hakemli makaleler FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL TBB Dergisi, Sayı 81, 2009149 İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ ADLİ TIP ENSTİTÜSÜ ADLİ HEMOGENETİK MERKEZİ’NE 1996-2007 YILLARI ARASINDA GELEN BAŞVURULARIN DEĞERLENDİRİLMESİ Gönül Fİloğlu* Jale Bafra** Havva Altunçul * GİRİŞ Adli bilimlerde kimliklendirme neredeyse 50 yıldır hukuk ve ceza davalarının çözümünde kullanılmaktadır. 1 Adam öldürme, yaralama, ırza geçme suçlarında sanığın ve mağdurun belirlenmesi, birçok suç- ta delilden suçluya ulaşma yöntemiyle olayın aydınlatılması, toplu ölümlerde kimliklendirme, özel hukukta nesep tayini (babalık tespi- ti, annelik, kardeşlik, akrabalık belirlemeleri) yapılarak babalık, nüfus düzeltme ve miras davalarının çözümlenmesi gibi pek çok konuda adli makamlara yardımcı olmaktadır. 2 Bunun yanı sıra, bazen özel ya da tüzel kişiler de doğmuş ya da doğabilecek sorunların çözümü için genetik kimliklendirmeden yararlanabilmektedirler. Örneğin; sigorta şirketleri trafik kazalarında mevcut biyolojik izlerden sürücünün kim- liğinin tespitini talep etmektedirler. Türkiye’de gerek özel gerekse resmi kuruluşlar tarafından yuka- rıda söz edilen konulardaki taleplere cevap verebilen kuruşlardan biri de İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü’dür. Enstitü bünyesinde yer alan Adli Hemogenetik Merkezi, 1991 yılında kurulmuş olup, adli makamlara ve özel kişilere bilirkişilik hizmeti vermektedir. * İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü Fen Bilimler ABD. ** İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü Sosyal Bilimler ABD. 1 Evett, IW, Weir, BS., Interpreting DNA Evidence, Statistical Genetics for Forensic Scien- tists, Sinauer Associates, Inc. U.S.A., 1998; 21. 2 Bishai D., Astone N., Argys L., Gutendorf R., Filidoro C., A national sample of US paternity tests: do demographics predict test outcomes, Transfusion, 2006;46:849-853. FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 81, 2009150 Kimliklendirme ve nesep tayinine esas olmak üzere kullanılan bi- yolojik materyaller; kan, semen, kemik, diş, kıl, tırnak, tükürük, idrar ve benzeridir. Kimliklendirmede, incelemeye konu olan biyolojik ma- teryaller, olayın çeşidine ya da oluşumuna göre olay yerinde bulunabi- leceği gibi mağdurun vücudunda ya da giysilerinde veya failin üzerin- de bulunabilmektedir. Resmi veya özel babalık ya da ebeveyn belirle- mesi, doğrudan doğruya ilgililerden materyal alınarak yapılmaktadır. Ölmüş kişiler için ise, adli makamlar tarafından mezardan çıkartılarak gönderilen diş, kemik, saç gibi kalıntılar kullanılmaktadır. Bu çalışmada, Adli Hemogenetik Merkezi’ne 1996-2007 yılları ara- sında nesep tayini, kimliklendirme ve diğer belirlemeler için yapılan başvuruların değerlendirilmesi yapılmıştır. Bu amaçla geriye dönük dosya taraması yapılmış ve mahkemelerden, diğer resmi kurumlardan ya da özel kişilerden yapılan başvuruların sayısı, resmi başvuruların hangi mahkemelerden yapıldığı, davaların türleri, sayıları ve hangi şe- hirlerden gönderildikleri, özel başvurularda talebin konusu (babalık tespiti, ebeveyn belirlemesi, leke analizi, kimliklendirme v.s.), müra- caatçıların yaş dilimleri, nesep belirlemesi yapılacak çocuğun yaşı ve cinsiyeti, belirlemenin kaç çocuk için istendiği, çocuğun evlilik içi olup olmadığı, belirlemenin sonucu saptanmış ve yorumlanmıştır. Ayrıca genetik belirleme için kullanılan biyolojik materyalin çeşidi ve bulun- duğu zemin, gibi kriterler bakımından da değerlendirmeler yapılmış- tır. BULGULAR İÜ Adli Tıp Enstitüsü Adli Hemogenetik Merkezi’nde geriye doğ- ru 11 yıl içinde, 284 vakada genetik kimliklendirme ve nesep tayini yapılmıştır. Bunların bir kısmı resmi makamlar (mahkeme ve savcılık, hastane ve diğer bazı kurumlardan), bir