powered by

powered by

HABERLEŞME ÖZGÜRLÜĞÜNÜN KOVUŞTURMA EVRESİNDE SINIRLANDIRILMASI * LIMITING FREEDOM OF COMMUNICATION IN SERVE PROCEEDINGS STAGE Bilgehan SAVAŞCI ** Özet : Ceza Muhakemesi Kanunu’nda kovuşturma evresinde haberleşme özgürlüğünü sınırlayan ve eski Ceza Muhakemeleri Usu- lü Kanunu’nda bulunmayan hükümler yer almaktadır. Bu hükümler haberleşme özgürlüğü ile olduğu kadar evrensel bir ilke olan adil yargılanma hakkı ile de yakın ilişkilidir. Makalede haberleşme özgür- lüğü kavramı açıklanmaya çalışıldıktan sonra Kanun’da yer alan ilgili hükümlere değinilmiştir. Anahtar Kelimeler : Haberleşme özgürlüğü, ceza muhakemesi, kovuşturma evresi ve duruşma, açık duruşma, kapalı duruşma, aleni- yet, adil yargılanma hakkı, ses ve görüntü alıcı aletlerin kullanılması yasağı. Abstract : There’re clauses that limiting freedom of communication in The Code of Criminal Procedure not included in old Criminal Procodure Act. These clauses are related with not only freedom of communication but also right to due process which is a universal principle. It is mentioned that these clauses after is explained the freedom of communication in article. Keywords : Freedom of communication, criminal procedure, serve proceedings stage and trial, public trial, secret trial, publicity, right to due process, ban of using voice and vision recording device. 1 * Bu çalışma, 2010-2011 Eğitim Öğretim döneminde, Ankara Üniversitesi Sosyal Bi- limler Enstitüsü Kamu Hukuku Doktora Programı kapsamında Sayın Prof. Dr. Mu- harrem Özem tarafından verilen “ İletişim Hukuku” dersi sırasında hazırlanmıştır. ** Ar. Gör., T.C. Okan Üniversitesi Hukuk Fakültesi, Ceza ve Ceza Usul Hukuk Ana Bilim Dalı. Haberleşme Özgürlüğünün Kovuşturma Evresinde Sınırlandırılması270 1. Haberleşme Özgürlüğü Kavramı Radyo, televizyon ve sinema gibi kitle iletişim araçlarının yay- gınlaşmasıyla birlikte kitle haberleşme alanında gereken özgürlük “ haberleşme ve iletişim özgürlüğü” ifadesi ile belirtilmeye başlanmıştır. 1 Kitle iletişimi; radyo-televizyon, sinema filmleri, internet ve video bantları ile yapılan her türlü iletişimi kapsamaktadır. 2 Kitle iletişim araçlarından yararlanmak suretiyle bilgi, düşünce ve tutumların in- san topluluklarına ulaştırılması kitle haberleşmesi olarak adlandırıl- maktadır. 3 Haberleşme özgürlüğü kapsam itibariyle basın özgürlüğünden daha geniştir. 4 Basın; düşüncelerin kamu oyuna yazılı biçimde ve ba- sılmış eserlerle açıklandığı bir kitle yayın aracı olarak ifade edilmekte- dir. 5 Basın özgürlüğü ise fikir ve düşüncelerin serbestçe toplanmasını, yorumlanmasını, eleştirilmesini, basılarak çoğaltılmasını ve dağıtılma- sını gerektirmektedir. 6 Basın hürriyetinin içeriği de kullanılan basın aracı sebebiyle niteliklidir. 7 Düşünce özgürlüğü basın hürriyetinin te- melini oluşturmakta, kişi düşüncelerini uygun gördüğü araçlarla ifade edebilmekte ya da açıklamaktan kaçınabilmektedir. 8 Günümüzde dü- şünce ve ifade özgürlüğü haberleşme özgürlüğü ile birbirini tamamla- makta, kitle iletişim araçları vasıtasıyla kullanılmaktadır. 9 Haberleşme özgürlüğü; basın hürriyetinin yanında, radyo, film ve internet özgürlüklerini de içine almaktadır. 10 Haber, düşünce ve ka- nıların kitle iletişim araçlarıyla alınmasını ve yayılmasını kapsamakta çağdaş yaşamın bir parçası olan haber, düşünce ve kanıların okunma- sı, dinlenmesi ve izlenmesini de içermektedir. 11 Ancak her ne kadar 1 Kayıhan İçel, Yener Ünver, Kitle Haberleşme Hukuku, Beta Yayınları, 8. Bası, İstanbul, 2009, s. 23. 2 İçel, Ünver, s. 10. 3 İçel, Ünver, s. 10. 4 İçel, Ünver, s. 10. 5 Ahmet Kılıçoğlu, Şeref, Haysiyet ve Özel Yaşama Basın Yoluyla Saldırılardan Hukuksal Sorumluluk, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakütesi Yayınları, Ankara, 1982, s. 17. 6 Sulhi Dönmezer, Basın ve Hukuku, İstanbul, 1976, s. 41. 7 Çetin Özek, Türk Basın Hukuku, İstanbul, 1978, s. 34. 8 Nermin Abadan, Basın ve Haberleşme Hürriyeti, Türkiye’de İnsan Hakları Semineri, 9-11 Aralık 1968, Ankara, 1970, s. 89. 9 İçel, Ünver, s. 10. 10 İçel, Ünver, s. 10-11. 11 Abadan, s. 91. TBB Dergisi 2011 (96)   Bilgehan SAVAŞCI271 Anayasa’da “haberleşme hürriyeti” kenar başlığı altında düzenlenmiş olsa da haberleşmenin gizliliği konuyla ilgili bir kavram değildir. 12 Zira hükümde sözü edilen; kitle iletişim araçlarına ilişkin değil telefon, mektup ve telgraf gibi özel iletişim araçlarına ilişkin bir gizliliktir. 13 Haberleşme özgürlüğü; kolektif bir özgürlük, sosyal bir hak ni- teliğindedir. 14 Devlet hakkın pasif sujesini oluşturmakta, hakka sahip olanlar hakkın korunmasının yanı sıra hakkın kullanılması için ola- naklar sağlanmasını devletten talep edebilmektedir. 15 Haberleşme özgürlüğünün temel öğesi niteliğinde olan haklar; haber, düşünce ve kanıları serbestçe öğrenebilmek ve toplayabilmek hakkı, düşünce ve kanıları serbestçe açıklayabilmek hakkı ile haber düşünce ve kanıları serbestçe yayabilmek hakkıdır. 16 Ülkedeki her türlü haber ve düşüncelerin serbestçe öğrenilebil- mesi ve toplanabilmesi fırsatının olması haberleşme özgürlüğünün ilk şartıdır. 17 Bu özgürlük iki yönlü bir görünümdedir, vatandaşlar bakı- mından haber alma hakkını, yayın mensupları açısından ise haberlere ulaşmak ve haberleri toplamak hakkını içermektedir. 18 Habere ulaş- mak hakkı; haber, bilgi ve fikirlerin serbestçe toplanabilmesidir. 19 Ha- ber kaynaklarının çeşitliliği ve habere ulaşma kanallarının açık olması hakkın kullanılabilmesi için gereklidir. 20 Devlet kurumları bireyleri doğrudan ilgilendiren idari ve siyasi bilgileriyle bu noktada en önemli haber kaynaklarından birisini oluşturmaktadır. 21 Basının ve diğer kitle iletişim araçlarının işlevi bu bilgiler ile kamuoyu arasında köprü kur- maktır. 22 Fakat bu işlevin kanuni düzenlemelerle sınırlandırılabilmesi mümkündür. 23 Bilginin temel bir hak olarak görüldüğü sistemlerde kamu otoriteleri barındırdıkları bilgileri bu hakkın etkili kullanımını 12 İçel, Ünver, s.11. 13 İçel, Ünver, s. 11. 14 Dönmezer, s. 227. 15 Dönmezer, s. 79. 16 Dönmezer, s. 94. 17 Dönmezer, s. 94-95, Abadan, s. 100. 18 İçel, Ünver, s. 58. 19 Özek, s. 33. 20 Reyhan Sunay, Avrupa Sözleşmesinde ve Türk Anayasasında İfade Hürriyetinin Muhtevası ve Sınırları, Avupa Komisyonu Yayınları, 2001, Ankara, s. 146. 21 Sunay, s. 146. 22 Sunay, s. 146. 23 Sunay, s. 146. Haberleşme Özgürlüğünün Kovuşturma Evresinde Sınırlandırılması272 sağlayacak ölçüde paylaşırken, bilginin temel bir hak kabul edilme- diği sistemlerde bilgiyi kendi mülkiyetlerinde gören kamu otoriteleri yasaklayıcı bir tutum benimsemektedir. 