Mustafa ALBAYRAK makaleler 226TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe giren Ceza Muhakemesi Kanu nu’nun 272-285. maddeleri kanun yollarından olan istinafla ilgili hü kümleri içermektedir. 7.10.2004 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan ve 1 Haziran 2005 ta rihinde yürürlüğe giren 5235 sayılı Adli Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkın da Kanun adli yargı ilk derece mahkemeleri ile bölge adliye mahkeme lerinin kuruluş, görev ve yetkilerini düzenlemektedir. Kanunun geçici 2. maddesi “bu kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren en geç iki yıl içinde bölge adliye mahkemelerinin kurulması”nı öngörmüştür. 1 * Yargıtay Tetkik Hakimi. 1 Ortada faaliyete geçmiş bir mahkeme olmamasına rağmen bu konuda şu kararlar alınmıştır. Adalet Bakanlığından: BÖLGE ADLİYE MAHKEMELERİNİN KURULMASINA İLİŞKİN KARAR 5235 sayılı Adli Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkeme lerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun’un 25 inci maddesi uyarınca Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’nun olumlu görüşü alınarak bölgelerin coğ rafi durumları ve iş yoğunluklarına göre; İstanbul, Bursa, İzmir, Ankara, Konya, Samsun, Adana, Erzurum ve Diyarbakır’da bölge adliye mahkemeleri kurulmuş tur. (RG 5 Haziran 2007 – 26543) Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu Kararı: Hâkimler ve Savcılar Yüksek Ku rulu Başkanlığından: BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ İSTİNAF İNCELEMESİNDE DÜZELTEREK RED (ONAMA) KARARI VEREBİLECEK Mİ? (Ceza) Mustafa ALBAYRAK * makaleler Mustafa ALBAYRAK 227TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Yeni Ceza Muhakemesi Kanunu’nun en önemli yeniliklerin den biri istinaf kanun yolunu getirmiş olmasıdır. Bölge Adliye Mah kemeleri (BAM) faaliyete geçtikten sonra Adli Yargı ilk derece mahke melerinin kararlarına karşı, ayrık durumlar hariç, doğrudan temyize başvurmak mümkün olmayacaktır. İstinaf kanun yolu, ilk derece mahkemesinin verdiği hükümle re karşı (m. 223) başvurulacak bir kanun yolu olup hem maddi mese leyi (fiilin sanık tarafından işlenip işlenmediğini) hem de suçun sübu tundan sonra hukuksal sorunu (suç fiilinin hangi suç tipine uyduğu ve hangi cezanın verileceği) incelemesini yapar ve gerekirse yeniden hüküm kurar. Bölge Adliye Mahkemeleri istinaf incelemesini istisnalar dışında 2 Karar Tarihi : 15.5.2007 Karar No : 206 5235 sayılı Adli Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun’un 25 inci maddesi uyarınca Hâkim ler ve Savcılar Yüksek Kurulu’nun olumlu görüşü alınarak bölgelerin coğrafi du rumları ve iş yoğunluklarına göre Adalet Bakanlığı’nca kurulmuş bulunan Bölge Adliye Mahkemelerinden; 1- İstanbul Bölge Adliye Mahkemesinin yargı çevresinin; İstanbul, Kırklareli, Edirne, Tekirdağ, Kocaeli, Sakarya ve Düzce, 2- Bursa Bölge Adliye Mahkemesinin yargı çevresinin; Bursa, Çanakkale, Balıke sir, Kütahya, Bilecik ve Yalova, 3- İzmir Bölge Adliye Mahkemesinin yargı çevresinin; İzmir, Manisa, Uşak, Ay dın, Denizli ve Muğla, 4- Konya Bölge Adliye Mahkemesinin yargı çevresinin; Konya, Afyonkarahisar, Isparta, Burdur, Antalya, Aksaray ve Karaman, 5- Adana Bölge Adliye Mahkemesinin yargı çevresinin; Adana, Mersin, Niğde, Kayseri, Hatay, Osmaniye, Kahramanmaraş, Adıyaman, Gaziantep, Malatya ve Ki lis, 6- Ankara Bölge Adliye Mahkemesinin yargı çevresinin; Ankara, Eskişehir, Bolu, Zonguldak, Karabük, Bartın, Kastamonu, Çankırı, Çorum, Kırıkkale, Kırşehir, Nev şehir ve Yozgat, 7- Samsun Bölge Adliye Mahkemesinin yargı çevresinin; Samsun, Sinop, Amas ya, Tokat, Sivas, Ordu, Giresun, Gümüşhane, Trabzon, Rize ve Artvin, 8- Erzurum Bölge Adliye Mahkemesinin yargı çevresinin; Erzurum, Erzincan, Bingöl, Muş, Ağrı, Iğdır, Kars, Ardahan ve Bayburt, 9- Diyarbakır Bölge Adliye Mahkemesinin yargı çevresinin; Diyarbakır, Elazığ, Tunceli, Şanlıurfa, Mardin, Batman, Siirt, Bitlis, Van, Şırnak ve Hakkari İllerinin mülki hudutlarını kapsayacak şekilde belirlenmesine karar verilmiştir.(RG 5 Haziran 2007 – 26543) 2 - CMK, Madde-272 - (1) İlk derece mahkemelerinden verilen hükümlere karşı is tinaf yoluna başvurulabilir. Ancak, onbeş yıl ve daha fazla hapis cezalarına ilişkin hükümler, bölge adliye mahkemesince re’sen incelenir. Mustafa ALBAYRAK makaleler 228TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 ilgililerin (Cumhuriyet Savcısı, şüpheli, sanık ve katılan) başvurusu üzerine yapar. BAM ceza dairelerinin şu andaki yasal düzenlemeye göre doğ rudan bakacakları davalar bulunmamaktadır. Dolayısıyla BAM ceza dairesinin önüne uyuşmazlık ancak ilgilileri tarafından (resen istinafa tabi olanlar hariç) ilk derece mahkemesi kararından sonra getirilecek tir. Yukarıda belirttiğimiz gibi CMK’da istinafla ilgili 14 madde bu lunmaktadır. Bu maddelere baktığımızda halen 1402 sayılı CMUK’nın 322. maddesinin 1. fıkrasında