bölümü ise özel kişiler tarafın- dan yapılmış olan müracaatlardır. Bunların 151’i özel müracaat, 133’ü ise resmi makamlardan yapılmıştır. Bunlara ait dağılım Grafik 1’de, resmi başvuruların kendi içindeki dağılımı ise Tablo 1’de görülmek- tedir. hakemli makaleler FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL TBB Dergisi, Sayı 81, 2009151 53%47% Müracaat Eden Makam (N=284) Özel Grafik 1. Adli Hemogenetik Merkezi’ne müracaat eden özel ve resmi başvuruların dağılımı. Resmi başvuruların davaların türlerine göre dağılımı Grafik 2’de görülmektedir. Buna göre 62 (% 69 ) dosya ile babalık davaları ço- ğunluktadır. Nesebin reddi davası 16 dosya ile ikinci sırada (% 18), 7 dosya ile nüfus düzeltme üçüncü sıradadır (% 8). Diğerleri ise 5 (% 5) dosya ile annelik, kardeşlik belirlemeleri ve tazminat davalarıdır. Ceza mahkemelerinden gönderilen dosyalarda ise 29 (%67.4) dosya ile çoğunluk ırza geçme davalarındadır. Daha sonra 8 (%18.6) dosya ile adam öldürme ve 6 (% 14) dosya ile diğer davalar gelmektedir. BAŞVURUDA BULUNAN MAKAM DOSYA SAYISI YÜZDE ORANI (%) HUKUK MAHKEMESI Sulh Hukuk 1 90 1 68 Asliye Hukuk 89 99 CEZA MAHKEMESI Asliye Ceza 5 39 13 29Ağır Ceza 20 51 Cumhuriyet Savcılığı14 36 DIĞER 4 3 TOPLAM 133 100 Tablo1. Adli Hemogenetik Merkezi’ne yapılan resmi başvuruların kendi içindeki dağılımı. FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 81, 2009152 62 16 7 8 29 56 0 20 40 60 80 B abalıkNes ebin reddi Nüfus düz eltme A dam Ö ldürme Irz a geç me Diğer (Mütalaa vs .) R e s m i B a ş v urula rın D a v a T ürü (N = 1 3 3 ) A s liye C ez a Grafik 2. Resmi başvuruların dava türüne göre dağılımı Özel Başvurulara ait dosya sayısı Grafik 3’te görülmektedir. Buna göre babalık belirlemesi 133 (% 88.66) dosya ile bu grupta en yüksek başvuru türüdür. Beş leke analizi, 4 ebeveyn (anne ve baba belirleme- si), 5 kimliklendirme, 3 annelik, ve 1 DNA profil belirleme yapılmış- tır. 133 4 5 5 3 1 0 50 100 150 BabalıkEbeveynK imliklendirmeL eke analiz iA nnelikDNA Profili Öz el B a ş v urula rın T ürü (N= 151) Grafik 3. Özel Başvuruların türüne göre dağılımı. hakemli makaleler FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL TBB Dergisi, Sayı 81, 2009153 Özel başvurularda verilen sonuçlar şöyledir: Babalık belirlemele- rinde 32 dışlama, 101 dahil etme, annelikte 3 dahil etme, ebeveynde 4 dahil etme, 3 kimliklendirme amacı ile yapılan mükayesede uyum saptanamamış (negatif identifikasyon), 2 tanesinde ise uyum saptan- dığından kimliklendirme yapılabilmiştir (pozitif identifikasyon). Leke analizlerinin hepsinde lekenin öngörülen leke olmadığı belirlenmiştir. Toplam 151 olguda 40 adet dışlama, 110 olguda dahil etme veya pozi- tif identifikasyon sonucu verilmiştir. 1 olguda ise sadece DNA profil belirlenmiştir (Grafik 4). Resmi dosyalarda verilen sonuçlar ise şöyledir: Ceza ve hukuk mahkemelerinden gelen babalık, nesebin reddi, ırza geçme, adam öldürme gibi davalarda yapılan babalık belirlemelerinde 85 dahil, 29 dışlama sonucu verilmiştir. Dışlama, çocuğun DNA profilinin şüphe- li baba ile uyum göstermemesi durumudur. Dahil etme ise çocuğun DNA profilinin şüpheli baba ile uyuşmasıdır 3 Kimliklendirmelerde ise 6 negatif, 2 pozitif identifikasyon yapıl- mıştır (Grafik 5). Diğer resmi başvurularda ise bilimsel mütalaa veril- miştir. Grafik 4: Özel başvurularda verilen sonuçlar. 3 Bieber F. R., Science And Technology Of Forensic Dna Profiling: Current Use And Fu- ture Directions, 2004, Harvard Medical School; 22. 