24 Devlet sırrı, devlet güvenliği, devlet çıkarı, gizli bilgi gibi kav- ramlar habere ulaşma hakkı ile sıklıkla karşı karşıya gelmektedir. 25 Bu sorunu çözümleyebilmek için gizlilik, çıkar, sır, güvenlik gibi ifade- lerin açık anlamını belirlemek faydalı olacaktır. 26 Haberleşme özgür- lüğünün; milli güvenlik, milli savunma ve yargının serbest çalışması bakımından belli bilgi ve olayların gizli tutulması gereği sınırlandı- rılabileceği kuşkusuzdur. 27 Fakat siyasi iktidarın eleştirilmesini veya belli politikaların kamuoyunda tartışılmasını önlemek amacıyla muğ- lak kavramların gerekçe olarak gösterilmesi haberleşme özgürlüğü- nü engellemektedir. 28 Bilgi kaynaklarının korunması da bilgi akışının serbestçe gerçekleştirilebilmesini sağladığı için önemlidir. 29 Haber kaynağının gizliliği haberleşme hürriyetinin temel esaslarındandır. 30 Kaynakların korunması sağlanmadığında kamunun aydınlanmasını sağlayacak bilgiler ortaya çıkmayacağı gibi basının haber verme işlevi de zayıflamaktadır. 31 Haber alma hakkı; duymaya, görmeye ve okumaya ilişkindir. 32 Haber alma hakkı ile ifade özgürlüğü yayın aracı ile alıcının bütünleş- mesi gibi birbirini tamamlamaktadır. 33 Haber alma hakkının bireysel ve demokratik yönü bulunmaktadır. 34 Bireysel yön temelini, mümkün olduğu kadar çok kaynaktan faydalanmanın, kişisel bilgileri geliştir- menin ve bu sayede birey olarak gelişim sağlamanın insanın temel 24 Manuel Nunez Encabo, “Ethics of Journalism and Democracy”, European Journal of Communication, C:10, S:4, 1995, s. 517-519. 25 Sunay, s. 147. 26 Sunay, s. 147. 27 Sunay, s. 147. 28 Sunay, s.147. 29 Sunay, s. 148. 30 Bkz. Uluslar arası Adalet Divanı Kararı, Goodwin/İngiltere, 17488/90, 27.3.1996, Sunay, s.146. 31 Bkz. Uluslar arası Adalet Divanı Kararı, Goodwin/İngiltere, 17488/90, 27.3.1996, Sunay, s.147. 32 Klaus Finkelnburg, “Demokraside İfade Özgürlüğü”, Çeviren: Nihat Ülner, in: Düşünce Özgürlüğü, Editör: Hayrettin Ökçesiz, Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi Yayınları:3, AFA Yayınları, İstanbul, 1998,.s. 202. 33 Finkelnburg, s. 202. 34 Finkelnburg, s. 202. TBB Dergisi 2011 (96)   Bilgehan SAVAŞCI273 ihtiyaçlarından birisi olduğu fikrinden almaktadır. 35 Demokratik yön ise özgür ve bilgi sahibi olmayan bir toplum olmaksızın demokratik bir devletin varlık sahibi olamayacağı düşüncesine dayanmaktadır. 36 Düşüncelerin oluşturulması bireylere haber alma hakkı tanındığı tak- dirde serbestçe gelişebilmektedir. 37 Enformasyon hakkı şeklinde de nitelendirilen haber, bilgi ve belgelere ulaşabilme hakkı insanın bilme ve öğrenme ihtiyacına hizmet etmektedir. 38 Haber alma hakkı sadece sansürün olmadığı ve devletin etkisi altında olmayan özgür bir basın ile mümkündür. 39 Sadece basın değil radyo, televizyon, internet ve di- ğer kitle iletişim araçlarının özgürlüğü de aynı ölçüde önemli ve bilgi akışının sağlanması açısından vazgeçilmezdir. 40 Bu bakımdan devlet yayınların ve haberlerin içine herhangi bir müdahalede bulunmama- lıdır. 41 Yayınlar kanuni bir düzen içinde gerçekleştirilmekle birlikte içerik devlet ya da sosyal grupların baskısından korunmalıdır. 42 Do- layısıyla yazılı basına yönelik uygulanan tedbirler, radyo televizyon ve diğer kitle iletişim araçlarına yönelik olarak uygulanan tedbirler bi- reylerin haber alma hakkını engelleyecek nitelikte olmamalıdır. 43 Kitle iletişim araçlarıyla haber alma özgürlüğüne dair bir ölçüt her çeşit gö- rüşün öğrenilebilme imkanının olmasıdır. 44 Burada en önemli tehlike kitle iletişim araçlarının ekonomik güç ve baskı sebebiyle belli grup- larda toplanması, siyasi ya da kişisel menfaatler dolayısıyla haber ve bilgilerin tarafsızlığını kaybetmesi, belli yönlere çekilmesi, gerçeklerin gizlenmesi ya da değiştirilmesi ve verilen haberlerin siyasi iktidara ya da belli çıkar gruplarına bağlı olmasıdır. 45 Düşüncelerin yönlendi- rilmesinde ulusal olduğu kadar uluslararası kitle iletişim araçları da önemlidir. 46 Zira bazı olaylarda ekonomik, kültürel, siyasi sebeplerle 35 Finkelnburg, s.202. 36 Finkelnburg, s. 202. 37 Finkelnburg, s. 203. 38 Volker Diesbach, “The Concept of Freedom of Information In International Guarantees of Human Rights”, Law and State, Vol:19, 1979, s. 99. 39 Finkelnburg, s. 202. 40 Finkelnburg, s. 203. 41 Finkelnburg, s. 203. 42 Finkelnburg, s. 203. 43 Diesbach, s. 96-97. 44 İrfan Erdoğan, İletişim Egemenlik Mücadeleye Giriş, İmge Yayınevi, Ankara, 1997, s. 242. 45 Erdoğan, s. 242-243. 46 Alpaslan Işıklı, “Demokratikleşmenin Sınırlılıkları”, Mülkiyeliler Birliği Dergisi, C:16, S: 144, s. 4., Erdoğan, s. 310. Haberleşme Özgürlüğünün Kovuşturma Evresinde Sınırlandırılması274 haberin gerçek niteliği saklanabilmekte ve gerçek durumla yansıtılan arasında farklılık olabilmektedir. 47 Haberleşme özgürlüğünün ikinci temel öğesi düşünce ve kanılarını serbestçe açıklayabilmek hakkıdır. Genel nitelikte bir hak olan düşün- ce ve ifade özgürlüğü aynı zamanda haberleşme özgürlüğünün de en önemli gereklerinden birisidir. 48 Düşünce özgürlüğünü bir hak olarak kavramlaştırabilmek için insan hakları ve temel özgürlükler fikrinin ve düşünce teriminin açıklığa kavuşturulması gerekmektedir. 49 İnsan hakları düşüncesi her insanın doğuştan, insan olması sebebiyle bir ta- kım haklara sahip olduğunu ve belirli şekilde muamele görmesi ge- rektiğini içermektedir. 50 Temel özgürlükler ise devlet dahil hiçbir kişi ve kurumun dokunamayacağı önemde haklardır, bu hakları korumak onları uluslararası belgelerle, anayasalarla ve ulusal hukuk sistemleriy- le güvence altına almaktır. 51 Düşünce ise zihinsel bir süreç olan düşün- menin bir ürünüdür. 52 Düşünme; kendiliğinden değildir, çaba ve emek isteyen, deneylerle beslenen, sezgi ve duygularla güçlendirilen ve bilgi gerektiren bir faaliyettir. 53 Düşünce ürünleri arasında; fikirler, anlayış- lar, kanaatler, inançlar ve gereklilik önermeleri bulunmaktadır. 54 Bilgi önermeleri ise önermeyi ortaya koyandan bağımsız bir nitelikleri ol- dukları için bu ürünlerin içinde değildir 55 Düşüncelerin kişisellikleri- nin aksine bilgiler doğrulanabilir ya da yanlışlıkları kanıtlanabilir. 56 Düşünme faaliyeti sonucu ortaya çıkacak olan düşüncelerin; bilgi düzeyini arttırıp yanlış inançları yıkmak suretiyle toplumun gelişim düzeyini yükseltebilmesi gibi, bilgi yerine inançları güçlendirmesi ve toplumun gelişimi yavaşlatması da olanak dahilindedir. 57 Ancak birin- 47 Işıklı, s. 4, Erdoğan, s. 311. 48 İçel, Ünver, s. 60. 49 İoanna Kuçuradi, “Düşünce Özgürlüğü: Nedir Acaba?”, in: Düşünce Özgürlüğü, Editör: Hayrettin Ökçesiz, Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi Yayınları:3, AFA Yayınları, İstanbul, 1998, s. 20. 