düzenlenen, Yargıtay’ın davanın esasına hükmedilecek haller (ıslah, düzelterek onama) istinaf için öngörülme diği buna mukabil aynı kanunun (5271 sayılı CMK) 303.maddesinde Yargıtay’ca davanın esasına hükmedilecek haller, hukuka aykırılığın giderilmesi başlığını taşımakta ve CMUK’nın 322. maddesinde sayı lanlara benzer sebeplerin olması halinde Yargıtay’ın davanın esasına hükmedebilmesini ve hükümdeki hukuka aykırılığı gidererek noksan lığın giderilmesini kabul etmiştir. Bu yazımızda temyiz incelemesi için öngörülen CMK’nın 303. maddesindeki hallerin varlığı halinde aynı uygulamanın Bölge Adliye Mahkemelerinin istinaf incelemesinde yapılıp yapılmayacağı üzerinde düşüncelerimizi açıklayacağız. Düzelterek ret (onama) konusunu in celemeden önce BAM’ın istinaf incelemesini nasıl yapacağı hususunda kısa bir açıklamadan sonra bu konu irdelenecektir. İSTİNAF İNCELEMESİ İstinaf incelemesinin dört aşaması vardır. Bunlar: 1. Dosya üzerinde ön inceleme. 2. Dosya üzerinde esaslı inceleme. 3. Davanın yeniden görülmesi ve duruşma açılması kararı. 4. Duruşma açıldıktan sonra sanığın duruşmaya gelmemesi üzeri ne ret kararı. 5. Duruşma sonrası kararları. makaleler Mustafa ALBAYRAK 229TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 I. DOSYA ÜZERİNDE ÖN İNCELEME İlk derece mahkemesi karar dosyasının CMK’nın 278.maddesine göre BAM Cumhuriyet Başsavcılığı’na gönderilmesi üzerine, savcı lıkça dosyanın incelemesi yapılır. Bu incelemede tebligat eksiklikleri bulunup bulunmadığı, eksiklikler varsa giderilmesin yoluna gidilir. Cumhuriyet Başsavcılığı bu aşmada dosyaya konmasını uygun gör düğü belge ve delilleri ekleyerek tebliğname ile birlikte ceza dairesine gönderir. Bölge Adliye Mahkemesi ceza dairesine gelen dosya başkan tarafından iş bölümü çerçevesinde ilgili üyeye verilir. BAM ceza da iresince tebliğname ilgililere tebliği edilir. Bu ilgililer kararı temyiz edenler (Cumhuriyet Savcısı hariç) ve tebliğnamenin aleyhine hüküm doğurduğu kişilerdir. Dosyayı alan üye dosya üzerinde ön inceleme yapar. Ön inceleme de sırasıyla şu hususlara bakılır: 1. Yetki Araştırması: İlk olarak BAM’ın bu dava bakımından yet kili olup olmadığına bakılır. BAM’ın yetki alanına giren iller veya ilçe ler kurul (HSYK) kararıyla belirlenecek olduğundan bu yetki sorunu çok istisnai durumlarda hata sonucu oluşabilecektir. Bu gibi durum larda BAM yetkisizlik kararı vererek dosyayı yetkili BAM’ye gönderir. BAM ceza dairesi kendisini yetkili görmesi halinde bundan sonraki aşamalardaki incelemesini yapacaktır. 2. Süre: İstinaf istemi, hükmün açıklanmasından itibaren yedi gün içinde hükmü veren mahkemeye bir dilekçe verilmesi veya zabıt kâti bine bir beyanda bulunulması suretiyle yapılır, beyan tutanağa geçiri lir ve tutanak hakime onaylattırılır. Tutuklu sanık 263. madde hükmü ne göre istinaf başvurusunu ceza infaz kurumuna yapar. Hüküm, istinaf yoluna başvurma hakkı olanların yokluğunda açıklanmışsa, süre tebliğ tarihinden başlar. Asliye ceza mahkemelerinde bulunan Cumhuriyet Savcıları, mah kemelerinin yargı çevresi içerisindeki sulh ceza mahkemelerinin; ağır -Bölge adliye mahkemesi Cumhuriyet Savcısının görevi Madde 278 - (1) Dava dosyası, bölge adliye mahkemesi Cumhuriyet Başsavcılı ğına geldiğinde incelenerek, varsa tebligat eksikliklerinin giderilmesi sağlandıktan ve sunulması gereken belge ve deliller de eklendikten sonra, yazılı düşünceyi içe ren bir tebliğname ile birlikte bölge adliye mahkemesi ceza dairesine verilir. Bölge adliye mahkemesi Cumhuriyet Başsavcılığınca düzenlenen tebliğname ilgililere de tebliğ olunur. Mustafa ALBAYRAK makaleler 230TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 ceza mahkemelerinde bulunan Cumhuriyet Savcıları, mahkemelerinin yargı çevresi içerisindeki asliye ve sulh ceza mahkemelerinin hüküm lerine karşı, kararın o yer Cumhuriyet Başsavcılığı’na geliş tarihinden itibaren yedi gün içinde istinaf yoluna başvurabilirler. Bu incelemede istinaf başvurusunun süresinde yapılıp yapılmadı ğı araştırılacak ve süresinde yapılmadığı anlaşılırsa bu durumda isti naf başvurusunun reddine karar verilecektir. 3. Kararın BAM’nin İnceleyebilecek Olduğu Karalardan Olup Olmadığı: İlk derece mahkemelerinden verilen hükümlere karşı isti naf yoluna başvurulabilir. Ancak, on beş yıl ve daha fazla hapis ceza larına ilişkin hükümler, bölge adliye mahkemesince re’sen incelenir. Hükümden önce verilip hükme esas teşkil eden veya başkaca ka nun yolu öngörülmemiş olan mahkeme kararlarına karşı da hükümle birlikte istinaf yoluna başvurulabilir. Ancak; a. Sonuç olarak belirlenen iki bin lira dahil adlî para cezasına mah kûmiyet hükümlerine, b. Üst sınırı beş yüz günü geçmeyen adlî para cezasını gerektiren suçlardan beraat hükümlerine, c. Kanunlarda kesin olduğu yazılı bulunan hükümlere, Karşı istinaf yoluna başvurulamaz. BAM yaptığı bu araştırmada kararın incelenebilecek karalardan olmadığına kanaat getirirse red kararı verecektir. 