0 20 40 60 80 100 120 Babalık Ebeveyn Leke analizi 32 3 5 101 3 4 2 Özel Başvurularda Verilen Sonuçlar(N=150) Dışlama Dahil etme FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 81, 2009154 0 20 40 60 80 100 Babalık Kimliklendirme 29 6 85 2 Resmi BaşvurulardaVerilen Sonuçlar (N=122) Dışlama Dahil etme Grafik 5: Resmi başvurularda verilen sonuçlar. Özel babalık başvurularında çocuğun evlilik içi veya evlilik dışı olup olmadığı bakımından yapılan değerlendirmede 69 (% 51.87)’unun evlilik içi, 64 (% 48.13)’ünün evlilik dışı olduğu saptanmıştır. Resmi dosyalarda ise 32 olguda evlilik içi, 79 olguda evlilik dışı çocuklar için belirleme yapılmıştır. İki olguda ise evlat edinilmiş çocuklar için ne- sep tayini yapılmıştır (Grafik 6). Grafik 6: Özel ve resmi babalık başvurularında çocuğun evlilik içi olup olmadığı. Özel ve resmi babalık başvurularında çocuğun evlilik içi olup olmadığı (N= 244) hakemli makaleler FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL TBB Dergisi, Sayı 81, 2009155 Nesep belirlemesi yapılan resmi (babalık, nesebin reddi, nüfus dü- zeltme, ırza geçme davaları) ve özel vakaların 221’inde tek çocuk için, 23 ünde 2 çocuk için (bir olguda ikiz çocuk vardır), 3’ünde 3, 1’inde 4 çocuk için belirleme istenilmiştir (Grafik 7). 0 50 100 150 200 250 Tek çocukluİki çocukluÜç çocukluDört çocuklu 221 23 3 1 Resmi ve Özel Babalık Belirlemesi İçin Gelen OlgularınÇocuk Sayısına Göre Dağılımı (N=280) Grafik 7. Resmi ve özel babalık belirlemesi için gelen olguların çocuk sayısına göre dağılımı. Tüm başvurular içinde babalık, annelik, kardeşlik ya da ebe- veyn belirlemesi yapılan 268 çocuktan 115’i kız (% 42), 153’ü erkektir (% 55). Sekiz vakada çocuk cinsiyeti kayıtlara geçmediği için bilinme- mektedir (Grafik 8). Yapılan babalık belirlemelerinde ise 71 çocuk 0-1 yaş arası, 94 çocuk 2-5 yaş arası, 32 çocuk 6-12 yaş arası, 19 çocuk 13-18 yaş arasındadır. 34 çocuk ise 18 yaşın üstündedir. En küçük 4 günlük, en büyük ise 51 yaşındadır (Grafik 9). Resmi ve özel babalık başvuru- larında kadınların ve erkeklerin yaş grupları incelediğinde, kadınların 17 sinin, erkeklerin ise 2 sinin 18 yaşından küçük olduğu, 102 kadının 18-30 yaş arası, 66 kadının 31-40 yaş arası, 30 kadının 41-50 yaş arası, 20 kadının ise 50 yaşın üstünde olduğu görülmüştür (Grafik 10). Er- keklerde ise 56 kişi 18-30 yaş, 69’u 31-40 yaş, 56 ü 41-50 yaş grubunda- dır. Kırkbeş erkek 50 yaş üzerindedir. En küçük kadın yaşı 14, erkek yaşı 16, en büyük kadın yaşı 85, erkek yaşı 80’dir. FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 81, 2009156 Ç ocukların C ins iy eti (N=268) E rkek 55% K ız 42% C ins iyeti belli olmayan 3% Grafik 8. Resmi ve özel babalık başvurularında çocuğun cinsiyeti. 71 94 32 19 34 0 20 40 60 80 100 0 - 1 2 - 5 6 - 1213 -18 18> Ç ocuk Y aş D ağ ılımı (N=250) Grafik 9. Babalık belirlemesi yapılan çocukların yaş grupları. hakemli makaleler FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL TBB Dergisi, Sayı 81, 2009157 Grafik 10. Kadın ve erkek başvuranların yaş gruplarının dağılımı. Raporun verilme süresi özel ve resmi başvurulara göre değişmek- tedir. Özel başvurularda 20 olguda 0-2 hafta, 24 olguda 3-4 hafta, 67 olguda 1-2 ay, 30 olguda 2-3 ay, 8 olguda 3-4 ay, 16 olguda ise 4 aydan fazla sürede rapor verilmiştir (Grafik 11). Ortalama rapor süresi 1,5-3 aydır. Resmi dosyalarda ise rapor süresi 8 olguda 0-1 ay, 29 olguda 1-3 ay, 29 olguda 3-6 ay, 26 olguda 6-9 ay, 10 olguda 9-12 ay arasıdır. On sekiz vakada ise 1 yıldan fazla sürede rapor verilmiştir (Grafik 12). Ortalama rapor süresi 5-8 aydır. 