduğu sicile ve yabancı bayraklı gemilerde, geminin bayrağını taşıdığı devletin en yakın konsolosluğuna bildirmesi gerekir (TTK m. 1366/3,4). 140 Pekcanıtez/Atalay/Özkan/Özekes, s. 552. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 296 ki tasarruf yetkisi kısıtlanmamıştır. Borçlu istenildiğinde gemiyi veya teminatı iade ile yükümlüdür. Alacak teminattan karşılanınca amaç da gerçekleşmiş olur. 141 Bu durumda gemi ile teminat arasında kader birliği vardır ve ihtiyati haczin devamı için açılan davanın sonunda, teminatın alacaklıya ödenmesine karar verilse dahi, teminat olarak yatırılan para icra veznesinden çekilene kadar, diğer deniz alacaklıla- rı hacze katılabilir (TTK m. 1370/3). İhtiyati haciz konulması yeni de- niz alacaklarına imkân verecek şekilde yorumlanmayacağı ve ihtiyati haciz hakkı sahibinin alacak üzerinde takip giderleri dışında rüçhan hakkı bulunmadığı için diğer alacaklılar bakiyeye değil İİK m. 100’e göre hacze iştirak eder. 142 Düzenlemeden de açıkça anlaşılabileceği gibi gemi teminat karşı- lığında borçlu veya borçlu dışında geminin kendisinde bırakılmasın- da menfaati olan üçüncü kişilere bırakılabilir. Özellikle TTK’de deniz alacağı olarak belirtilen alacaklardan geminin mülkiyeti veya zilyet- liğine (1352/1/t) ve geminin ortak malikleri arasında çıkan, geminin işletilmesine ya da gemiden sağlanan hasılata (1352/1u) ilişkin uyuş- mazlıklarda ihtiyaten haczedilen geminin, zilyedi olan kişiye yeterli teminat karşılığında bırakılabileceği düzenlenmiştir (TTK m. 1370/4). Söz konusu alacakların açıkça düzenlenmesinin nedeni, belirtilen alacaklarda geminin kendisinin ihtiyati haczin konusu olduğu için ihtiyati haczin uygulanabilirliliği konusunda tereddüde yer verme- mektir. Zira belirtilen alacaklarda geminin kendisi ihtiyati haczin konusu olduğu ve muhafazası önem arz edeceği için teminat karşılı- ğında geminin üzerindeki haczin kaldırılmasına karar verilememesi- ne rağmen teminat karşılığında donatana veya üçüncü bir kişiye bı- rakılmasına izin verilmektedir. Ancak geminin teminat karşılığında serbest bırakılmasının istenebileceği alacaklar belirtilen alacaklarla sınırlı değildir. Bir gemi alacağının söz konusu olması durumunda gemi üzerin- deki ihtiyati hacizle birlikte rehin hakkının da teminat üzerine geçti- 141 Yılmaz, s. 1166. 142 Atamer’e göre ise diğer alacaklılar bakiyeye iştirak eder (Bu durumda güvencenin alacaklıya verilmesine karar verilirse ilgili kişilerin haciz hakkı düşer; ihtiyati haczi koyduran alacaklının alacağının kısmen veya tamamen reddedilmesi durumunda ise güvencenin serbest kalan miktarı diğer alacaklılara ayrılır) Atamer, Cebri İcra, s. 319. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 297 ğinin ve alacaklının artık gemiyi rehinin paraya çevrilmesi suretiyle takip edemeyeceğinin kabulü gerekir. 143 5.2. Teminat Karşılığında Gemi Üzerindeki İhtiyati Haczin Kaldırılması Teminat gösterilmesi ile alacaklı kolay paraya çevrilebilen bir te- minata kavuşacağı için daha avantajlı bir durum elde ederken borçlu da gemisini işletme olanağı elde edeceği için teminat gösterilmesinin donatan yanında yükle ilgili kişiler ve yolcular gibi kimseler içinde avantajları söz konusudur. 144 Geminin maliki veya borçlu, geminin de- ğerini geçmemek kaydıyla, deniz alacağının tamamı, faizi ve giderler için yeterli teminat göstererek, ihtiyati haczin kaldırılmasını mahke- meden isteyebilir. Takibe başlandıktan sonra bu yetki, icra mahkeme- sine geçer (TTK m. 1371/1). Teminatın üst sınırını haczedilen geminin değeri oluşturur. Ancak düzenlemede borç karşılığı ihtiyati haczin kaldırılması söz konusu olduğu ve teminata diğer alacaklılar iştirak edemeyeceği için verilen teminatın talep edilen alacak miktarı ve mas- rafları tutarını da geçmemesi gerekir. 