50 Kuçuradi, s. 20. 51 Kuçuradi, s. 22. 52 Ahmet İnam, “ Düşünce Özgürlüğünden Özgür ve Özgürleştirici Düşünceye.”, in: Düşünce Özgürlüğü, Editör: Hayrettin Ökçesiz, Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi Yayınları:3, AFA Yayınları, İstanbul, 1998, s. 37. 53 İnam, s. 37. 54 Kuçuradi, s. 24. 55 Kuçuradi, s. 24. 56 Kuçuradi, s. 24. 57 Vehbi Hacıkadiroğlu, “Bilginin Sağladığı Özgürlük”, in: Düşünce Özgürlüğü, Editör: Hayrettin Ökçesiz, Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi Yayınları:3, AFA Yayınları, İstanbul, 1998, s. 30. TBB Dergisi 2011 (96)   Bilgehan SAVAŞCI275 ci ihtimalin gerçekleşmesi daha mümkündür. 58 Burada önemli olan dü- şüncelerin yayılmasının engellenmemesidir. 59 Zira düşünceler olumlu ya da olumsuz etkilerini hemen göstermemektedir, düşünceyi yayma hürriyeti sayesinde yanlış düşünceler olumsuz etkisini göstermeden önce doğru düşüncelerle karşılaşacak, her iki düşüncenin çarpışması sonucunda ise inanç değil bilgi kazanacaktır. 60 Düşüncelerin serbestçe yayıldığı toplumlarda zaman bilgi lehine çalışmakta ve bilgi birikimi sürekli olarak artmaktadır. 61 Düşünme zihinsel bir süreç olduğu için baskı altında tutulması imkansız gibi görülse de özgür düşünmeyi önlemenin propoganda ya da eğitim gibi dolaylı bir takım yolları bulunmaktadır. 62 Çocukluk döneminden itibaren etkili baskı araçlarıyla koşullandırılan kişilerin serbest düşünme yetisinden ve dolayısıyla düşünce özgürlüğünden mahrum oldukları açıktır. 63 Özellikle dikta rejimlerinde rejimin kurul- ması ve devam ettirilmesi için özel eğitim ve propaganda yöntemleri benimsemekte ve uygulanmaktadır. 64 Bu noktada ifade özgürlüğü kavramını açıklamak yerindedir. İfa- de özgürlüğü demokrasilerin vazgeçilmez unsurlarından birisidir. 65 Hukukun esas olarak açıklanmamış düşünceyle ilgisi olmadığı belir- tilmektedir. 66 İfade özgürlüğüne ilişkin bir eksiklik aynı zamanda de- mokraside var olan bir noksanlıktır. 67 Bu konuda kısıtlamalar sınırlı olmalı, örneğin ceza hukuku bazında kamusal alanda şiddet kullan- maya, insan öldürmeye yönlendiren ya da askeri sırları vermeyi içeren açıklamalar yasaklanmalıdır. 68 İfade özgürlüğü konuşmaya, tartışma- ya ve yazmaya yönelik bir özgürlüktür. 69 58 Hacıkadiroğlu, s. 30. 59 Hacıkadiroğlu, s. 30. 60 Hacıkadiroğlu, s. 30. 61 Hacıkadiroğlu, s. 30. 62 Hacıkadiroğlu, s. 31. 63 Hacıkadiroğlu, s. 31. 64 Hacıkadiroğlu, s. 31. 65 Finkelnburg, s. 200. 66 Adnan Güriz, “ İfade Hürriyetinin Sınırları”, in: Düşünce Özgürlüğü, Editör: Hayrettin Ökçesiz, Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi Yayınları:3, AFA Yayınları, İstanbul, 1998, s.82. 67 Finkelnburg, s. 203. 68 Finkelnburg, s. 200. 69 Finkelnburg, s. 202. Haberleşme Özgürlüğünün Kovuşturma Evresinde Sınırlandırılması276 İfade hürriyetinin sınırlandırılamayacağını ileri süren görüşler olsa da uygulamada ifade hürriyetinin sınırlandırılabileceği kabul edilmiştir. 70 Demokratik düzenin kendisini yok etmek isteyenlere karşı bu özgürlüğü sınırlandırması, özgürlüğü ortadan kaldırmak için öz- gürlük tanınmasını engellemek ve geri dönüşü olmayan sonuçları ön- lemek bakımından akılcıldır. 71 Devletin yaşayan bir organizmaya ben- zediği ve varlığına yönelmiş olan tehlikelere karşı kendini savunma hakkı olduğu ileri sürülmektedir. 72 İfade hürriyeti bireysel menfaatleri ya da kamusal ya da kamu düzenini diğer bir deyişle devleti ilgilendi- ren menfaatleri korumak için sınırlandırılabilmektedir. 73 Ancak ifade hürriyeti devlet için sınırlandırılabildiği kadar aynı zamanda devlete karşı korunmak da zorundadır. 74 Düşüncelerin açıklanması özgürlüğü; kişinin edindiği bilgiler ara- sından yapmış olduğu tercihleri dış dünyaya yansıtabilmesidir. 75 Bir kararın zihin dışındaki uygulaması düşüncelerin açıklanmasını oluş- turmaktadır. 76 Seçme işleviyle tespit edilen amaçlara ulaşmak için ya- pılan faaliyettir, bu faaliyet sözle, yazıyla ya da başka vasıtalarla tek başına ya da toplu olarak gerçekleştirilmektedir. 77 Düşünceleri açıklama özgürlüğü engellendiği durumda zaman, haber, fikir ve bilgi akışı durmakta toplum statik bir hale dönüşmek- tedir. 78 Açıklama hürriyeti bireye eleştirme, fikir ve inançlarına uygun şekilde davranabilme ve doğru olduğuna inandığı fikirleri başkasına da kabul ettirme imkanı sağlamaktadır. 79 Dolayısıyla eleştiri ve bilgi verme sınırlarını aşan, yandaş kazanma ve bireylerin tutumlarını et- kilemeyi içeren propaganda faaliyetleri de açıklama özgürlüğünün kapsamındadır. 80 Şiddet kullanımına ortam hazırlanmaması ve zor 70 Güriz, s. 82. 71 Güriz, s. 82. 72 Güriz, s. 84. 73 Güriz, s. 84. 74 Güriz, s. 86. 75 Sunay, s. 63. 76 Sunay, s. 63, Necati Öner, İnsan Hürriyeti, Vadi Yayınları, Ankara, 1995, s. 69. 77 Öner, s. 69. 78 Sunay, s. 63. 79 Sunay, s. 64. 80 H. Terence Qualter, “Propaganda Teorisi ve Propagandanın Gelişimi ”, Çeviren: Ünsal Oskay, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C:XXXV, S: 1-4, 1980, s. 279-280. TBB Dergisi 2011 (96)   Bilgehan SAVAŞCI277 kullanılmaması propaganda faaliyetlerinin sınırıdır; bu sınır aşıldı- ğı takdirde suç sayılan bir alana girilmekte ve devletin cezalandırma hakkı söz konusu olmaktadır. 81 Düşünceleri açıklama hakkının fiilen kullanılabilmesi için gerekli olan düşünceleri yayma özgürlüğü haberleşme özgürlüğünün üçüncü unsurudur. 82 Bu özgürlük yazıların yayınlanmadan önce kontrol edil- memesini ve basılmış eserlerin serbestçe dağıtılması zorunluluğunu gerektirir. 83 Özel kişilere ait basın dışı kitle haberleşme araçları ile bu özgürlü- ğün kullanılması Anayasa’nın 26. maddesinde düzenlenmiştir. 84 Kamu tüzel kişilerine ait basın dışı kitle haberleşme araçları söz konusu ise bu hak Anayasa’nın 31. maddesi gereği bu araçlardan yararlanma hak- kına dönüşmektedir. 85 Ancak bu tür kitle iletişim araçlarından radyo, televizyon ve sinema esaslı bir sınırlamaya tabidir. 86 Devlet tekeli bu iletişim araçlarının üzerinden her ne kadar kaldırılmış olsa da bu araç- lar üzerinden yapılan yayınların izne bağlanmasına engel değildir. 87 İnternet ise Anayasa’da düzenlenen kitle iletişim araçlarının içinde yer almamaktadır, teknik olarak da internet üzerinden yapılan yayınların denetime tabi tutulması mümkün olmamaktadır. 88 2. Ceza Muhakemesinde Duruşma Suçlar bireylerin olduğu kadar toplumun da menfaatlerine zarar vermektedir. 89 Devlet gerek kamu düzenini gerekse de toplumun gü- venliğini sağlamak için suç ve suçluyla mücadele etmek durumun- dadır. 90 Suçluların cezalandırılması, suçsuzların cezalandırılmaması, 81 Zeki Hafızoğulları, “Liberal Demokratik Bir Hukuk Düzeninde İfade Hürriyetinin Sınırı”, İnsan Hakları Merkezi Dergisi, C:2, S:2, Ekim 1994, s. 14, Qualter, s. 282- 284. 