4. İstinafa Başvuranın Buna Hakkı Olup Olmadığı (Kanun Yol larına Başvurma Hakkı): Hakim ve mahkeme kararlarına karşı Cum huriyet Savcısı, şüpheli, sanık ve bu kanuna göre katılan sıfatını al mış olanlar ile katılma isteği karara bağlanmamış, reddedilmiş veya katılan sıfatını alabilecek surette suçtan zarar görmüş bulunanlar için kanun yolları açıktır. Asliye ceza mahkemesinde bulunan Cumhuriyet Savcıları, mah kemenin yargı çevresindeki sulh ceza mahkemelerinin; ağır ceza mah - CMK, Madde 38-(1) Cumhuriyet Başsavcılığına yapılan tebligat, tebliği gereken evrakın aslının verilmesi suretiyle olur. Tebliğ ile bir süre işlemeye başlıyorsa veril diği gün, Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından evrakın aslına yazılır. makaleler Mustafa ALBAYRAK 231TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 kemelerinde bulunan Cumhuriyet Savcıları, ağır ceza mahkemesinin yargı çevresindeki asliye ve sulh ceza mahkemelerinin kararlarına kar şı kanun yollarına başvurabilirler. Cumhuriyet Savcısı, sanık lehine olarak da kanun yollarına başvu rabilir. (260) İstinaf başvurusunun yukarıda sayılan kişiler tarafından yapılma mış olması halinde istinaf başvurusunun reddine karar verilecektir. II. DOSYA ÜZERİNDE ESASLI İNCELEME Ön inceleme sonunda haklarında yetkisizlik veya istinaf başvuru sunun reddine kararları verilmeyen dava dosyalarını BAM ceza dai resi incelemeye başlar. Bölge adliye mahkemesi dosyayı her yönüyle inceler (olaydan karara kadar bütün belge, ifade, sorgu, tebliğname, temyiz dilekçeleri, cevap dilekçeleri) ve inceleme sonunda şu kararları verir: 1. İstinaf Başvurusun Esastan Reddi: BAM ceza dairesi ilk derece mahkemesinin kararında usule veya esasa ilişkin herhangi bir hukuka aykırılığın bulunmadığını, delillerde veya işlemlerde herhangi bir ek siklik olmadığını, ispat bakımından değerlendirmenin yerinde oldu ğunu saptadığında istinaf başvurusunun esastan reddine karar verir. 2. Hükmün Bozulması: BAM ceza dairesi ilk derece mahkeme sinin kararında CMK 289. maddesinde belirtilen bir hukuka aykırılık nedeninin bulunması hâlinde hükmün bozulmasına ve dosyanın yeni den incelenmek ve hüküm kurulmak üzere hükmü bozulan ilk derece mahkemesine veya kendi yargı çevresinde uygun göreceği diğer bir ilk derece mahkemesine gönderilmesine karar verir. Kanunun 289. maddesinde kesin hukuka aykırılık halleri düzen lemiş ve bu aykırılıkların bulunması halinde hükmün bozulması ge rektiği amir hüküm olarak getirilmiştir. Bunlar maddede dokuz başlık altında tek tek sayılmışlardır. Bu hukuka aykırılıkların tespiti halinde BAM muhakkak bozma kakarı verecektir. Çünkü kanunun hükmü emredici olduğundan bu gibi hallerde aşağıda açıklayacak olduğumuz üzere duruşma açarak kendisi yargılama yapıp karar veremeyecektir. Mustafa ALBAYRAK makaleler 232TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Hükmün Bozulmasını Gerektiren Kesin Hukuka Aykırılık Halleri a. Mahkemenin Kanuna Uygun Olarak Teşekkül Etmemiş Olması Mahkemelerin oluşumu kanunla belirlenmiştir. Mahkemelerde hakim, katip bulundurulması bir zorunluluk olduğu gibi Asliye ceza ve Ağır Ceza mahkemelerinde Cumhuriyet savcısının bulunması zo runludur. Ayrıca ağır ceza mahkemesi bir başkan ve iki üyeden oluş ması gerektiğinden üyelerden birinin bulunmaması halinde mahkeme kanuna uygun olarak oluşmamış demektir. Ayrıca tutanağa hakim, katip, savcı ve duruşma katibinin isminin yazılması gerekir. b. Hakimlik Görevini Yapmaktan Kanun Gereğince Yasaklanmış Hakimin Hükme Katılması CMK’nın 22 ve 23. maddelerinde hakimin davaya bakamayacağı haller gösterilmiştir. Bu hallerin bulunmaması gerekir. Bu düzenleme ile Anayasa’da ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde belirlenen yargının bağımsızlığını ve tarafsızlığını güvence altına almanın, adil yargılama kurallarının gereği olarak düzenlenmiştir. Bu çerçevede ha kimin gördüğü dava ile kişisel ilişkisin bulunması, taraf tutma açısın dan mutlak bir karine kabul edilmiş ve bu nedenle hakimin davaya bakamayacağı haller sayılmıştır. Bunlar: a. Suçtan kendisi zarar görmüşse, b. Sonradan kalksa bile şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında evlilik, vesayet veya kayyımlık ilişkisi bulunmuşsa, c. Şüpheli, sanık veya mağdurun kan veya kayın hısımlığından üstsoy veya altsoyundan biri ise, d. Şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında evlat edinme bağlan tısı varsa, e. Şüpheli, sanık veya mağdur ile aralarında üçüncü derece dahil kan hısımlığı varsa, f. Evlilik sona ermiş olsa bile, şüpheli, sanık veya mağdur ile ara larında ikinci derece dahil kayın hısımlığı varsa, makaleler Mustafa ALBAYRAK 233TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 g. Aynı davada Cumhuriyet Savcılığı, adli kolluk görevi, şüpheli veya sanık müdafiliği