0 20 40 60 80 0-2 hafta 3-4 hafta 1-2 ay2-3-ay3-4 ay4> ay 20 24 67 30 8 16 Özel Rapor Süresi Grafik 11. Özel rapor süresi FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 81, 2009158 0 5 10 15 20 25 30 0-1 ay1-3 ay3-6 ay6-9 ay9-12 ay1 yıl > 8 29 29 26 10 18 Resmi Rapor Süresi Grafik 12. Resmi rapor süresi Adli Hemogenetik Merkezine genetik kimliklendirme veya ne- sep tayini için gönderilen ve çalışılan biyolojik materyalin çoğunluğu kandır. Bunu 23 olgu ile kemik takip etmektedir. Diğer materyaller ise sırasıyla küretaj materyali, kan lekesi, kıl, diş, semen, tükürük, yu- muşak doku, idrar ve dışkıdır. Mahkemelerden gelen dosyalarda 2–3 materyalin birlikte gönderildiği de görülmektedir (Tablo 2). Çalışılan materyalin alındığı zemin incelendiğinde büyük bir ço- ğunluğunda ilgili kişilerden kan alındığı, taraflardan birinin ölmüş olduğu hallerde ise mezardan çıkartılan şahsa ait kemik, diş, saç gibi biyolojik kalıntıların kullanıldığı (24 olgu) belirlenmiştir. Bunun dı- şında pijama, etek, gecelik, iç çamaşırı gibi giysiler (5 olgu), küretaj (6 olgu), kova (1 olgu), cam kırığı (1 olgu), araba bagaj kapağı (1 olgu) ve oto hava yastığı üzerinden alınmış olan çeşitli biyolojik materyaller çalışılmıştır (Grafik 13). Müracaatlar Türkiye’nin çeşitli illerinden yapılmış olup, birinci sı- rada İstanbul, ikinci sırada Denizli, üçüncü sırada İzmir ve Aydın yer almaktadır. hakemli makaleler FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL TBB Dergisi, Sayı 81, 2009159 Çalışılan Materyal Olgu Sayısı Yüzde Kan 232 81.70 Kan lekesi 5 1.80 Sperm lekesi 3 1.00 Tükürük lekesi 1 0.35 Yumuşak doku 2 0.70 Kıl 4 1.40 Diş 7 2.50 Kemik 23 8.10 Küretaj materyali 6 2.10 Dışkı 1 0.35 Tablo 2. Çalışılan materyalin türü. Grafik 13. Çalışılan materyalin alındığı zemin. FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 81, 2009160 TARTIŞMA VE SONUÇ İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü Adli Hemogenetik Mer kezi’ne 1996-2007 yılları arasında genetik kimliklendirme ve nesep ta- yini için resmi ve özel makamlardan 400 den fazla başvuruda bulunul- muştur. Ancak, bunların bir kısmı mahkemelerin Enstitü’ye bilgi almak için yazdığı yazılar, çalışmanın yapılamamış olduğu dosyalar(tarafların gelmemesi, vazgeçme ve diğer nedenlerle), kan alma için yapılan baş- vurular, bir kısmı ise sadece mütalaa verilmiş dosyalardır. Kan alma için yapılmış müracaatlar, yurt dışında yaşayan akrabalarının yanına yerleşmek isteyenlerin akrabalık ilişkilerini saptamak üzere konsolos- lukların istemi üzerine veya bu amaca yönelik olarak yurt dışındaki resmi merkezlere gönderilmek için yapılmaktadır. Çalışmamızda sadece sonuçlandırılmış ve rapor düzenlenmiş olan 284 olgunun retrospektif incelemesi yapılmıştır. Bunların yarıya yakı- nı (% 47) adli makamlar ve diğer resmi kuruluşlar tarafından, diğerleri (% 53) ise özel yapılmış başvurulardır. Türkiye’de dünya standartlarında genetik kimliklendirme 1990 la- rın başından beri yapılmaktadır. Genetik kimliklendirmse ve nesep ta- yini konusunda, Adli Tıp Kurumu, kriminal laboratuvarlar ve üniver- siteler bilirkişilik yapmaktadır. Adli Tıp Kurumu, Adalet Bakanlığı’na bağlı resmi bilirkişilik teşkilatı olarak, sadece mahkeme ve savcılık- lara, kriminal laboratuvarlar ise hazırlık soruşturmasında savcılıklara yardımcı olmaktadır. İstanbul ve Ankara üniversitelerine bağlı adli tıp enstitüleri ve üniversitelerin adli tıp anabilim dalları ise özel başvuruları da kabul etmektedir. Çalışmamızda, Adli Hemogenetik Merkezi’ne yapılan başvuruların yarıdan fazlasının özel başvuru olduğu belirlenmiştir. Bu da, gerek nesep tayini gerekse diğer belirlemeler alanında özel baş- vuruların da kabulünün toplumsal bir ihtiyaç olduğunu göstermek- tedir. Çünkü bireyler özel hayatlarını yakından ilgilendiren konuları yargıya intikal ettirmeden çözümlemeyi ya da şüphelerini giderdikten sonra dava açmayı tercih etmektedirler. Dünyada aynı konuda ya- pılmış benzer çalışmalarda bu toplumsal ihtiyacı ortaya koymuştur. 4 4 Caennezo L, Commacchio A, Tozzo P, Rodriguez D, Benciolini P., Paternity Tes- ting requested by Private Parties in Italy: Some ethical Considerations , Journal Medical Ethics 2008;34:735-737. hakemli makaleler FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL TBB Dergisi, Sayı 81, 2009161 İspanya’da Zaragoza Üniversitesi tarafında yapılan 10 yıllık babalık testlerinin retrospektif incelenmesi ile ilgili bir çalışmada başvuruların %40’ının özel başvuru olduğu belirlenmiştir. 