82 İçel, Ünver, s. 61. 83 Dönmezer, s. 96. 84 İçel, Ünver, s.61. 85 İçel, Ünver, s. 96. 86 İçel, Ünver, s. 97. 87 İçel, Ünver, s. 62. 88 İçel, Ünver, s. 62. 89 Nevzat Toroslu, Ceza Hukuku Genel Kısım, Savaş Yayınevi, Ankara, 2009, s. 96. 90 Hakan Karakehya, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 6. Maddesi Bağlamında Duruşma, Savaş Yayınevi, Ankara, 2008, s. 18. Haberleşme Özgürlüğünün Kovuşturma Evresinde Sınırlandırılması278 suçluya hak ettiğinden az ya da çok ceza verilmemesi gibi hususların hepsi topluma ait menfaatlerdir. 91 Kişiye ceza verilirken suçlunun in- san olduğu gözden çıkarılmamalı ve onuru korunmalıdır. 92 Ceza muhakemesi faaliyeti sırasında sanık başta olmak üzere mu- hakemeye katılan herkesin haklarına saygı gösterilmelidir, aksi bir du- rum bu faaliyetlerin bireylerin haklarına zarar verilmesine ve toplu- mun zarar görmesine neden olabilmektedir. 93 Hukuk devletinin insan hakları ihlali olmaksızın suç ve suçlulukla mücadele etmesi ve maddi gerçeğe ulaşması esastır. 94 Adil yargılanma hakkı da bu bağlamda sa- nığın haklarının korunmasını ve sanık bakımından yargılamanın ulus- lararası sözleşmelerle kabul edilen ilkelere uygun yapılmasını garanti altına almaktadır. 95 Tüm ceza yargılaması faaliyetinin temelini ve esasını oluşturan duruşma mahkemenin delilllerle doğrudan doğruya temas edip mad- di gerçeğe ulaşmaya çalıştığı en önemli devredir. 96 Duruşma, madde ve yer yönünden yetkili mahkemede, duruşma hazırlığı devresinde belirlenen günde, mahkeme başkanı veya hakimin duruşmayı açtığını açıklamasıyla başlamakta, delillerin ortaya koyulup tartışılması sure- tiyle maddi gerçeğin bulunmaya çalışılmakta ve son söz sanığa verilip duruşmanın bittiğinin açıklanmasıyla bitmektedir. 97 Ceza muhakeme- sinde öne gelen uyuşmazlığın çözümünde öncelikle sanığa yüklenen fiilin suç olup olmadığı belirlenir, fiil suç ise sanığın bu suçun faili olup olmadığı, suçlu ise cezalandırılıp cezalandırılmayacağı ve cezalandırı- lacaksa cezanın ne olacağı tespit edilmektedir. 98 Modern ceza muhakemesinde soruşturma ve kovuşturma ma - kamlarının her şekilde maddi gerçeğe ulaşmasına izin verilmemekte- dir ve bu husus önemli bir kazanç sayılmaktadır. 99 Ceza muhakemesi 91 Karakehya, s. 23. 92 Karakehya, s. 23. 93 Karakehya, s. 18-19. 94 Karakehya, s.19. 95 Karakehya, s.19. 96 Erdener Yurtcan, Ceza Yargılaması Hukuku, Vedat Kitapçılık, İstanbul, 2005, s. 401. 97 Bahri Öztürk,, Mustafa Ruhan Erdem, Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, Seçkin Yayınevi, Ankara, 2006, s. 652. 98 Nevzat Toroslu, Metin Feyzioğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, Savaş Yayınevi, Ankara, 2009, s. 20. 99 Karakehya, s. 45. TBB Dergisi 2011 (96)   Bilgehan SAVAŞCI279 kuralları muhakeme tarafları arasında bir değerlendirme yapmakta ve anayasal ilkeler doğrultusunda hem maddi gerçeğin bulunması olana- ğını sağlamakta hem de sanığın asgari haklarını teminat altına almak- tadır. 100 Ceza muhakemesinin temel amacı bu çerçevede muhakemeye katılan bireylerin haklarına zarar vermeksizin maddi gerçeği bulmak ve buna bağlı olarak cezai uyuşmazlığı çözmektir. 101 Duruşma devresinde ceza muhakemesinin çözmeye çalıştığı mad- di ve hukuki iki temel sorundan maddi sorunun çözümü için çaba sarfedilmektedir. 102 Toplu mahkemelerdeki duruşmalarda temel amaç duruşma bittikten sonra hakimlerin kendi aralarında tartışabilecekleri bir fikir olgunluğuna getirilmesi, duruşma devresinde kişisel kanaatle- ri oluşan hakimlerin hüküm devresinde bu kanaatleri tartışarak ortak bir yargıya ulaşabilmeleridir. 103 3. Kapalı Duruşmanın İçeriğinin Hiçbir İletişim Aracıyla Yayınlanamaması Adil yargılanma ilkesi muhakeme hukukunun temel ve evrensel ilkelerinden birisi olduğu gibi aynı zamanda bir insan hakkıdır. 104 Adil yargılanma, hukuken oluşturulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde yeterli savunma olanağı tanınarak hukuk devleti ilkesine uy- gun bir biçimde, önceden kanunla öngörülmüş esaslar çerçevesinde aleni bir şekilde yargılanmadır. 105 Aleniyet ilkesi de demokratik toplumun temel prensiplerinden biri olan adil yargılanmanın gerçekleşmesine katkıda bulunan ilkeler- den birisidir. 106 İnsan Hakları Evrensel Bildirisi, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi, BM Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi ile TC Anaya- 100 Karakehya, s. 45-46. 101 Karakehya, s. 46. 102 Karakehya, s. 46. 103 Nur Centel, Hamide Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku, Beta Yayınevi, İstanbul, 2011 s. 638. 104 Bahri Öztürk, Mustafa Ruhan Erdem, Vali Özer Özbek, Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, Seçkin Yayıncılık, Ankara, Temmuz 2007, s. 135. 105 Handan Yokuş Sevük, “Adil Yargılanma Kapsamında Ceza Yargılamasında Aleniyet İlkesi”, Prof. Dr. Çetin Özek Armağanı, Galatasaray Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2004, s. 747. 106 Yokuş Sevük, s. 747. Haberleşme Özgürlüğünün Kovuşturma Evresinde Sınırlandırılması280 sa’sında duruşmaların aleniliği bir hak olarak düzenlenmiştir. 107 Aleni duruşma; herkesin toplumun belirli bir grubuna ait olup olmadığına bakılmadan herhangi bir kayda tutulmaksızın mahkeme duruşmaları- na dinleyici olarak katılmasıdır. 108 Aleniyet ilkesi ceza muhakemesinde 19. yy.da yapılan reformlar- la getirilmiştir. 109 Ceza muhakemesinin gizli yapılması yoğun insan hakları ihlallarine yol açtığı için liberalizmin de etkisiyle Aydınlanma Dönemi düşünürleri duruşmaların halka açık yapılması gereğini sa- vunmuşlardır. 