veya mağdur vekilliği yapmışsa, h. Aynı davada tanık veya bilirkişi sıfatıyla dinlenmişse, Karşılaştırmalı yargılama hukukunda bu konu daha kapsam lı olarak ele alınmıştır. Genel ilke, hakimlerin önceden bir fikir veya soruşturmaya katılmamış olmalarıdır. Hakimlerin, bir işe müdahale ettiklerinde önceden bir fikir ve düşüncelerinin olmaması gereklidir ve tarafsız kalmanın bir koşuluda budur. Avrupa İnsan Hakları Mah kemesi, sözleşmenin 6. maddesi hakimin önce soruşturmasını veya soruşturma işlemini yaptığı davadaki usul işlemlerine katılmasını hu kuka aykırı saymıştır. Kanunun 23. maddesindeki düzenleme de şu şekildedir: (1) Bir karar veya hükme katılan hakim, yüksek görevli mahkeme ce bu hükme ilişkin olarak verilecek karar veya hükme katılamaz. (2) Aynı işte soruşturma evresinde görev yapmış bulunan hakim, kovuşturma evresinde görev yapamaz. (Kanunun 163 üncü maddesi hükmü dışındaki hallerde uygulanmaz. 5 ) (3) Yargılamanın yenilenmesi halinde, önceki yargılamada görev yapan hakim, aynı işte görev alamaz. c. Geçerli Şüphe Nedeniyle Hakkında Ret İstemi Öne Sürülmüş Olup da bu İstem Kabul Olunduğu Halde Hakimin Hükme Katılması veya bu İstemin Kanuna Aykırı Olarak Reddedilip Hakimin Hükme Katılması Hakkında red istemi kabul edilen yada red isteği kanuna aykırı olarak reddedilen hakimin hükme katılması mutlak bozma sebebidir. Kanunun 22. maddesindeki düzenlemeye göre, hakimin davaya ba kamayacağı hallerde reddi istenebileceği gibi, tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerden dolayı da reddi istenebilir. 5 - Soruşturmanın sulh ceza hakimi tarafından yapılması Madde 163 - (1) Suçüstü hali ile gecikmesinde sakınca bulunan hallerde, Cumhu riyet savcısına erişilemiyorsa veya olay genişliği itibarıyla Cumhuriyet savcısının iş gücünü aşıyorsa, sulh ceza hakimi de bütün soruşturma işlemlerini yapabilir. (2) Kolluk amir ve memurları, sulh ceza hakimi tarafından emredilen tedbirleri alır ve araştırmaları yerine getirirler. Mustafa ALBAYRAK makaleler 234TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 d. Mahkemenin Kanuna Aykırı Olarak Davaya Bakmaya Kendini Görevli veya Yetkili Görmesi Mahkeme her aşamada görevli olup olmadığını gözetmesi gere kir. Madde 6 hariç her zaman görevsizlik kararı verebilir. Yetki yasada öngörülen zamanda yapıldığında buda nazara alınır. Yetkili olmayan mahkemenin davaya bakması kanuna aykırılık oluşturur. e. Cumhuriyet Savcısı veya Duruşmada Kanunen Mutlaka Hazır Bulunması Gereken Diğer Kişilerin Yokluğunda Duruşma Yapılması Duruşmada Cumhuriyet Savcısı yanında yargılama faaliyetini zapta geçiren bir katibin bulunması gerekir. Ayrıca belirlenen duruş ma gününden ayrı olarak duruşmanın sanığın hazır olmadığı günde veya zorunlu müdafii hazır olmadan da duruşma yapılması hukuka kesin aykırılık halidir. f. Duruşmalı Olarak Verilen Hükümde Açıklık Kuralının İhlâl Edilmesi İstisnalar dışında duruşmalar açık olarak yapılması kuralına uyul maması hukuka kesin aykırılık hallerinden sayılmıştır. g. Hükmün 230. Madde Gereğince Gerekçeyi İçermemesi Anayasa’nın 14. maddesine göre mahkeme kararlarının gerekçeli olması öngörülmüş ve CMK 34 ve 230 maddeler de bu yönde düzen lemeler getirmiştir. Hakim ve mahkemelerin her türlü kararı, karşı oy - Madde 18-(1) Sanık, yetkisizlik iddiasını, ilk derece mahkemelerinde duruşmada sorgusundan, bölge adliye mahkemelerinde incelemenin başlamasından ve duruş malı işlerde inceleme raporunun okunmasından önce bildirir. (2) Yetkisizlik iddiasına ilişkin karar, ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgu sundan önce, bölge adliye mahkemelerinde duruşmasız işlerde incelemenin hemen başlangıcında, duruşmalı işlerde inceleme raporu okunmadan önce verilir. Bu aşa malardan sonra yetkisizlik iddiasında bulunulamayacağı gibi mahkemeler de bu hususta re’sen karar veremez. (3) Yetkisizlik kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir. makaleler Mustafa ALBAYRAK 235TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 dahil, gerekçeli olarak yazılır. Kararların örneklerinde karşı oylar da gösterilir. Kararlarda, başvurulabilecek kanun yolu, süresi, mercii ve şekil leri belirtilir. Mahkumiyet hükmünün gerekçesinde; iddia ve savunmada ileri sürülen görüşler, delillerin tartışılması ve değerlendirilmesi, hükme esas alınan ve reddedilen delillerin belirtilmesi; bu kapsamda dosya içerisinde bulunan ve hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delillerin ayrıca ve açıkça gösterilmesi, ulaşılan kanaat, sanığın suç oluşturduğu sabit görülen fiili ve bunun nitelendirilmesi; bu hususta ileri sürülen istemleri de dikkate alarak, Türk Ceza Kanunu’nun 61 ve 62. madde lerinde belirlenen sıra ve esaslara göre cezanın belirlenmesi; yine aynı kanunun 53 ve devamı maddelerine göre, cezaya mahkumiyet yerine veya cezanın yanı sıra uygulanacak güvenlik tedbirinin