145 Belirtilen teminatın verilmesi durumunda gemi üzerindeki fiili ih- tiyati haciz durumu sona erer. Ancak bu durum tümüyle ihtiyati haciz statüsünün kalktığı anlamına gelmez; gemi üzerinden kalkan ihtiyati haciz teminat üzerinde devam etmektedir. Yani bu durumda ihtiyati haciz gerçekte kalkmamakta; ihtiyati haczin konusu değişmektedir. 146 Gemi üzerindeki ihtiyati haciz kalktığı için ihtiyati haczinin kaldırıl- dığı; TTK m.1366’de sayılan kurumlara bildirilir ve ihtiyati hacze iliş- kin sicildeki kayıt silinir (TTK m. 1371/2). Söz konusu düzenlemeden yalnızca borçlu yararlanabilir. Teminat karşılığında geminin donatana veya üçüncü bir kişiye bırakılmasından farklı olarak (TTK m. 1370/1; İİK m 263) üçüncü kişilere söz konusu düzenlemeden yararlanma imkânı tanınmamıştır (TTK m. 1371; İİK m. 266). 147 143 Çağa/Kender, s. 121. 144 Çağa/Kender, s. 119, Ülgener, s. 13. 145 TTK düzenlemesinde yer almamakla birlikte 1999 Tarihli Sözleşmede teminatın sınırını ihtiyati haciz talep edilen alacak miktarının oluşturacağı açıkça düzenlen- miştir Bakınız 1999 Tarihli Sözleşme m 4/5/a,b. 146 Önen, s. 255. 147 Çağa/Kender, s. 122. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 298 TTK m 1371’e göre teminat verilmesi suretiyle gemi üzerindeki ihtiyati haczin kaldırılması durumunda teminatın verilmesiyle gemi- nin serbest kalacağı ve ihtiyati haczin teminat üzerinde devam edece- ği için deniz alacağı ile gemi bağımsızlaşmıştır. Bu nedenle geminin daha sonraki mukadderatı alacaklıyı ilgilendirmez. Bu durumda ör- neğin ihtiyati haczin devamı için açılan davanın sonunda, teminatın alacaklıya ödenmesine karar verilirse, teminat karşılığında geminin donatana veya üçüncü bir kişiye bırakılmasından farklı olarak, diğer deniz alacaklıları söz konusu teminat üzerine haciz koyduramaz (yani diğer alacaklılar hacze değil bakiyeye katılır) (TTK m. 1371/3). Belir- tilen düzenlemeye başvurularak geminin işletmeye devamı halinde gemi alacaklılarının hakkı her ne kadar diğer deniz alacaklılarının hakkından önce gelecekse de diğer deniz alacaklıları söz konusu te- minattan yararlanamaz. TTK’de deniz alacağı olarak belirtilen alacaklardan geminin mül- kiyeti veya zilyetliğine (1352/1/t) ve geminin ortak malikleri arasında çıkan, geminin işletilmesine ya da gemiden sağlanan hâsılata (1352/1u) ilişkin uyuşmazlıklarda geminin kendisinin ihtiyati haczin konusu- dur. Bu nedenle TTK düzenlemesinde açıklık olmamasına rağmen söz konusu alacaklar açısından teminat karşılığında gemi üzerinde ihti- yati haczin kaldırılmasına karar verilememeli, teminat karşılığında geminin malike veya üçüncü kişiye bırakılması yoluna gidilmelidir. Gemi rehiniyle teminat altına alınmış bir alacağın söz konusu ol- ması durumunda rehin hakkı aynı derecede teminat üzerine geçer. Bu durumda rehin alacaklısı alacağını teminattan elde etmek zorunda kalır ve rehinin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapamaz. 148 5.3. İhtiyati Haczin Kalkması Teminat verilmesi durumunda ihtiyati haciz statüsü kalkmamak- ta ya teminat üzerinde devam etmekte veya teminat karşılığında gemi- nin işletilmesin önü açılmaktadır. İhtiyati haczin tamamen kalkması ise ihtiyati haczi tamamlayan merasime başvurulmaması, vazgeçme, dosyanın işlemden kaldırılması ve mahkemece istem üzerine ihtiyati 148 Rayegan Kender/Ergon Çetingil Deniz Ticareti Hukuku: Takip Hukuku ve Deniz Sigortaları İle Birlikte: Temel Bilgiler, On İki Levha,İstanbul, 2009, s. 244. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 299 haczin kaldırılmasına karar verilmesi durumlarında söz konusu olur. Taraflar gemini ihtiyati haczinde dikkate alınan şartların ve durum- ların esaslı surette değişmesi veya ortadan kalkması halinde ihtiyati haczin kaldırılmasını talep edebilir. 149 Zira amacı ortadan kalkmış hu- kuki yararı bulunmayan bir ihtiyati haczi ayakta tutmak korumanın amacı ile bağdaşmaz. TTK kapsamında açıkça düzenlenmemekle bir- likte ihtiyati tedbir için HMK m 396 düzenlenen söz konusu müessese, gemilerin ihtiyati haczinin ihtiyati tedbire ilişkin nitelikleri de bünye- sinde barındırdığı için uygulanabilir niteliktedir. 150 İhtiyati haciz kara- rının verildikten sonra kararın uygulanabilmesi gerekir. ihtiyati hac- zine karar verilen gemi üçüncü kişinin elinde ise zorla alınır. Geminin kararda adı geçen kişinin elinde bulunmadığı görülürse veya yabancı gemi yurt dışına çıktığı için ihtiyati haciz uygulanamazsa uygulanma olanağı olmayan karar kendiliğinden hükümsüz olur. 151 SONUÇ Deniz hukuku anlamında ihtiyati haciz; bir deniz alacağının temi- nat altına alınması için, mahkeme kararı ile geminin alıkonulması veya seferden men edilmesi suretiyle borçlunun tasarruf alanından çıkarıl- masını ifade eder. TTK düzenlemesi ile deniz alacaklarına ilişkin olarak ihtiyati tedbir yolu kapatılmış ve dava konusunu oluştursa da alınabi- lecek tek hukuki himaye tedbiri ihtiyati haciz olarak belirlenmiştir. Bu anlamda geminin ihtiyati haczi kavramı İİK anlamında ihtiyati haciz yanında sınırlı sayıdaki ayni ve şahsi talep haklarının güvence altına alınması için başvurulan geçici hukuki himaye tedbiri olarak gemiye el konulmasını da içermektedir. Ancak doktrinde ihtiyati tedbir yasağı kapsamında her türlü ihtiyati tedbirin değil mal veya hakkın muhafaza altına alınması ve yediemine tevdii gibi geminin seferden men’i sonu- cunu doğuran ihtiyati tedbirlerin ifade edildiği; gemiye el konması ve seferden men’i sonucunu doğurmayan ihtiyati tedbirin ise söz konusu yasağa rağmen mümkün olduğu haklı olarak belirtilmektedir. 149 Pekcanıtez/Atalay/Özkan/ Özekes, s. 557. 150 İhtiyati haciz ve ihtiyati tedbir her ikisi de geçici hukuki koruma tedbiri olmakla birlikte birbirinden konuları ve sonuçları yönünden tamamen farklı iki müesseselerdir. Bu nedenle ihtiyati tedbire ilişkin hükümlerin ihtiyati hacze tamamlayıcı hükümler olarak uygulanma olanağı bulunmamaktadır. Pekcanıtez/ Atalay/Özkan/Özekes, s. 512. 151 Potacıoğlu s. 878, Çağa/Kender, s. 95. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 300 Gemi üzerinde ihtiyati haciz kurulabilmesi için öncelikle bir de- niz alacağının mevcut olması ve alacağın muaccel olması gerekir. Zira ihtiyati haciz ancak bir deniz alacağı için kurulabilir. Ayrıca üzerinde ihtiyati haciz kurulabilecek bir geminin mevcut olması, alacaklı tara- fından teminat gösterilmesi ve ihtiyati haczi tamamlayan merasimin yerine getirilmesi de ihtiyati haciz kurulmasının diğer şartlarını oluş- turmaktadır. Deniz alacakları; alacağın söz konusu gemi veya geminin işletilmesinden doğmasını; deniz alacağının gemi rehini, gemi ipoteği veya gemi üzerinde aynı nitelikteki bir ayni yükümlülük ile teminat altına alınmasını veya uyuşmazlığın