110 Muhakemenin halkın girebileceği yerlerde yapılmasını, muha- keme tutanaklarının halka açıklanabilmesini ve hükmün de açık du- ruşmada verilmesini içeren aleniyet ilkesi ceza muhakemesinin şekli 107 Bkz. İnsan Hakları Evrensel Bildirisi mad. 10: “Herkesin, hak ve yükümlülükle­ rinin belirlenmesinde ve kendisine herhangi bir suç isnadında bağımsız ve yansız bir mahkeme tarafından tam bir eşitlikle, hakça ve kamuya açık olarak yargılanmaya hakkı vardır.”, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi mad. 6/1: “Herkes, gerek medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgili nizalar, gerek cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan, yasayla kurulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme ta­ rafından davasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ve açık olarak görülmesini istemek hakkına sahiptir. Hüküm açık oturumda verilir; ancak, demokratik bir toplumda genel ahlak, kamu düzeni ve ulusal güvenlik yararına, küçüklerin korunması veya da­ vaya taraf olanların özel hayatlarının gizliliği gerektirdiğinde, veya davanın açık otu­ rumda görülmesinin adaletin selametine zarar verebileceği bazı özel durumlarda, mah­ kemenin zorunlu göreceği ölçüde, duruşmalar dava süresince tamamen veya kısmen basına ve dinleyicilere kapalı olarak sürdürülebilir”, BM Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi mad. 14/1: “Herkes mahkemeler ve yargı yerleri önünde eşittir. Herkes, hakkındaki bir suç isnadının veya hak ve yükümlülükleri ilgili bir hukuki uyuşmazlığın karara bağlanmasında, hukuken kurulmuş yetkili, bağımsız ve tarafsız bir yargı yeri tarafından adil ve aleni olarak yargılanma hakkına sahiptir. Davayı izleyenler ve basın mensupları, demokratik bir toplumdaki genel ahlak, kamu düzeni (ordre public) veya ulusal güvenlik nedeniyle veya tarafların özel yaşamlarının menfaatinin gerektirmesi halinde veya mahkemenin görüşüne göre aleniliğin adaletin gerçekleşmesine zarar vere­ ceği özel şartların kesinlikle gerektirdiği ölçüde, duruşmalardan tamamen veya kısmen çıkarılabilir; ancak bir ceza davasında veya hukuk davasında verilen hüküm, gençlerin menfaati veya aile uyuşmazlıkları veya çocuğun velayeti ile ilgili davalar aksini gerek­ tirmedikçe aleni olarak tefhim edilir.”, T. C. Anayasası mad. 141/1: “Mahkemelerde duruşmalar herkese açıktır. Duruşmaların bir kısmının veya tamamının kapalı yapıl­ masına ancak genel ahlâkın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde karar verilebilir.” 108 Yokuş Sevük, s. 749. 109 Yokuş Sevük, s. 747. 110 Öztürk, Erdem, Özbek, s. 153. TBB Dergisi 2011 (96)   Bilgehan SAVAŞCI281 ilkelerinden birisidir. 111 Duruşma salonunda fiziki koşulların elverişli olduğu ölçüde herkesin dinleyici olarak bulunabilmesi doğrudan ale- niyet, duruşma salonunda bulunan kişilerin görüp duyduklarını du- ruşma dışında açıklayabilmesi ise dolaylı aleniyettir. 112 Aleniyet ilkesi adalet dağıtımında ve adli mekanizmanın işleyi- şinde saydamlığı ve kamu denetimini sağlamak, gizli yargılamayı önlemektir. 113 İlke ile yargılamanın adil olduğu gösterilerek mah- kemelere duyulan güven sağlandığı gibi gizlilikten kaynaklanan haksız keyfi işlemler de engellenmekte ve böylece adil yargılanma gerçekleştirilmektedir. 114 Yargı kararlarının güvenilirliğine hizmet eden ilke aynı zamanda hakimlerin daha sağduyulu karar verme- sini, sanığın toplum önünde kendisine yöneltilen suçlamalardan kurtulmasını ve diğer insanları suç işlemekten alıkoyarak cezanın önleyici işlevini de sağlamaktadır. 115 Halk adına verilen kararların halkın gözü önünde verilmesi gerektiğinden sözlülük ilkesi ile an- lam kazanan aleniyet ilkesi ile demokratikleşme ve hukuk düzenine tabi olanların adaletin gerçekleştirilmesine katılmaları da güvence altına alınmaktadır. 116 Modern özgürlükçü demokratik ceza muhakemesinin temel ilke- lerinden biri olan aleniyet; hem yargılama sujelerinin hem de toplum- daki herhangi bir kişinin yargılamanın yapıldığı yerde hazır bulunma- sını ve yargılamayı doğrudan izleyebilmesini mümkün kılmaktadır. 117 İlkenin uygulanması yargıçların sorumluluk bilincini yükselttiği gibi halkın ve basının dolaylı olarak yargıyı denetlemesine olanak tanımak- ta ve ceza yaptırımlarının genel önleme etkisini güçlendirmektedir. 118 Ancak ilkenin birtakım sakıncaları da ileri sürülmektedir. Muhatap kimsenin aleni yargılamada damgalanması, yeniden topluma kazan- dırılmasının zorlaşması, sanık ve tanıkların alenilik nedeniyle gerçeği 111 Öztürk, Erdem, Özbek, s. 153, Yokuş Sevük, s. 748. 112 Centel, Zafer, s. 644. 113 Yokuş Sevük, s. 747. 114 Feyyaz Gölcüklü, Şeref Gözübüyük, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması (Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İnceleme ve Yargılama Yöntemi), Turhan Kitabevi, Ankara, 2009, s. 288. 115 Hamide Zafer, “Medya Özgürlüğü ve Adli Haberlerin Verilişi”, Prof. Dr. Sulhi Tekinay’ın Hatırasına Armağan, İstanbul, 1999, s. 766. 116 Yokuş Sevük, s. 749. 117 Ünver, Hakeri, s.48. 118 Ünver, Hakeri, s.49. Haberleşme Özgürlüğünün Kovuşturma Evresinde Sınırlandırılması282 söylememeleri dolayısıyla maddi gerçeğe ulaşmanın güçleşmesi ve yargılamayı izleyen toplumun tepkisinden çekineceği için hakimin bağımsızlığının zedeleneceği bu sakıncalardan bazılarıdır. 119 Yine suç işleme biçimlerinin kamuoyunda yaygınlaşmasının kriminolojik etki- lerinin de olduğu ifade edilmektedir. 120 Aleniyet ilkesinin sanığın lekelenmesini önlemek ve bazı kamu- sal menfaatler açısından zararlı yönleri bulunabilmektedir. 121 Ancak bu istisnalar hakimin kararının konuya yabancı etkilerden korunma- sı açısından tehlikelidir. 122 Bu nedenle dolaylı aleniyetin kısıtlanması mümkün ise de doğrudan aleniyetin zorunlu durumlar haricinde kı- sıtlanmaması gereklidir. 123 Ceza Muhakemesi Kanunu’nda 186. madde de kapalılık kararı ve- rilerek aleni duruşmadan kapalı duruşma usulüne geçileceği, 187/1-d de buna rağmen bazı kimselerin duruşmada bulunmasına karar veri- lebileceği, 187-2 de kapalı duruşmanın içeriğinin hiçbir şekilde yayın- lanamayacağı, 187/3 de ise belirli durumlarda mahkemenin suç işle- mesini önlemek, milli güvenlik, genel ahlak veya kişilerin saygınlık, onur ve haklarını korumak için duruşmanın içeriğinin de kısmen veya tamamen yayınlanmasının yasaklayabileceği düzenlenmiştir. Kamuya açıklık ilkesinin çeşitli nedenlerle sınırlanması mümkün- dür. CMK 185. madde de onsekiz yaşından küçük sanıkların duruşma- larının kapalı yapılması zorunluluğu kabul edilmiştir. Yine duruşma disiplinin sağlanması bakımından duruşma salonundan çıkarılan kim- seler için de aleniyet ilkesi sınırlanmış olmaktadır. 124 Aleniyet gereği olarak kamuya duyurma kitle iletişim araçlarıyla gerçekleştirilebilir. 125 Bu durumda basının dolaysız açıklık yoluyla du- ruşmaları izleyip haber vermek suretiyle kamuoyunu duruşmalarda olan biten hakkında bilgilendirmek söz konusudur. 126 119 Ünver, Hakeri, s.49. 120 Ünver, Hakeri, s.49. 121 Centel, Zafer, s. 645. 122 Centel, Zafer, s. 645. 123 Centel, Zafer, s. 645. 124 Ünver, Hakeri, s.52. 125 Yokuş Sevük, s.757. 126 Yokuş Sevük, s.757. TBB Dergisi 2011 (96)   Bilgehan SAVAŞCI283 Avrupa İnsan Hakları Komisyonu mahkemelere güveni sağlamak açısından duruşmada basının da bulunmasının özel bir öneme sahip olduğunu ifade etmektedir. 127 Komisyona göre devletin basının duruş- madan haberdar edilmesi ya da toplumun genel olarak bilgilenmesi için davanın ilan edilmesi gibi bir yükümlülüğü bulunmamakta ve ba- sının duruşmada bulunmasını engellememesi yeterli sayılmaktadır. 