belirlenmesi, cezanın ertelenmesine, hapis cezasının adli para cezasına veya tedbir lerden birine çevrilmesine veya ek güvenlik tedbirlerinin uygulanma sına veya bu hususlara ilişkin istemlerin kabul veya reddine ait daya naklar net ve anlaşılır biçimde gösterilir. Beraat hükmünün gerekçesinde ise yüklenen fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması, yüklenen suçun sanık tarafından işlen mediğinin sabit olması, yüklenen suç açısından failin kast veya tak sirinin bulunmaması, yüklenen suçun sanık tarafından işlenmesine rağmen, olayda bir hukuka uygunluk nedeninin bulunması ve yükle nen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması gibi hallerden hangisine dayandığının gösterilmesi gerekir Ceza verilmesine yer olmadığına dair kararın gerekçesinde ise yüklenen suçla bağlantılı olarak yaş küçüklüğü, akıl hastalığı veya sa ğır ve dilsizlik hali ya da geçici nedenlerin bulunması, yüklenen su çun hukuka aykırı fakat bağlayıcı emrin yerine getirilmesi suretiyle veya zorunluluk hali ya da cebir veya tehdit etkisiyle işlenmesi, meşru savunmada sınırın heyecan, korku ve telaş nedeniyle aşılması ve ku surluluğu ortadan kaldıran hataya düşülmesi hallerinden hangisinden karar verildiğinin gösterilmesi gerekir. Diğer kararlarda da bunun nedenlerini gerekçede gösterilmesi ge rekir. Mustafa ALBAYRAK makaleler 236TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 h. Hüküm İçin Önemli Olan Hususlarda Mahkeme Kararı ile Savunma Hakkının Sınırlandırılmış Olması Savunma hakkını kısıtlayacak hiçbir işleme başvurulmamalı. Eğer hakkın suistimali söz konusu ise buda usulene uygun olarak engellen melidir. Savunma için ve müdafii tayini için süre istenmesi hallerinde bu süre verilmeli. Dinlenilmesi istenen tanıklar varsa bunlarda dinlen meli. i. Hükmün Hukuka Aykırı Yöntemlerle Elde Edilen Delile Dayanması Hükmün hukuka uygun delillere dayanması, usul hukuku yönün den olağanüstü önem taşıyan ve adil yargılama ile bağlantılı bir ilke olan delilin hakkaniyete uygunluğunu sağlamak amacını gütmekte dir. Böylece ister soruşturma evrelerinde isterse kovuşturma evresin de hukuka aykırı olarak, örneğin işkence, narkozla, hataya sürükleyici eylemler, sorgulamalar, baskılar, kişinin fizik ve moral bütünlüğüne saldırılar yolu ile elde edilmiş deliller hükme esas alınmayacaktır. Bunlara dayanarak hüküm kurulması kesin hukuka aykırılık oluştur maktadır. III. DAVANIN YENİDEN GÖRÜLMESİ VE DURUŞMA AÇILMASI BAM ceza dairesi yukarıda sayılan usulleri geçtikten sonra yani incelediği dosyada istinaf başvurusunun esastan reddetmediği ve ke sin hukuka aykırılık halleri tespit edip bozma kararı vermediğinde ge rekli tedbirleri aldıktan sonra ilk derece mahkemesinin kararını kaldı rarak davanın yeniden görülmesine ve duruşma hazırlığı işlemlerine başlanmasına karar verir. IV. DURUŞMA AÇILDIKTAN SONRA SANIĞIN DURUŞMAYA GELMEMESİ ÜZERİNE RET KARARI VERİLMESİ Kanunun duruşma hazırlığı başlıklı 281/1. maddesinde “Tutuksuz sanığa yapılacak çağrıda kendi başvurusu üzerine açılacak davanın duruşma- makaleler Mustafa ALBAYRAK 237TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 sına gelmediğinde davasının reddedileceği ayrıca bildirilir” hükmü bulun maktadır. Bu hükümden çıkan sonuca göre mahkeme her ne kadar du ruşma açılmasına karar verse bile istinafa başvuran sanığın mazeretsiz olarak duruşmaya gelmemesi halinde istinaf başvurusunun esastan reddine karar verilecektir. Bu hükmün çok isabetli olmadığını belirtmekle beraber aşağıda açıklayacak olduğumuz düzelterek istinaf başvurusunun reddine ka rar verilmesi halinde daha hakkaniyete uygun bir çözüm bu adaletsiz liği giderebilecektir. V. DAVANIN YENİDEN GÖRÜLMESİ VE DURUŞMA SONRASI VERİLEBİLECEK KARARLAR Duruşma açılmasına karar verildiğinde CMK’nın duruşma hazır lığı (m. 175-181), duruşma (m. 182-202) ve karara (m. 227-232) ilişkin hükümleri uygulanır. Bunun yanında bu mahkemeler bazı ayrık uy gulamalarda yapabilecektir. Bunlar: a. Duruşma, bu kanunun öngördüğü genel hükümlere göre başla dıktan sonra görevlendirilen üyenin inceleme raporu okunur. b. İlk derece mahkemesinin gerekçeli hükmü de okunur. c. İlk derece mahkemesinde dinlenilen tanıkların ifadelerini içeren tutanaklar ile keşif tutanakları, bilirkişi raporu, bölge adliye mahkeme si duruşma hazırlığı aşamasında toplanan delil ve belgeler, yapılmışsa keşif ve bilirkişi açıklamalarına ilişkin tutanak ve raporlar okunur. d. Bölge adliye mahkemesi duruşmasında dinlenilmeleri gerekli görülen tanık ve bilirkişiler çağrılır. BAM ceza dairesi yapacağı yargılama sonunda aşağıdaki kararla rı verecektir. BAM ceza dairesi duruşma açılması kararı ile ilk derece mahkemesinin kararını kaldırdığından duruşma yaptıktan sonra yeni bir hüküm kuracaktır. İlk derece mahkemesinin kararı ile aynı olsa bile yeni bir hüküm kuracaktır. Kanunun bu konudaki düzenlemesi ile ilgili