geminin mülkiyetine veya zilyet- liğine ilişkin olmasını veya alacağın gemi alacaklısı hakkı vermesini ifade etmektedir (TTK m. 1369/1). Geminin ihtiyati haczini isteme yetkisi; TTK m. 1352’de sayılan deniz alacaklarından birine sahip alacaklıya aittir. Alacaklı kural ola- rak deniz alacağının doğmasına sebebiyet veren geminin; birden fazla gemi söz konusu ise yalnız birinin ihtiyati haczini isteyebilecektir. An- cak kanun koyucu bazı şartların varlığı halinde gemi üzerindeki ayni haklara ilişkin uyuşmazlıklar dışında donatana ait başka bir geminin ihtiyati haczine de izin vermektedir. Ayrıca teminat verilmesi duru- munda ihtiyati haciz kaldırılmakta ve üzerindeki ihtiyati haciz kararı kalkan bir geminin aynı alacak için tekrar ihtiyati haczine ancak is- tisnai bazı durumlarda izin verilmektedir. 6102 sayılı TTK’de sefere hazır geminin haczedilmesiyle ilgili bir sınırlamaya gidilmediği için geminin sefere hazır olması veya seferde olması ise ihtiyati haciz ka- rarı verilmesi açısından bir önem arz etmeyecektir. İhtiyati haciz kararı verilmesi ile bazı sonuçlar doğmaktadır. Ön- celikle ihtiyati haciz kararı verilmesiyle gemiye fiilen el konulmak zo- rundadır (İİK m. 92/3). Bu amaçla ihtiyati haczine karar verilen bü- tün gemiler, icra müdürü tarafından seferden menedilerek muhafaza altına alınır veya yed’i emine teslim edilebilir. Bunun için ayrıca bir seferden men kararı verilmesine gerek yoktur. Ancak gemiler fiilen muhafaza altına alınamayacağı için ihtiyati hacizden kasıt geminin limanı terkine engel olunmasıdır. İhtiyati haciz kararının diğer so- nuçları ihtiyati haciz kararından etkilenen yükle ilgili kişilere karşı sorumluluğun doğması, müeccel bir deniz alacağı için İİK m 257/2 uyarınca ihtiyati haciz kararı verilmesi durumunda alacağın söz ko- nusu alacaklı açısından muacceliyet kazanması şeklinde belirtilebilir. TBB Dergisi 2016 (123)   Mehmet Ali AKSOY 301 Ayrıca ihtiyati haciz kararı verilmesinin geminin idaresi ve işletilmesi açısından bazı sonuçları bulunacağı gibi ihtiyati haczin ilgili sicillere bildirilmesinin ve söz konusu şerhin ilaveten ihtiyati haczin de bazı sonuçları bulunmaktadır. İhtiyaten haczedildikten geminin daha sonra teminat karşılığın- da serbest bırakılması mümkündür. Ayrıca borçluya borcun varlığını kabul etmesi durumunda, en baştan teminat karşılığında gemiye fiili el koyma tedbirinin uygulanmasına (TTK m. 1370) veya ihtiyati haciz konmasına engel olma (TTK m. 1371) olanağı da tanınmalıdır. Gemi- nin serbest bırakılması kapsamında ihtiyati haciz gemi üzerinde de- vam ettiği halde teminat karşılığında geminin donatana veya üçüncü bir kişiye bırakılması ve teminat karşılığında gemi üzerindeki ihtiyati haczin kaldırılması olmak üzere iki farklı müessese düzenlenmekte- dir. Ancak her iki durumda da ihtiyati haciz kararı fiilen kalkmamak- ta yalnızca donatanın geminin işletmesinin önü açılmaktadır. İhtiyati haciz kararını kaldıran sebepler ise ihtiyati haczi tamamlayan mera- sime başvurulmaması, vazgeçme, dosyanın işlemden kaldırılması ve mahkemece istem üzerine ihtiyati haczin kaldırılmasına karar veril- mesi durumlarında söz konusu olmaktadır. Kaynakça Aksoy Mehmet Ali, Ticaret Hukuku Bilgisi, Detay yayınevi, Akara 2011. Akyazan Sıtkı, İhtiyati Hacizler ve Hacze İştirak, Kurtulmuş Matbaası, İstanbul 1958. Atamer Kerim, Süzel Cüneyt, Yeni Deniz Ticareti Hukukunun Kaynakları, C I, XII Levha Yayınları, istanbul 2013. Atamer Kerim, Türk Ticaret Kanunu Tasarısına Göre Deniz Hukukunda