128 Duruşmanın kapalı yapılması yani üçüncü kişilerin duruşma sa- lonuna girmesinin yasaklanması sadece genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesim olarak gerekli kıldığı hallerde mümkündür. 129 Bu hallerde duruşmanın bir kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına mahkemece karar verilebilir. 130 Bir durumun genel ahlaka ya da kamu güvenliği sebebiyle duruşmanın kapatılmasını gerektirip gerektirme- diği mahkemece takdir edilir. 131 Açıklığın kaldırılması istemine iliş- kin verilecek karar, istem üzerine ya da resen uygun görülürse kapalı duruşma da verilir. 132 Ancak duruşmanın kapalı yapılması konusun- daki gerekçeli kararla hüküm açık duruşmada açıklanır. 133 Açıklığın kaldırılması kararı nedenleriyle birlikte tutanağa geçirilir. 134 Ancak ale- niyetin kaldırılması talebiyle veya mahkemenin resen bu konuyu ele alması halinde var sayılan bir taleple tali ceza davası açılmış olur. 135 Bu tali ceza davasına ilişkin duruşmanın aleni yapılması ve aleniye- tin kaldırılmasına ilişkin gerekçeli kararın aleni duruşmada okunması aleniyetin kaldırılmasını anlamsız hale getirebilir. 136 Çocukların korunması da duruşmanın kapalılığını gerektirmekte- dir. 137 CMK’nın 185. maddesine göre sanık on sekiz yaşını doldurma- mış ise duruşma kapalı yapılır, hükümde kapalı duruşmada açıklanır. Zorunlu kapalılık olarak adlandırılan bu halde mahkemenin kapalılık 127 Sibel İnceoğlu, İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi Kararlarında Adil Yargılanma Hakkı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, Kasım 2008, s. 343. 128 İnceoğlu, s. 343. 129 Centel, Zafer, s. 646. 130 Centel, Zafer, s. 646. 131 Centel, Zafer, s. 646. 132 Centel, Zafer, s. 646. 133 Centel, Zafer, s. 646. 134 Centel, Zafer, s. 646. 135 Centel, Zafer, s. 646. 136 Centel, Zafer, s. 647. 137 Toroslu, Feyzioğlu, s. 285. Haberleşme Özgürlüğünün Kovuşturma Evresinde Sınırlandırılması284 kararı konusunda takdir hakkı bulunmamaktadır. 138 Sanığın duruşma devam ederken onsekiz yaşını tamamlaması halinde tekrar aleniyete dönülecektir. 139 Doğrudan doğruya aleniyetin kaldırıldığı yani mahkeme salo- nuna dinleyici alınmasının yasaklandığı hallerde dolaylı aleniyet de kaldırılarak duruşmanın kamuya aktarılması konusunda yayın yasağı kabul edilmiş olmaktadır. 140 Kapalı duruşmanın içeriği de hiçbir ileti- şim aracıyla yayınlanamaz. 141 4. Açık Duruşmanın İçeriğinin Kısmen ya da Tamamen Yayınlanmasının Yasaklanması Duruşmanın kamuya açıklığı ilkesi sadece duruşma salonunda değil, keşif mahallerinde veya örneğin tanığın ifadesinin istinabe yo- luyla veya naip hakim tarafından alınması durumunda da geçerlidir. 142 Tarafların bu ilkeden vazgeçmeleri mümkün değildir. 143 Duruşma kamuya açık yapılmakla birlikte, dinleyiciler tarafından duruşma içeriğinnin kamuya yayılması yasaklanabilir. 144 Açık duruş- manın içeriği milli güvenliğe veya genel ahlaka veya kişilerin saygın- lık, onur ve haklarına dokunacak ve suç işlemeye kışkırtacak nitelikte ise mahkeme bunları önlemek amacıyla ve gerektiği ölçüde duruşma- nın içeriğinin kısmen veya tamamen yayımlanmasını yasaklar ve ka- rarını açık duruşmada bildirir. 145 Özel yetkili ağır ceza mahkemeleri de duruşmanın düzen ve di- siplinini bozan sözlü veya yazılı beyan ve davranışlar ile mahkemeye, mahkeme başkanı ve üyelerden herhangi birine, Cumhuriyet Savcısı- na, tutanak katibine veya görevlilere tahkir ve hakaret oluşturan söz ve davranışlar hakkından yayım yasağı koyabilirler. 146 138 Centel, Zafer, s.647. 139 Centel, Zafer, s.647. 140 Centel, Zafer, s.647. 141 Centel, Zafer, s.647. 142 Centel, Zafer, s. 645. 143 Centel, Zafer, s. 645. 144 Centel, Zafer, s.645. 145 Centel, Zafer, s.647. 146 Centel, Zafer, s.648. TBB Dergisi 2011 (96)   Bilgehan SAVAŞCI285 Açık duruşma içeriğinin yayınlanabilmesi aleniyet gereği müm- kündür, Anayasa’nın 28. maddesinde yer alan “basın hürdür” ifade- siyle bu husus açıkça ifade edilmiştir. 147 Ancak basın özgürlüğünün Anayasa’da belirtilen amaçlarla kanun tarafından sınırlandırılması mümkündür. 148 Bu amaçlar arasında “yargılama görevinin amacına uy­ gun olarak yerine getirilmesi” de bulunmaktadır. 149 Aleniyet ilkesi bazen zararlı sonuçlara da neden olabileceği için mutlak değildir. 150 Kimi hallerde bazı kişilerin duruşmada bulunması- na belli kayıt ve şartlarda izin verilmeyebilir. 151 İsteyenin duruşmada hazır bulunması ve yapılanları görmesi olan aleniyet aynı zamanda söylenenlerin işitilmesi ve gösterilenlerin görülmesidir. 152 Açıklık görülen ve duyulanların başkalarına yayılabilmesini de gerektirmektedir. 153 Dolayısıyla açık duruşmada olup bitenlerin yayın- lanması serbest olmalıdır. 154 Anayasa basın özgürlüğünün yargılama görevinin gereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla sınır- lanabileceğini kabul etmiştir. ( mad. 28/3 ) Basın Kanunu görülmekte olan bir dava kesin kararla sonuçlanıncaya kadar bu dava ile ilgili ha- kim veya mahkeme işlemleri hakkında mütalaa yayınlamayı yasakla- maktadır. ( mad. 19/2 ) Yargıçların etki altında kalmalarını önlemeye yönelik bu hüküm açıklık ilkesine aykırı değildir. 155 Çünkü düzenleme ile yargıç ve mahkeme işlemlerini yayınlamak değil bunlar hakkında mütalaa yayımlamak yasaklanmaktadır. 156 Duruşmanın açıklığı ilkesinin ihlal edilmesi hukuka kesin aykırı- lık nedenidir ve bozmayı gerektirir. 157 Ancak kapalı yapılması gere- kenin bir duruşmanın açık yapılması verilen son kararın bozulmasını gerektirmez. 158 147 Yokuş Sevük, s. 758. 148 Yokuş Sevük, s. 758. 149 Yokuş Sevük, s. 758. 150 Yokuş Sevük, s. 753. 151 Yokuş Sevük, s. 750. 152 Yokuş Sevük, s. 751. 153 Toroslu, Feyzioğlu, s. 285. 154 Toroslu, Feyzioğlu, s. 286. 155 Toroslu, Feyzioğlu, s. 286. 156 Toroslu, Feyzioğlu, s. 286. 157 Toroslu, Feyzioğlu, s. 286. 158 Toroslu, Feyzioğlu, s. 286. Haberleşme Özgürlüğünün Kovuşturma Evresinde Sınırlandırılması286 5. Ses ve Görüntü Alıcı Aletlerin Kullanılması Yasağı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 183. maddesindei adliye binası içerisinde ve duruşma başladıktan sonra duruşma salonunda her türlü sesli veya görüntülü kayıt veya nakil olanağı sağlayan aletlerin kulla- nılması yasaklanması düzenlenmiştir. Bir suç ile itham edilen herkes, suçluluğu yasal olarak sabit olun- caya kadar suçsuz sayılmaktadır. Hukuk devletinin bir gereği olan bu ilke nedeniyle bir kimsenin suçluluğu kesinleşmiş bir yargı ka- rarıyla ispat edilinceye kadar o kişinin suçsuzluğu varsayılmakta- dır. 159 İlke ceza muhakemesinin birçok ilke ve kurumu ile ilişkilidir ve bunları etkilemektedir. 