5 Merkezimize resmi makamlardan gelen 133 başvurunun hemen hemen tamamı (%98.6) hukuk ve ceza mahkemeleri ile savcılıklar tara- fından yapılmıştır. Diğer resmi makamlardan sadece 4 (%1.4) talep gel- miştir. Bunlardan üçü devlet hastaneleri tarafından bebeğin karışmış olabileceği şüphesi ile ebeveyn tayini için gönderilmiştir. Dördüncüsü ise bir devlet kurumunun kimliklendirme talebiyle ilgilidir. Yargıdan gelen başvuruların % 68’i asliye ve sulh hukuk mahkemelerine aittir. Bunun %99’u asliye hukuk, % 1 i Sulh Hukuk mahkemelerinden gel- miştir. Asliye hukuk mahkemelerinden gelen dosyaların çoğunlukta olmasının nedeni, görev alanına giren babalık, nesebin reddi ve nüfus düzeltme davalarındaki taleplerin DNA incelemeleri yoluyla güveni- lir ve kesin olarak cevaplandırılabilmesidir. Ceza mahkemelerinden ve savcılıklardan gönderilen dosyaların resmi başvurular içindeki oranı ise %29 olup, hukuk mahkemelerine göre oldukça düşüktür. Bu da genetik kimliklendirme ile çözümlene- bilecek olan adam öldürme, ırza geçme gibi davaların kamusal önem ve daha büyük bir sorumluluk ihtiva etmesi, bu nedenle de devletin resmi bilirkişilik teşkilatı olan Adli Tıp Kurumu’nun bu belirlemeler için tercih edilmesi olarak yorumlanabilir. Bununla beraber merkezi- mize gönderilmiş olan tüm ceza dosyalarının % 36 sının hazırlık so- ruşturmasıyla görevli savcılıklardan gelmiş olması ilgi çekicidir. Zira hazırlık soruşturması sırasında bu çeşit bilirkişilik hizmetleri kuruluş kanunları gereğince polis ve jandarma kriminal laboratuvarlarına ait- tir. Böyle olduğu halde Adli Tıp Enstitüsü’nden belirleme istenilmesi önemlidir. Bunun dışındaki ceza dosyalarının çoğunluğu ağır cezadan (%51) gelmiştir. Sadece 5 (%13) dosya asliye cezaya aittir. Çünkü ge- netik belirlemeyle çözülebilecek suç tipleri ağır ceza mahkemelerinin görev alanına girmektedir. 6 Nitekim ceza davalarının türlerine bak- 5 Gonzales – Andrade F., Sa´nchez D., Bolea M, at alTen years of forensic genetics in Ecuador: Medical and legal affairs, Forensic Science International: Genetics Supp- lement Series 1 (2008) 426–427. 6 Coleman H., Swenson E., DNA in the courtroom, A Trial Watcher’s Guide, ch.4,GeneLex Press Seattle, Washington USA 1994. FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 81, 2009162 tığımızda, 39 dosyadan 29’unun (% 67.4) ırza geçme suçlarında failin kimliğinin belirlenmesi ile ilgili olduğu anlaşılmıştır. Hukuk davalarında ise çoğunluk 85 dosya ( % 95) ile ağırlıklı ola- rak babalık belirlenmesidir. Bunların % 69’u babalık, % 18’i ise evlilik içi çocukların nesebinin reddi davasıdır. Bu da nesep reddinin hayli azınlıkta olmasının göstergesi olabilir. nüfus düzeltme davalarında ebeveyn yani annelik ve babalık belirlemesi için gönderilmiş dosya sayısı ise 7 olup % 8 oranındadır. Bunlar evlat edinilmiş çocukların sonradan biyolojik ana-babalarının ortaya çıkması ya da miras gibi ne- denlerle belirlenmesi amacıyla açılmış davalardır. Bu da evlat edin- meden sonra da çocuklar ve aileler açısından bazı problemler yaşandı- ğını göstermektedir. Beş dosya (%5) ise annelik, kardeşlik ve tazminat için açılmış davalardır. Özel başvurularda da babalık belirlemesi yüksek orandadır. Top- lam 151 müracaatın 133 (%88.6)’ü babalık belirlemesi için yapılmıştır. Bunu 5 dosya ile leke analizi izlemektedir. Dört kimliklendirme, 4 ebe- veyn, 3 annelik, 1 DNA profili belirlemesi yapılmıştır. Özel kişiler de kan lekesi, semen lekesi, tükürük, idrar gibi biyolojik materyallerden kimliklendirme yapılmasını talep edebilmektedirler. Hatta ilginç bir vakada bir iş yerinde, kovada