olarak bakınız, Hüsamettin Uğur, “Bölge Adliye (İstinaf) Mahkemesince İnceleme ve Kovuşturma Evresine İlişkin Bir Sorunun Tahlili ve Öneriler”, Terazi Hukuk Dergisi, Sayı 10, Haziran 2007. Mustafa ALBAYRAK makaleler 238TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 BAM’ın Verebilecek Olduğu Kararlar 1. Beraat Kanun aşağıdaki hallerde beraat kararı verilmesini kabul etmiştir. a. Yüklenen fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması. b. Yüklenen suçun sanık tarafından işlenmediğinin sabit olması. c. Yüklenen suç açısından failin kast veya taksirinin bulunmaması. d. Yüklenen suçun sanık tarafından işlenmesine rağmen, olayda bir hukuka uygunluk nedeninin bulunması. e. Yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması. (Hükümdür, temyize tabidir.) 2. Kusurun Bulunmaması Dolayısıyla Ceza Verilmesine Yer Olmadığı BAM ceza dairesi aşağıda yazılı durumların bulunması halinde “kusurun bulunmaması dolayısıyla ceza verilmesine yer olmadığına” karar verir. a. Yüklenen suçla bağlantılı olarak yaş küçüklüğü, akıl hastalığı veya sağır ve dilsizlik hali ya da geçici nedenlerin bulunması. b. Yüklenen suçun hukuka aykırı fakat bağlayıcı emrin yerine ge tirilmesi suretiyle veya zorunluluk hali ya da cebir veya tehdit etkisiy le işlenmesi. c. Meşru savunmada sınırın heyecan, korku ve telaş nedeniyle aşılması. d. Kusurluluğu ortadan kaldıran hataya düşülmesi. (Hükümdür, temyize tabidir.) 3. Ceza Verilmesine Yer Olmadığı BAM ceza dairesi işlenen fiilin suç olma özelliğini devam ettirme sine rağmen aşağıda ki hallerde ceza verilmesine yer olmadığına karar verir a. Etkin pişmanlık. makaleler Mustafa ALBAYRAK 239TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 b. Şahsî cezasızlık sebebinin varlığı. c. Karşılıklı hakaret. d. İşlenen fiilin haksızlık içeriğinin azlığı. Derhâl beraat kararı verilebilecek hâllerde ceza verilmesine yer ol madığı kararı verilemez. (Hükümdür, temyize tabidir.) 4. Mahkumiyet BAM ceza dairesi yüklenen suçun işediğinin sabit olması halinde, sanık hakkında mahkumiyet kararı verir. (Hükümdür, temyize tabi- dir.) 5. Güvenlik Tedbiri BAM ceza dairesi yüklenen suçu işlediğinin sabit olması halinde, belli bir cezaya mahkûmiyet yerine veya mahkûmiyetin yanı sıra gü venlik tedbirine hükmedilir. (Hükümdür, temyize tabidir.) 6. Davanın Reddi BAM ceza dairesi aynı fiil nedeniyle, aynı sanık için önceden ve rilmiş bir hüküm veya açılmış bir dava varsa davanın reddine karar verir. (Hükümdür, temyize tabidir.) 7. Düşme Türk Ceza Kanunu’nda öngörülen düşme sebeplerinin varlığı ya da soruşturma veya kovuşturma şartının gerçekleşmeyeceğinin anla şılması hallerinde, BAM ceza dairesi davanın düşmesine karar verir. Derhal beraat kararı verilebilecek hallerde düşme kararı verilemez. (Hükümdür, temyize tabidir.) 8. Durma Ancak, soruşturmanın veya kovuşturmanın yapılması şarta bağ lı tutulmuş olup da şartın henüz gerçekleşmediği anlaşılırsa; gerçek leşmesini beklemek üzere, durma kararı verilir. Derhal beraat kararı verilebilecek hâllerde durma kararı verilemez. (Bu karara itiraz edi- lebilir.) Mustafa ALBAYRAK makaleler 240TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 9. Görevsizlik BAM ceza dairesi dava konusu eylemin adli yargının görev alanı dışında başka bir yargının görevine girdiğini kabul ederse görevsizlik kararı verir. (Hüküm sayılır, temyize tabidir.) 10. Hükmün Açıklanmasının Ertelenmesi CMK’un 231.maddesinde 5560 sayılı kanunla yapılan değişiklik ten sonra 19 Aralık 2006 tarihinden itibaren bazı suçlar için hükmün açıklanmasının geri bırakılması müessesi getirilmiştir. BAM yaptığı duruşma sonunda bu şekilde de karar verebilecektir. (Bu karara itiraz edilebilir.) VI. CMUK VE CMK’DA DÜZELTEREK ONAMA CMUK’un 322. maddesinin birinci fıkrasında 9 bent halinde sayı lan hallerde Yargıtay yargılama yapılmasında fayda görmemesi halin de hükmü bozar ve bu bozma ile sınırlı olarak hükmün düzeltilerek (ıslah edilerek) onanmasına karar verir. Islah; teknik anlamda başka bir makamın eskisinin yerine geçerek yeni bir karar vermek suretiyle aykırılığı gidermesidir. Bu halde Yargı tay, esas mahkemenin yerine geçerek hükmü bozup düzeltmek (ıslah) suretiyle onamaktadır. Maddenin yazılışına uygun olan bu açıklamalar yanında hükmü bozmadan düzelterek onama kararları da verilmektedir. Bu uygula ma hükmün bozulmakla ortadan kalkacağı ve düzeltilmiş olsa da ilk mahkemenin yerine geçerek Yargıtay’ın hüküm kuramayacağı düşün cesinden kaynaklanmaktadır. Bu düşüncelerle hükümde var olduğu kabul edilen eksiklik ya da yanlışlığa işaret edilip tespit edildikten sonra bunun yeniden yargılamayı gerektirmeyeceği ve düzeltilmesi nin olanaklı bulunduğu belirtilerek ve bozma yapıldığından söz edil meden gerekli hususlar düzeltilerek hüküm bu şekliyle onanmaktadır. Yargıtay’ın her iki şekilde uygulama yapan dairelerin karaları bulun