160 Kişinin lekelenmeme hakkının korun- ması amacıyla adliye binası içinde ya da dışında yapılan adli işlem- ler esnasında ses ve görüntü alıcı ve nakledici aletlerin kullanılması yasaklanmıştır. 161 Suçsuzluk karinesi sadece polis, jandarma, savcı ve mahkemeyi değil, bütün kamu görevlilerini ve Devlet kurumlarını bağlamaktadır. 162 Basın ve yayın organları da suçsuzluk karinesine uy- mak zorundadır. 163 Düzenleme sanığın, tanığın ve yargıcın psikolojisinin etkilenme- sini önlemek amacıyla getirilmiştir. 164 Yasak adliye içinde ve dışın- daki tüm adli işlemleri kapsamaktadır. Ancak tanık ve bilirkişinin naiple veya istinabe yoluyla dinlenebildiği, sanığın istinabe yoluyla sorguya çekilebildiği durumlarda aynı anda sesli ve görüntülü ile- tişim tekniğinin kullanılması suretiyle bunların dinlenebilmeleri ve sorguya çekilebilmeleri olanağı bulunduğunda bu yöntem ile tanık ve bilirkişinin ifadesinin alınması veya sanığın sorgusunun yapılma- sı mümkündür. 165 Eski Ceza Muhakemeleri Usulü Kanununda (CMUK) duruşma - da ses ve görüntü kaydının yapılıp yapılamayacağı konusunda açık bir düzenleme bulunmamaktaydı. 378. maddenin birinci fıkrasındaki 159 Yener Ünver, Hakan Hakeri, Ceza Muhakemesi Hukuku, Adalet Yayınevi, 2009, Ankara, s. 22. 160 Ünver, Hakeri, s.22. 161 Ünver, Hakeri, s.22. 162 Ünver, Hakeri, s.22. 163 Ünver, Hakeri, s.48. 164 Toroslu, Feyzioğlu, s. 284. 165 Toroslu, Feyzioğlu, s. 284. TBB Dergisi 2011 (96)   Bilgehan SAVAŞCI287 “Duruşma disiplinini bozan her kişiyi başkan muhakeme salonundan çıka­ rabilir” hükmünden hareketle medya mensuplarının duruşmada ses ve görüntü kaydetmesine izin verilmesi mahkeme başkanının yetki- sindeydi. 166 Yeni Ceza Muhakemesi Kanununda ise konu ile ilgili açık bir hüküm konulmuş, CMK 180/5 ve 196/4 maddelerindeki durumlar hariç adliye binası içinde ve duruşma başladıktan sonra duruşma sa- lonunda her türlü ses ve görüntülü kayıt veya nakil olanağı sağlayan aletlerin kullanılması yasaklanmıştır. Haberleşmenin özgür olması ceza yargılamasını etkilemek ya da sanık haklarını ihlal etmek gibi bir hak ve özgürlük ihlali sonucunu doğurmamaktadır. 167 Günümüzde bireylerin taleplerine uygun olarak medya suç haberlerine yoğun ilgi göstermektedir. 168 Ancak her ne ka- dar yargılama organlarının faaliyetlerini haber yapması medyanın iş- levleri arasında olsa da bu birtakım tehlikeleri de barındırmaktadır. 169 Bu tehlikelerin içinde sadece kişilik haklarının ihlali değil, yargılama- nın dürüstlüğünün etkilenmesi de bulunmaktadır. 170 Sanığın ve mağ- durun hakları ihlal edilmeksizin yapılan yargılama dürüst yargılama- dır. 171 Medya ise önyargılı bir kamuoyu oluşturmak suretiyle taraflı yayınlarla mahkemenin tarafsızlığını bertaraf edebilmekte, yargıçları etkisi altına alabilmekte ve masumiyet karinesini suçluluk karinesine dönüştürebilmektedir. 172 Karşılaştırmalı hukukta yargıçların taraflı medyadan etkilenme hususunda meslekten olup olmama ölçütü be- nimsenmiş, jüri sistemini benimsemiş ülkelerde meslekten olmayan yargıçların taraflı medyadan etkilendikleri meslekten olanların ise ta- rafsızlıklarını korudukları ileri sürülmüştür. 173 Türkiye’de sadece mes- lekten yargıçların görev yaptıkları göz önüne alındığında medyadan etkilenme ihtimali azalsa da adaleti sağlamak için tüm önlemlerin alın- ması gereklidir. 174 166 Nur Centel, “Dürüst Yargılama ve Medya Bakımından Demokrasi Kültürü”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C:49, S:3, s. 59. 167 Centel,s. 58. 168 Centel, s. 58. 169 Centel, s. 58. 170 Centel, s. 58. 171 Centel, s. 59. 172 Centel, s. 59. 173 Centel, s. 59. 174 Centel, s. 59. Haberleşme Özgürlüğünün Kovuşturma Evresinde Sınırlandırılması288 Duruşmada ses ve görüntülü alet kullanılmasına izin verilmesi; birçok kişi tarafından dinlenildiğini ve izlendiğini bilen dava sujele- rinin üzerinde psikolojik baskıya neden olmaktadır, bu baskı sonucu sujeler kendilerini oyuncu gibi hissederek muhakemenin akışını ve maddi gerçeğin bulunmasını olumsuz etkileyebilmektedir. 175 Masumluk karinesi sadece adli makamları değil medyayı da bağ- lamaktadır. 176 Medya mahkemeden önce sanığı yargılayıp hüküm vermemelidir. 177 Mahkemelerin hiçbir önyargıya sahip olmaksızın yargılama yapabilmesi için medyadan beklenen suç haberlerinin abar- tılmadan verilmesi, masumluk karinesinden yararlanan sanığın mah- keme kararından önce kamuoyunda mahkum edilmemesi ve beraat eden sanığın suçlandığı ile aynı yoğunlukta yayın yapılarak kamuo- yunda da beraatinin sağlanması gereklidir. 178 Ceza adaleti ve haberleşme özgürlüğü arasındaki ilişki gerek hu- kuki gerekse siyasi açıdan zorluk teşkil etmektedir. 179 En önemli nokta basının suç haberi verirken ceza muhakemesinin maddi gerçeği bul- mak ve sanık haklarını korumak gibi işlevlerine zarar vermemesidir. 180 Hem soruşturma hem de kovuşturma evrelerinde kapsamlı, önyargı oluşturabilecek tarzda haberler verilmemeli, sanığın sosyal, mesleki ve kişisel yaşamı ihlal edilmemelidir. 181 Yargı haberleri konusunda haberci hukukla bağlı olmak husu- sunda azami özen göstermelidir. 182 Ceza muhakemesi, infaz hukuku kuralları ve ilkeleri esas olarak insanlık onurunu korumayı hedefle- mektedir. 183 Görülmekte olan bir dava da davaya bakan hakimin ta- rafsızlığını korumak için kamuoyunda oluşan önyargılardan kendisini uzak tutma sorumluluğunu medya da paylaşmalıdır. 184 Henüz kesin- leşmemiş kararlara ilişkin haber verirken medya amacı aşan ifadeler- 175 Centel, s. 63. 176 Centel, s. 71. 177 Centel, s. 71. 178 Centel, s. 71. 179 Christian Alexander Neuling, “Ceza Adaleti ve Medya Hazırlık Soruşturmasında Medya Aleniliği mi Yoksa Adli Susma Yükümlülüğü mü?”, Çeviren: Yener Ünver, in: Özel Yaşam Medya ve Ceza Hukuku, Seçkin Yayınevi, Ankara, Ocak 2007, s. 225. 180 Neuling, s. 225. 181 Neuling, s. 226. 182 Eylem Ümit Atılgan, “Yargı Haberleri ”, in: Televizyon Haberciliğinde Etik, Ed: Bülent Çaplı, Hakan Tuncel, Fersa Matbaacılık, Ankara, 2010, s. 269. 183 Ümit Atılgan, s. 269. 184 Ümit Atılgan, s. 282. TBB Dergisi 2011 (96)   Bilgehan SAVAŞCI289 den kaçınmalı, yargılama makamlarını hedef gösteren, suçlayıcı, şüphe ve şaibe uyandıran ifadeleri kullanmamalıdır. 185 Yargılama aşamasın- da yargılamayı yapan hakim ve savcıların resim ve görüntülerinin kamuoyuna sunulmasında hiçbir kamu yararı bulunmadığı hallerde kimlik bilgilerinin ve resimlerinin medyada yer almasının tarafsızlıkla ilgili kaygıyı arttırması ve etkiye açık bir hal yaratması mümkündür. 186 Yargıçların da birer birey olduğu ve medyayı takip ettiği göz önüne alındığında kamuoyundan etkilenmemek için geliştirdikleri direnç zorlanmamalıdır. 