bulunan dışkıdan kimlik belirlemesi is- tenmiştir. Yine başka bir olayda da sigara izmaritinden kimlik tayini yapılmıştır. Kimliklendirme haricinde leke analizi de istenebilmekte- dir. Örneğin evde veya arabada bulunan bir lekenin kan mı, kan ise in- san kanı olup olmadığı ya da giysilerde bulunan bir lekenin meni olup olmadığı sorulabilmektedir. Bu tür kuşkuları yargıya intikal etmeden giderebilmek, hem yargının iş yükünü azaltmak hem de bu konudaki ihtilafı daha fazla büyümeden ve kısa sürede giderebilmek bakımın- dan önem taşımaktadır. Özel başvurularda babalık belirlemesi ile ilgili 133 olgunun % 24’ünde dışlama görülmüştür. Bu, şüpheli babanın biyolojik baba olmadığı anlamına gelmektedir. Olguların % 76’sında ise dahil etme söz konusudur, yani sorgulanan erkek biyolojik babadır. Görüldüğü gibi dışlama dahil etmeden çok daha azdır. Ankara Üniversitesi Adli Tıp Anabilim Dalı tarafından yapılmış olan bir araştırmada da % 81.2 oranında dahil etme, %18.8 oranında ise dışlama saptanmıştır. 7 Ame- 7 Tuğ A., Doğan Alakoç Y., Elma C. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Adli Tıp Ana- hakemli makaleler FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL TBB Dergisi, Sayı 81, 2009163 rika Birleşik Devletleri’nde yapılan bir araştırmada da çalışılan babalık testlerinde %72 oranında dahil etme sonucu belirlenmiştir. Bu da bi- zim sonuçlarımızla uyuşmaktadır. 8 Annelik belirlemesinde ise 3 başvurunun üçünde de annenin biyo- lojik anne olduğu belirlenmiştir. Dört ebeveyn belirlenmesinin tümün- de dışlamaya rastlanmamıştır. Kimliklendirmede 4 olgudan üçünde negatif, birinde pozitif identifikasyon yapılmıştır. Leke analizlerinin tümünde gönderilen lekenin, şüphelenilen biyolojik materyali içerme- diği belirlenmiştir. Bu da kişilerin çoğu zaman gereksiz kuşkulara ka- pıldıklarını göstermektedir. Resmi başvurularda ise ceza ve hukuk mahkemelerinden gelen babalık, nesebin reddi, nüfus düzeltme ve ırza geçme davalarında ya- pılan babalık belirlemelerinde 84 dahil, 29 dışlama sonucu verilmiştir. Irza geçme, adam öldürme ve tesbit davalarında istenilen kimliklen- dirmelerde ise 6 negatif 2 pozitif identifikasyon yapılmıştır. Kimlik- lendirme talepleri daha çok adam öldürme suçlarıyla ilgili olup, olay yerinde veya ceset üzerinde bulunan kemik, kan, kıl gibi biyolojik ka- lıntılardan failin ya da maktulün kimliğini belirlemeye yöneliktir. Irza geçme suçlarında ise biyolojik materyalden faili belirlemeye yönelik kimliklendirme yapılmıştır. Adli Hemogenetik Merkezi’ne yapılan özel ve resmi başvurular sadece babalık tespiti açısından değerlendirildiğinde ise aşağıdaki be- lirlemeler yapılmıştır; Özel babalık başvurularına konu olan çocukla- rın % 51.87 si evlilik içi, % 48.13 ü ise evlilik dışıdır. Bu sonuca göre babalık belirlemelerinin yarıdan fazlası evlilik içi çocuklar için nese- bin reddi amacıyla istenmektedir. Türkiye gibi aile yapısı kuvvetli ve muhafazakâr bir ülke için bu düşündürücü bir sonuçtur. Mahkemelerden gelen talepler üzerine yapılan babalık belirleme- lerinde ise olguların %28 inde çocuğun evlilik içi, % 72 sinde evlilik dışı olduğu görülmüştür. Bu sonuç yargıya yansıyan vakalarda bekle- nen bir sonuçtur. Çünkü hukuk mahkemelerindeki babalık ve nesebin reddi davaları özel müracaatlara göre daha kuvvetli bir şüphe üzerine bilim Dalı’nda Gerçekleştirilen Babalık Testlerinin Değerlendirilmesi, Terazi Aylık Hukuk Dergisi, Adli Bilimler Dergisi, 2004/9, s.9. 