maktadır. makaleler Mustafa ALBAYRAK 241TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Yargıtay’ın yerel mahkemenin verdiği kararı ıslah edebilmesi iki temel koşulun gerçekleşmesine bağlıdır. a. Maddi olayın daha ziyade aydınlanması için bir soruşturma ge rekmemelidir. b. Maddi olay bakımından mahkemeye bırakılmış serbest değer lendirme yetkisi söz konusu olmamalıdır. Islahın gayesi davayı orada bitirmek olduğundan esas mahke menin yapacak başka bir şeyi yoktur. Yani ıslah kararına karşı dire nilemez, sorun çözülmüş, kesin yargı halini almıştır. (Ancak Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının itiraz hakkı her zaman vardır) Bölge Adliye Mahkemeleri kurulup göreve başlayıncaya kadar yürürlükte kalacak olan CMUK’nın 322. maddesi ile yeni CMK’nın 303. maddelerine göre ıslah sebepleri: 1. Vakıanın daha ziyade aydınlanması gerekmeden beraata veya davanın düşmesine yahut aşağı - yukarı haddi olmayan sabit bir cezaya hükmolunması icabederse, (5271 sayılı CMK’da karşılığı m.303/1-a- Olayın daha ziyade aydınlanması gerekmeden beraata veya davanın düşmesine ya da alt ve üst sınırı olmayan sabit bir cezaya hükmolun ması gerekirse.) 2. Yargıtay Başsavcılığı’nın iddiasına uygun olarak suçluya ka nunda yazılı cezanın en aşağı derecesini uygulamayı uygun görür se, (5271 sayılı CMK’da karşılığı m. 303/1-b- Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’nın iddiasına uygun olarak sanığa kanunda yazılı cezanın en alt derecesini uygulamayı uygun görürse.) 3. Mahkemece sabit görülen suçun unsurları ve vasfı ve cezası hükümde doğru gösterilmiş olduğu halde sadece kanunun madde numarası yanlış yazılmış ise, (5271 sayılı CMK’da karşılığı m.303/1- c- Mahkemece sabit görülen suçun unsurları, niteliği ve cezası hüküm de doğru gösterilmiş olduğu hâlde sadece kanunun madde numarası yanlış yazılmış ise.) 4. Hükümden sonra yürürlüğe giren kanun suçun cezasını azaltmış İsmail Malkoç, Mahmut Güler, Uygulamada Ceza Muhakemesi Usulü Kanunu, Ankara 1998, s.1268. Mustafa ALBAYRAK makaleler 242TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 ve mahkemece suçluya ceza tayininde artırma sebebi kabul edilmemiş veya yeni bir kanun ile fiil suç sayılmamış olmaktan dolayı birinci hal de daha az bir cezanın hükmü ve ikinci halde hiç ceza hükmolunma ması gerekirse, (5271 sayılı CMK’da karşılığı m. 303/1-d- Hükümden sonra yürürlüğe giren kanun, suçun cezasını azaltmış ve mahkemece sanığa verilecek cezanın belirlenmesinde artırma sebebi kabul edilme miş veya yeni bir kanun ile fiil suç olmaktan çıkarılmış ise birinci hâlde daha az bir cezanın hükmolunması ve ikinci halde hiç ceza hükmolun maması gerekirse.) 5. Açıkça tespit edilmiş olan suçlunun doğum ve suç tarihlerine göre ceza tayininde gerekli indirme yapılmamış veya yanlış olarak indir me yapılmış ise, (5271 sayılı CMK karşılığı m. 303/1-e- Sanığın açıkça saptanmış olan doğum ve suç tarihlerine göre verilecek cezanın belir lenmesinde gerekli indirim yapılmamış veya yanlış indirim yapılmış ise.) 6. Arttırma veya indirme sonu ceza müddeti veya miktarını tayin de maddi hata yapılmış ise, (5271 sayılı CMK’da karşılığı m. 303/1-f- Artırma veya indirim sonucunda verilecek ceza süresi veya miktarının belirlenmesinde maddî hata yapılmış ise.) 7. Hükmedilmiş olan ceza yerine Ceza Kanunu’nun 29.maddesin ce adli tevbih kararı verilmesi icabederse, (5271 sayılı CMK’da karşılığı yok) 8. Ceza Kanunu’nun 29. maddesindeki tertibin gözetilmemesi yü zünden eksik veya fazla ceza verilmiş ise, (5271 sayılı CMK’da karşılığı m.303/1-g- Türk Ceza Kanunu’nun 61. maddesindeki sıralamanın gö zetilmemesi yüzünden eksik veya fazla ceza verilmiş ise.) 9. Harçlar Kanunu ile yargılama giderlerine ilişkin hükümlere ve Avukatlık Kanunu’na göre düzenlenen ücret tarifesine aykırılık yapıl mışsa. (5271 sayılı CMK’da karşılığı m. 303/1- h- Harçlar Kanunu ile yargılama giderlerine ilişkin hükümlere ve Avukatlık Kanunu’na göre düzenlenen ücret tarifesine aykırılık mevcutsa.) makaleler Mustafa ALBAYRAK 243TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 VII. BAM CEZA DAİRESİNİN DÜZELTEREK RET KARARI VERMESİ Bölge adliye mahkemesinin düzelterek ret kararı vermesini üç aşa mada inceleyebiliriz. 1. Bozma Sebeplerinin Bulunmaması ve Duruşma Açılmasını Gerektirmeyen Noksanlıklar Halinde düzelterek Ret Kararı (Dosya Üzerinde Esaslı İnceleme Aşamasında) Dosya üzerindeki ilk ön incelemeden sonra BAM yetkisizlik veya istinaf başvurusunun reddine karar verilmeyen durumlarda (dosya üzerinde esas incelemede) dosyayı her yönüyle inceleyip ya istinaf baş vurusunun esastan reddine, ya hükmün bozulmasına ya da gördü ğü noksanlığı tamamlamak için duruşma açılmasına karar verecek tir. Bu aşamada öyle noksanlıklar olabilir ki sadece bu noksanlık için duruşma açılmasının gerekmediği yani duruşma yapılmadan da bu noksanlıkların giderilmesi mümkün olabilir. Bu noksanlık giderilerek, hükmün düzeltilerek esastan reddi şeklinde karar verilebilir. Bunun yapılması ile gereksiz duruşma yapılmasının önüne geçilmiş ve yargı lamanın kısa sürede sonuçlanması sağlanmış olur. 2. Duruşma Açılmasına Karar Verildikten Sonra ve Sanığın Duruşmaya Gelmediği Hallerde Düzelterek Red Kararı Verilmesi CMK’nın 281/1 maddesi gereğince tutuksuz sanığa yapılacak çağrıda kendi başvurusu üzerine açılacak davanın duruşmasına gel mediğinde davasının red edileceği bildirildiğine göre bu hallerde de duruşmaya gelmeyen sanığa ait önceki hükmün düzeltilerek esastan reddine karar verilebilir. 