187 SONUÇ Haberleşme özgürlüğü; basın hürriyetinin yanında, radyo, film ve internet özgürlüklerini de içine almaktadır. Haber, düşünce ve kanıla- rın kitle iletişim araçlarıyla alınmasını ve yayılmasıdır. Bunun yanında çağdaş yaşamın bir parçası olan haber, düşünce ve kanıların okunma- sı, dinlenmesi ve izlenmesini de içermektedir. Haberleşme özgürlü- ğünün temel öğesi niteliğinde olan haklar; haber, düşünce ve kanıları serbestçe öğrenebilmek ve toplayabilmek hakkı, düşünce ve kanıları serbestçe açıklayabilmek hakkı ile haber düşünce ve kanıları serbestçe yayabilmek hakkıdır. Kolektif bir özgürlük olan haberleşme hürriyeti sosyal bir hak niteliğindedir.Devlet hakkın pasif sujesini oluşturmak- ta, hakka sahip olanlar hakkın korunmasının yanı sıra hakkın kullanıl- ması için olanaklar sağlanmasını devletten talep edebilmektedir. Ceza muhakemesi faaliyeti sırasında sanık başta olmak üzere mu- hakemeye katılan herkesin haklarına saygı gösterilmelidir, aksi bir du- rum bu faaliyetlerin bireylerin haklarına suçtan daha fazla zarar ver- mesine ve toplumun zarar görmesine neden olabilmektedir. Hukuk devletinin insan hakları ihlali olmaksızın suç ve suçlulukla mücadele etmesi ve maddi gerçeğe ulaşması esastır. Haberleşmenin özgür olması ceza yargılamasını etkilemek ya da sanık haklarını ihlal etmek gibi diğer hak ve özgürlüklere saygı göste- rilmemesi sonucunu doğurmamalıdır. Önyargılı bir kamuoyu oluştu- rulmamalı, yargılama makamlarının tarafsızlığını etkileyecek şekilde haber verilmemeli ve masumiyet karinesi ihlal edilmemelidir. 185 Ümit Atılgan, s. 282. 186 Ümit Atılgan, s. 283. 187 Ümit Atılgan, s. 283. Haberleşme Özgürlüğünün Kovuşturma Evresinde Sınırlandırılması290 KAYNAKLAR ABADAN, Nermin, Basın ve Haberleşme Hürriyeti, Türkiye’de İnsan Hakları Semineri , 9-11 Aralık 1968, Ankara, 1970. CENTEL, Nur, “Dürüst Yargılama ve Medya Bakımından Demokrasi Kül­ türü”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, C:49, S:3, s. 57-72. CENTEL, Nur, ZAFER, Hamide, Ceza Muhakemesi Hukuku, Beta Ya- yınevi, İstanbul, 2011. DIESBACH, Volker, “The Concept of Freedom of Information In Interna­ tional Guarantees of Human Rights”, Law and State, Vol:19, 1979, s. 98-107. DONAY, Süheyl, İnsan Hakları Açısından Sanığın Hakları ve Türk Hukuku, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, İstan- bul, 1982. DÖNMEZER, Sulhi, Basın ve Hukuku, İstanbul, 1976. ENCABO, Manuel Nunez, “Ethics of Journalism and Democracy”, Euro- pean Journal of Communication, C:10, S:4, 1995, s. 513-526. ERDOĞAN, İrfan, İletişim Egemenlik Mücadeleye Giriş, İmge Yayıne- vi, Ankara, 1997. FINKELNBURG, Klaus, “Demokraside İfade Özgürlüğü”, Çeviren: Nihat Ülner, in: Düşünce Özgürlüğü, Editör: Hayrettin Ökçesiz, Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi Yayınları:3, AFA Yayınları, İstanbul, 1998, s. 196-204. GÖZÜBÜYÜK, Şeref, GÖLCÜKLÜ, Feyyaz, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması (Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İn- celeme ve Yargılama Yöntemi), Turhan Kitabevi, Ankara, 2009. GÜRIZ, Adnan, “İfade Hürriyetinin Sınırları”, in: Düşünce Özgürlüğü, Editör: Hayrettin Ökçesiz, Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi Yayınları:3, AFA Yayınları, İstanbul, 1998, s. 82-86. HACIKADIROĞLU, Vehbi, “Bilginin Sağladığı Özgürlük”, in: Düşünce Özgürlüğü, Editör: Hayrettin Ökçesiz, Hukuk Felsefesi ve Sosyo- lojisi Arkivi Yayınları:3, AFA Yayınları, İstanbul, 1998, s. 27-33. TBB Dergisi 2011 (96)   Bilgehan SAVAŞCI291 HAFIZOĞULLARI , Zeki, “Liberal Demokratik Bir Hukuk Düzeninde İfade Hürriyetinin Sınırı”, İnsan Hakları Merkezi Dergisi, C:2, S:2, Ekim 1994. IŞIKLI, Alpaslan, “Demokratikleşmenin Sınırlılıkları”, Mülkiyeliler Birli- ği Dergisi, C:16, S: 144, s. 4-13 İÇEL, Kayıhan, ÜNVER, Yener, Kitle Haberleşme Hukuku, Beta Ya- yınları, 8. Bası, İstanbul, 2009. İNAM, AHMET, “Düşünce Özgürlüğünden Özgür ve Özgürleştirici Dü­ şünceye..”, in: Düşünce Özgürlüğü, Editör: Hayrettin Ökçesiz, Hu- kuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi Yayınları:3, AFA Yayınları, İs- tanbul, 1998, s. 37-46. İNCEOĞLU, Sibel, İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi Kararlarında Adil Yargılanma Hakkı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, Kasım 2008. KARAKEHYA , Hakan, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 6. Mad- desi Bağlamında Duruşma, Savaş Yayınevi, Ankara, 2008. KILIÇOĞLU, Ahmet, Şeref, Haysiyet ve Özel Yaşama Basın Yoluyla Saldırılardan Hukuksal Sorumluluk, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakütesi Yayınları, Ankara, 1982. KUÇURADI, İoanna, “Düşünce Özgürlüğü: Nedir Acaba?”, in: Düşünce Özgürlüğü, Editör: Hayrettin Ökçesiz, Hukuk Felsefesi ve Sosyolo- jisi Arkivi Yayınları:3, AFA Yayınları, İstanbul, 1998, s. 17-26. NEULING, Christian Alexander, “ Ceza Adaleti ve Medya Hazırlık Soruş­ turmasında Medya Aleniliği mi Yoksa Adli Susma Yükümlülüğü mü?”, Çeviren: Yener Ünver, in: Özel Yaşam, Medya ve Ceza Hukuku, Seçkin Yayınevi, Ankara, 225- 232. SUNAY, Reyhan, Avrupa Sözleşmesinde ve Türk Anayasasında İfade Hürriyetinin Muhtevası ve Sınırları, Avupa Komisyonu Yayınları, Ankara, 2001. TOROSLU, Nevzat, Ceza Hukuku Genel Kısım, Savaş Yayınevi, An- kara, 2009. TOROSLU, Nevzat, FEYZIOĞLU, Metin, Ceza Muhakemesi Hukuku, Savaş Yayınevi, Ankara, 2009. ÖNER, Necati, İnsan Hürriyeti, Vadi Yayınları, Ankara, 1995. Haberleşme Özgürlüğünün Kovuşturma Evresinde Sınırlandırılması292 ÖZEK, Çetin, Türk Basın Hukuku, İstanbul, 1978. ÖZTÜRK, Bahri, ERDEM, Mustafa Ruhan, Uygulamalı Ceza Muhake- mesi Hukuku, Seçkin Yayınevi, Ankara, 2006. ÖZTÜRK, Bahri, ERDEM, Mustafa Ruhan, ÖZBEK, Veli Özer, Uygula- malı Ceza Muhakemesi Hukuku, Seçkin Yayıncılık, Ankara, Tem- muz 2007. QUALTER, H. Terence, “Propaganda Teorisi ve Propagandanın Gelişimi”, Çeviren: Ünsal Oskay, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakül- tesi Dergisi, C: XXXV, S: 1-4, 1980, s. 255-307. ÜMIT ATILGAN , Eylem, “Yargı Haberleri”, in: Televizyon Haberci- liğinde Etik, Ed: Bülent Çaplı, Hakan Tuncel, Fersa Matbaacılık, Ankara, 2010, s. 269-291. ÜNVER, Yener, HAKERI, Hakan, Ceza Muhakemesi Hukuku, Adalet Yayınevi, Ankara, 2009. YOKUŞ Sevük, Handan, “Adil Yargılanma Kapsamında Ceza Yargılama­ sında Aleniyet İlkesi”, Prof. Dr. Çetin Özek Armağanı, Galatasaray Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2004, s. 747-764. YURTCAN, Erdener, Ceza Yargılaması Hukuku, Vedat Kitapçılık, İs- tanbul, 2005. ZAFER, Hamide, “Medya Özgürlüğü ve Adli Haberlerin Verilişi”, Prof. Dr. Sulhi Tekinay’ın Hatırasına Armağan, İstanbul, 1999, s. 751- 774.