8 Bishai D., Astone N, Argys L., at alA national sample of US paternity tests: do demographics predict test outcomes? Transfusıon May 2006 Vol.46; 849-853. FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 81, 2009164 açılmış davalardır. Ayrıca, ceza davalarının çoğunluğunu da ırza geç- me suçları oluşturmaktadır. Bu nedenle de çocuğun evlilik dışı olup olmaması bakımından özel ve resmi başvuruların arasında farklılık bulunmaktadır. Babalık başvurusunda bulunan 221 aile (%89) tek çocuk için be- lirleme yaptırmıştır. İki çocuk için belirleme yaptıran 23 (%9) aileden birinin çocukları ikizdir. Üç ailede 3 çocuk, bir aile ise 4 çocuk için babalık belirlemesi talep etmiştir. Nesep belirlemesi (babalık, annelik, ebeveyn) yapılan çocukların 115 ( % 42.80) i kız, 153 (% 57.20) ü erkek- tir. 8 çocuğun cinsiyeti kayıtlara geçmediği için belirlenememiştir. 6 olguda ise küretaj materyalinden babalık belirlemesi yapılmıştır. Resmi ve özel başvurularda babalık belirlemesi, en fazla 0-1 (% 28) ve 2-5 (%38) yaş arası çocuklarda talep edilmektedir. Bunu 18 yaşın üstündekiler % 13.6 ile takip etmektedirler. Bu bulgular babalık be- lirlemesinin çoğunlukla ya okul çağından önce yapılmakta ya da rüşt yaşından sonraya kalmakta olduğunu göstermektedir. Nesep tayini yapılan en küçük çocuk 4 günlük, en büyük ise 51 yaşındadır. Resmi ve özel tüm başvurularda kadın ve erkekleri yaş grupları- na göre değerlendirdiğimizde; kadınlarda 18-30 yaş grubu 102 kadınla birinci sırada bulunmakta, bunu 66 kadınla 31-40 yaş grubu izlemekte- dir. Kırk yaşından sonra ise kadın sayısında önemli bir düşme görül- mektedir. Bu da Türkiye’de evlilik ve genel olarak doğurganlık yaşı ile doğru orantılıdır. Erkeklerde ise 31-40 yaş arası birinci sıradadır. Diğer yaş gruplarındaki dağılımları ise, 18 yaşın altındaki grubu (2 kişi) hariç tutuğumuzda, kadınlara göre daha homojendir. Kadınlar- da 18 yaş altı grupta 17 kişi bulunmaktadır ki bunların hemen hemen hepsi ırza geçme olgularının mağdurudur. Kadınlarda en genç yaş 14, erkeklerde ise 16 dır. Buna karşılık en yaşlı erkek 80, en yaşlı kadın 85 yaşındadır. AÜ Adli Tıp ABD’nin araştırmasında, babalık testi için başvuruda bulunan kadınların %51’inin 26-35 yaş grubunda, erkekle- rin ise %32 oranında 36-45 yaş grubu ile çoğunlukta olduğu belirlen- miştir. Bu sonuç bulgularımızla uyum göstermektedir. 9 Bishai ve arka- daşlarının ABD’de yapmış olduğu araştırmada ise, babalık testlerinde erkeğin yaş aralığı 14-64, kadının ise 19-59 dur. Aynı çalışmada kadın 9 Tuğ A., Doğan Alakoç Y., Elma C. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Adli Tıp Ana- bilim Dalında Gerçekleştirilen Babalık Testlerinin Değerlendirilmesi, Terazi Aylık Hukuk Dergisi, Adli Bilimler Dergisi, 2004/9, S.9. hakemli makaleler FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL TBB Dergisi, Sayı 81, 2009165 ve erkeğin yaşı ile dahil etme oranı arasında bağlantı olup olmadığı araştırılmış ve kadının yaşı arttıkça dahil etme oranında artış olduğu gözlenmiştir. Erkeklerde ise yaş ile dahil etme oranı arasında böyle bir korelasyon kurulamamıştır. 10 Nesep tayininde, kimliklendirmede ve diğer belirlemelerde çalışı- lan biyolojik materyal çoğu zaman kandır. Ancak taraflardan birinin ölümü durumunda mezardan çıkartılan diş, kemik, saç gibi kalıntılar veya olay yerinden toplanan biyolojik materyallerden (kan lekesi, ke- mik, diş, kıl, tükürük, semen ve benzeri) DNA incelemesi yapılmakta- dır. Çalışılmış kemiklerin bir kısmı, babalık ve annelik belirlemeleri için fethi kabir (mezar açma) sonucu elde edilmiş, diğer bir kısmı ise açık arazide bulunmuş olup, kimlik belirlemek üzere gönderilmiştir. Çalışılan tüm biyolojik materyaller içinde en fazla kan (% 81.7), kemik (%8.1) ve diş (%2.5) kullanılmıştır. Bunu küretaj materyali izle- mektedir (% 2.1). Bu materyal çoğunlukla ceza davalarında ırza geçme olgularında failin kimliğinin belirlenebilmesi için gönderilmektedir. Diğer materyaller Tablo 2’ de görüldüğü gibi oldukça düşük sayıda- dır. Semen, tükürük, kan lekesi gibi örnekler ve giysiler üzerindeki lekelerden kimliklendirme ve leke analizi yapılması