3. Duruşma Yapıldıktan Sonra İstinaf Başvurusunun Düzelterek Reddine Karar Verilmesi Yukarıda açıkladığımız gibi duruşma açılmasına karar verildiğin de yapılan duruşma sonrası yeni bir karar verilecektir. Artık duruşma açılmasına karar verilmekle ilk derece mahkemesinin kararı kaldırıl Mustafa ALBAYRAK makaleler 244TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 mış olduğundan mahkeme yukarıda saydığımız on çeşit karardan bi rini verecektir. Eski hükmün düzeltilmesi (ıslah edilmesi ) mümkün değildir. Düzeltilmesi gereken noksanlıklar yeni bir hükümle gideri lecektir. VIII. SONUÇ Yukarıda özetlenen bilgilerden anlaşılacağı gibi BAM ceza dairesi önüne gelen istinaf başvurusu ile ilgili olarak dosya üzerindeki ince lemesi ile istinaf başvurusun reddine, hükmün bozulmasına yada davanın yeniden görülmesi için duruşma açılmasına karar verebile cek ve duruşmadan sonrada kanunda öngörülen kararları verecektir. Bunun yanında bazı dosyalar bakımından duruşma açılmasına gerek duyulmadan yapılan yanlışlıkların düzeltilmesi mümkün olabilir. Bu noksanlık dosyaya bir kaydın getirilmesi veya mahkemenin değerlen dirme sırasında esasa ilişkin olmayan hatası olabilir. Duruşma açılma sını gerektirmeyen bu gibi durumlarda duruşma açılmadan bir karar verilebilmeli. Şu andaki kanunda istinaf incelemesi bakımından bu ko nuda açık bir hüküm yoktur. Yargıtay’ın esasında çok sık uygulama sı gereken ve uygulaması az olan düzelterek onama benzeri bir karar şeklinin de getirilmesi faydalı olacaktır. Bundan dolayı bir kısım uygu layıcılar bunun mümkün olamayacak olduğunu söylerken bir kısmı da 303.maddenin kıyas yoluyla uygulanabileceğini kabul etmektedirler. 9 9 Başvurunun esastan reddi kararı, temyiz kanun yolundaki “onama” kararına ben zetilebilir. Ancak, temyiz kanun yolu için CMK’nın 303. maddesinde kabul edilen düzeltme (düzelterek onama) yolu istinaf kanun yolu bakımından öngörülmemiş tir. Bu nedenle kanun koyucu tarafından verilmeyen bir yetkinin BAM ceza daire lerince kullanılması olanaklı görülmemektedir. Bu kurumun kıyasen uygulanma sı önerilebilir is de, iki kanun yolunun ve verilecek karaların hüküm ve sonuçları farklı bulunduğundan, burada kıyasın doğruluğu tartışılabilir durumdadır. Diğer taraftan 303. maddede sayılan düzeltme nedenlerin bir kısmının esastan red kararı için de geçerli olabileceği söylenebilirse de, diğer bazı nedenler arasında red kurumuyla bağdaşmamaktadır. Örneğin, 303/1-a maddesinde belirtilen nedenler le beraat veya düşme karır verilmesi gereken haller ile (d) bendinde gösterildiği gibi kanun değişikliğine dayalı olarak cezanın azaltılması yada ceza verilmemesi gereken hallerde BAM ceza dairesinin düzeltme yoluyla esastan ret kararı vermesi doğru olmayacaktır. Bu gibi hallerde gereken kararın duruşma açılarak verilmesi gerekir. Buna karşın hükümde yer alan maddi hataların veya yasal indirim neden lerinin (yaş küçüklüğü gibi) uygulanmamsı hallerinde ilk derece mahkemesi hük münde düzeltme yaptıktan sonra esastan red kararı verilmesi düşünülebilir. Hatta bu uygulama isitinaf yolunda gereksiz yere duruşma açılmasını önlemek bakımın dan faydalı olacaktır. Bu nedenle kanunda yapılacak değişiklik ile belirtilen kimi makaleler Mustafa ALBAYRAK 245TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Şahsi kanaatime göre de kıyas yoluyla uygulamayı engelleyecek bir hüküm olmamasına rağmen şu aşamada bu mahkemelerin faaliyete geçmemesi fırsatının değerlendirilerek kanuna açık bir hüküm konul masının uygulamada çıkacak birçok sorunu baştan çözecektir. Yukarıda arz ettiğim gibi yapılacak düzenleme ile düzelterek ret kararının dosyanın esaslı inceleme aşamasında (duruşma açılmadan) ve 281/1. maddesine göre sanığın duruşmaya gelmemesi halinde uy gulanabilecektir. durumlara (örneğin 303. maddenin c, e, f, h bentlerindeki nedenler) özgü olarak düzeltme yolunun açılmasında yarar bulunmaktadır. (Ceza Muhakemesinde İstinaf El Kitabı, Mart 2007, Türkiye Adalet Bakanlığı, Hollanda Yargı Konseyi ve İsveç Ulusal Mahkemeler İdaresi-TC Adalet Bakanlığı Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü yayını)

Bölge Adliye Mahkemesi İstinaf İncelemesinde Düzelterek Red (Onama) Kararı Verebilecek mi?

Çağdaş Evrim Ergün 01/01/2008