Cebri İcra, Arıkan Yayınları, İstanbul 2006 Atamer Kerim, “Gemilerin İhtiyati Haczinde Seferden Men Önemlinin Uygulanma- sı”, İÜHFM, C.55, S. 3/2, İstanbul 1997, Erişim, http://dergipark.ulakbim.gov.tr/, Tarihi: 15.11.2014. Çağa Tahir/Kender, Rayegan, Deniz Ticareti Hukuku, C. III. 4. Bası, Filiz Kitabevi, İstanbul, 1997. Çetingil Ergon A./Kender Rayegan/Ünan Samim/Yazıcıoğlu Emine, “TTK Tasarı- sının “Deniz Ticareti” başlıklı 5. Kitabında yer alan hükümler hakkında”, DHD Özel Sayı Ocak 2006 1-297. Değnekli Ahmet, “İİK’NIN 268. Maddesinde 4949 Sayılı Kanun’la Değişiklik Yapıl- dıktan Sonra Alınan İhtiyati Hacizlerde Hacze İştirak Derecesi” TBB Dergisi Sayı 57, 2005 s. 162-180. Ekşi Nuray, Yabancı Gemilerin İhtiyati Haczi, İstanbul, Beta, 2004. Gemilerin Ğhtiyati Haczi 302 Kalpsüz Turgut, Gemi Rehni, 4. Bası, Ankara, BTHAE, 2001. Karaman M./D. Bektaşoğlu/Sanlı/S. Ünsal Aksakal/ E. Demir/F. Kurt, “TTK Tasa- rısı Hakkında Görüş ve Öneriler, TTK Tasarısı Hakkında Değerlendirmeler”, DHD, Özel Sayı, İstanbul 2006, s 369-385, s. 374-375. Kender Rayegan/Çetingil Ergon, Deniz Ticareti Hukuku, XII Levha, İstanbul 2009 Koyuncu İbrahim Serdar,” Türk Ticaret Kanunu Tasarısı’nın “Deniz Ticareti” Kita- bındaki Bazı Hükümler Hakkında Değerlendirmeler”, DHD, Deniz Hukuku Derneği Yayınları, İstanbul 2006, s 347-368. Kuru Baki/Arslan Ramazan/Yılmaz Ejder, İcra İflas Hukuku, 25. Bası Ankara, Yetkin Yayınları, 2011. Kuru Baki, İcra ve İflas Hukuku El Kitabı II. Bası, Adalet Yayınevi, Ankara 2013. Kuru Sevilay, “TTK Tasarısının Deniz Ticareti Kitabındaki Cebri İcra Hükümlerine İlişkin Görüşler”, DHD Özel Sayı, Deniz Hukuku Derneği Yayınları, İstanbul 2006, 385-408 Light Didem Algantürk, “1999 Tarihli Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin Cenevre Sözleşmesi Hakkında” DHD Yıl 9 Sayı, 1-4 s 35-48. Light S. Didem Algantürk, “TTK Tasarısı’nın Deniz Ticareti Başlıklı Besinci Kitabı İle Getirilen Düzenlemeler ve değerlendirmeler” İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl:5 Sayı:10 İstanbul 2006 s.123-14,5 Önen Ergun, İhtiyati Haczin Kaldırılması Davası, AÜHFD 1980 C. 37 S. 1-4 s. 251-280. Pekcanıtez Hakan/Atalay Oğuz/Özkan Meral Sungurtekin/Özekes Muhammet, İcra ve İflas Hukuku, Yetkin, Ankara, 2012. Peker Barış, “Türk Hukukunda Gemilerin İhtiyati Haczi” İstanbul 2010 (Yayımlan- mamış yüksek lisans tezi). Sözer Bülent, Deniz Ticaret Hukuku, C I. 2. Bası, İstanbul, Vedat Kitapçılık, 2013 Tekil Fahiman, Deniz Hukuku, 5. Bası, İstanbul, Alkım Yayınları, 1998. Tetley William, “Arrest, Attacment and Related Maritime Law Proceduress” Tulane Law Rewiev V 73, p. 1895-1986. Türkel Doğuş Taylan, Gemi Alacaklısı Hakkının Paraya Çevrilmesi, Güncel Hukuk Yayınları, İzmir, 2008. Ülgener M. Fehmi, “Gemilerin İİhtiyati Haczine İİlişkin 1999 Tarihli Cenevre Kon- vansiyonuna Bir Bakış” DHD yıl 3 Sayı 3-4, s, 7-16. Üstündağ Saim, İcra Hukukunun Esasları, Sulhi Garan Matbaası İstanbul 1970. Postacıoğlu İlhan Emin, İcra Hukuku Esasları İstanbul 1967. Potacıoğlu İlhan Emin/Altay Sümer, İcra Hukuku Esasları, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2010. Özekes Muhammet, İcra İflas Hukukunda İhtiyati Haciz, Seçkin, Ankara 1999. Özekes Muhammet, İcra ve İflâs Hukuku ders notları - İhtiyati Haciz, Erişim http:// www.law.ankara.edu.tr/files/2014/04/9-%C4%B0cra-ve-%C4%B0fl%C3%A2s- Hukuku-%C4%B0HT%C4%B0YAT%C4%B0-HAC%C4%B0Z-1.pdf Tarihi: 22.03.2015. Yılmaz Ejder, Geçici Hukuki Himaye Tedbirleri, Yetkin, Ankara, 2001.