istenilmektedir. Leke analizi lekenin şüphe edilen biyolojik materyali içerip içermedi- ğini tesbit etmek amacıyla yapılmaktadır. Bazen de trafik kazalarında sigorta şirketleri arabada bulunan kan lekelerinden sürücüyü tesbit ettirmek istemektedirler. Bu amaçla cam kırığı, hava yastığı, kaporta parçası üzerindeki kan lekelerinden kimlik tespiti yapılmaktadır. Bir olayda ise, bir işyerinde kova içerisinde insan dışkısı bulunmuştur. Bunun kime ait olduğunu belirlemek amacıyla identifikasyon yapıl- mıştır. Bir diğer olayda da bir kişi ölümünden sonra gerektiğinde kul- lanılabilmesi için DNA profilini çıkartılmasını istemiştir. Rapor süresi olgunun ilk müracaat tarihi ile raporun gönderildi- ği tarih arasındaki süreyi ifade etmektedir. Bu süre, rapor hazırlama aşamasına kadar geçen süreçteki gerek yazışma ve materyallerin labo- ratuara ulaşma süreçleri gerekse teknolojik gelişmelere paralel olarak laboratuarda kullanılan analiz metotları nedeniyle farklılıklar göster- mektedir. Babalık testleri, son 20 yılda teknolojik gelişmelere paralel 10 Bishai D., Astone N, Argys L., at alA national sample of US paternity tests: do demographics predict test outcomes? Transfusıon May 2006 Vol.46; 851. FİLOĞLU/BAFRA/ALTUNÇUL hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 81, 2009166 olarak çok önemli değişimler göstermiştir. 11 Konvansiyonel sistemle- rin çalışıldığı dönemde laboratuar süreci çok daha uzun zaman almak- taydı. Bugün ise bu süre bir güne kadar inmiştir. Rapor verme süresi özel ve resmi başvurulara göre değişmektedir. Her iki başvuruda da laboratuar süreci aynı olmasına rağmen, adli dosyalarda yazışmaların uzun sürmesi, materyal gönderme ve benzeri nedenlerden dolayı ra- por verme süresi uzamaktadır. Özel başvurularda rapor verme süresi ortalama 1-2 ay iken, resmilerde 1-6 ay arasındadır. En kısa özel rapor süresi 3 gün, resmi rapor süresi 12 gün, en uzun özel rapor süresi 8 ay, resmi rapor süresi 4 yıl’dır. Adli dosyaların geldiği yerlere bakıldığında ise Türkiye’nin hemen hemen bütün illerinden dosya gönderildiği belirlenmiştir. Bu dağılım enstitünün tanınma ve tercih edilmesiyle ilgili olup vaka dağılımına ilişkin bir gösterge oluşturmamaktadır. Sonuç olarak; Bu araştırmada DNA analizlerinin, hukuk ve ceza davalarında ve özel müracaatlarda çoğunlukla babalık belirlemesi amacıyla yapıldığı anlaşılmıştır. Resmi makamlardan yapılan baba- lık belirlemesi taleplerinin büyük kısmı evlilik dışı çocuklarla ilgilidir. Özel başvurularda ise çocuğun evlilik içi ve dışı olma oranı eşittir. İleri yaşlara kadar olan kişilere bile babalık belirlemesi istenebilmektedir. Yine, belirli yaş gruplarında yığılma olmakla beraber 17 yaşından 85 yaşına kadar her yaş grubundan kadın ve erkekler babalık belirlemesi için müracaat edebilmektedirler. Babalık belirlemelerinin yanı sıra çe- şitli yerlerden elde edilmiş, farklı biyolojik materyallerden kimliklen- dirme ve leke analizi, özel ve resmi olarak talep edilmektedir. Rapor verme süresi müracaatın resmi veya özel olmasına ve teknolojik geliş- melere bağlı olarak değişmektedir. Kimliklendirme ve nesep tayini alanında dünya standartlarına ulaşmış bulunan İÜ Adli Tıp Enstitüsü Adli Hemogenetik Merkezi’nin, adli genetik alanında özel talepleri de cevaplandırması bakımından toplumsal bir ihtiyacı karşıladığı, mahkemelere ve savcılıklara verdiği raporlarla devletin diğer adli bilirkişilik kurumlarına alternatif oluş- turduğu belirlenmiş bulunmaktadır. 11 Huffel V. Rouger P. DNA polymorphism applied to paternity testing, Analysis of 877 case, Tranfusion Clinical Biology., 1999 July; 6(4): 236-44.

İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü Adli Hemogenetik Merkezi’ne 1996-2007 Yılları Arasında Gelen Müracaatların Değerlendirilmesi

Çağdaş Evrim Ergün 01/03/2009