powered by

powered by

hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 135TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 GİRİŞ Genellikle tahkim yargılaması ve ceza hukukunun birbirinden çok farklı alanlar oldukları ve kesişim noktalarının bulunmadığı düşünül- mektedir. Nitekim tahkim her iki tarafın rızası üzerine ve özel uyuş- mazlıklara ilişkin olarak N gidilebilen ihtiyarî ve alternatif bir çözüm yolu iken, ceza hukuku taraf rızası aranmaksızın uygulanabilen mec- burî bir hukuk dalıdır. O Ayrıca her suç doğrudan ihlâl ettiği bireysel, toplumsal veya kamusal varlık veya menfaatin yanı sıra, devlete ait olan kamusal nitelikteki genel menfaati de ihlâl ettiğinden, ceza huku- kunda sadece suçtan doğrudan zarar gören özel pasif süjeye ait özel menfaatler değil, her suç bakımından genel pasif süjeyi teşkil eden devlete ait genel nitelikteki kamusal menfaatler de söz konudur. 3 Ceza hukuku sorunları bakımından, kural olarak, bireyler arasında ya da bireylerle devlet arasında bir uyuşma ya da kendiliğinden cezaya tabi olma söz konusu değildir; aksine, bu konuda daima bir uyuşmazlık * Ar. Gör., Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, Ceza ve Ceza Usulü Hukuku Ana- bilim Dalı. N Burada özel uyuşmazlık ifadesi ile kastedilen, tarafların üzerinde serbestçe tasar- ruf edebilecekleri işlerden kaynaklanan uyuşmazlıklardır (Tanrıver, Yabancı Hakem Kararlarının Türkiye’de Tenfizi Bağlamında Kamu Düzeninin Etkisi, Makalelerim I, An- kara 2005, s. 104.). O Ceza kanunlarının mecburîliği ilkesi ile ilgili olarak bkz., Toroslu, Ceza Hukuku Ge- nel Kısım, Ankara 2006, s. 77. Ceza normlarının ülkede bulunan herkese uygula- nacağı konusunda bkz., Antolisei, Manuale di diritto penale, Parte generale, Milano 1997, s. 55-56. Nitekim söz konusu ilke uyarınca, ülkede bulunan herkes, sosyal ve psikolojik durumu ne olursa olsun ceza kanunlarının muhatabıdır. 3 Toroslu, Cürümlerin Tasnifi Bakımından Suçun Hukukî Konusu, Ankara 1970, s. 178; Toroslu, Genel Kısım, s. 95-96. TAHKİMDE CEZA HUKUKU SORUNLARI Güneş OKUYUCU-ERGÜN * Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 136TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 olduğu ve bunun da devletin bu işle görevli yargılama makamları (mahkemeler) tarafından çözümleneceği kabul edilir.  İşte bu sebeple “muhakemesiz ceza olmaz” ilkesi kabul olunarak, devlete de, bir kimse- yi cezalandırabilmek için mahkemeye gidip bu yönde bir karar alma mecburiyeti getirilmiştir. R Oysa tahkim yargılamasının söz konusu olabilmesi, tarafların bu yöndeki iradelerine bağlıdır; yani her ne ka- dar artık tahkim son derece yaygın ve sıkça tercih edilen bir çözüm yolu haline gelmiş olsa da ihtiyarî ve mahkemelerin genel yetkisine alternatif bir çözüm yoludur.  Tahkim ve ceza hukukunun ilk bakışta kesişim noktalarının olma- dığı düşüncesinin bir diğer nedeni ise, cezalandırma yetkisinin hâlâ devlet tarafından kullanılan ve devletin egemenliğinden kaynaklanan bir tekelci yetki olması ve günümüzde her alanda yaşanan küreselleş- me eğilimlerine rağmen, devletlerin bu yetkilerini paylaşmaya pek ya- naşmamalarıdır.  Esasen ceza hukuku söz konusu olduğunda, devlet- ler diğer hukuk dalları bakımından gösterdiklerinden çok daha fazla hassasiyet ve kıskançlık göstermektedirler. Şu halde, ceza hukukunun yukarıda belirtilen mecburî olma, dev- lete ait genel menfaatleri ilgilendirme ve devletlerin bu alandaki yetki- lerini paylaşma konusunda son derece isteksiz hatta kıskanç davran- maları gibi özellikleri karşısında, ihtiyarî bir çözüm yolu olan tahkim yargılamasında devlete ait olduğu kabul edilen adalet dağıtma işlevini gerçekleştiren hakemler bir ceza hukuku sorunu ile karşılaştıklarında ne yapacaklardır? Başka bir deyişle, aslında devletin yargıcı olmadık- ları halde, yargıçlara benzer bir görev icra eden hakemler, suç teşkil eden bir fiille karşılaşırlarsa (bu fiilin suç teşkil ettiği bir mahkeme  Toroslu/Feyzioğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, Ankara 2006, s. 22; Kunter/Yenisey/ Nuhoğlu, Muhakeme Hukuku Dalı Olarak Ceza Muhakemesi Hukuku, İstanbul 2006, s. 125. Cezai bir uyuşmazlığın, mahkeme dışında fakat adil ve mağdurun zararının giderilmesini sağlayacak biçimde halledilmesi olarak tanımlanan uzlaşma kurumu hakkında ayrıntılı bilgi için bkz., Kunter/Yenisey/Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hu- kuku, s. 1064 vd.; Yenisey: Ceza Muhakemesi Hukukunda Uzlaşma, İstanbul 2005. R Kunter/Yenisey/Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, s. 65, 67, 125.  Ancak bazı istisnai hallerde zorunlu tahkim de söz konusu olabilir. Türk huku- kunda zorunlu tahkime örnek olarak, 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 22. maddesi uyarınca Tüketici Sorunları Hakem Heyeti ve iş sözleşme- lerinin feshine ilişkin uyuşmazlıklara ilişkin olarak 4857 sayılı İş Kanunu’nun 20. maddesi.  Delmas/Marty, The European Union and Penal Law, European Law Journal, Cilt 4, Sayı 1, Mart 1998, s. 87-115. hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 137TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 kararıyla önceden tespit edilmiş olsun ya da olmasın), bunun tahkim yargılamasına konu uyuşmazlığın çözümüne etkisi ne olacaktır? Bu çalışmada, özel hukuk alanındaki tahkim yargılamalarında ve özellikle uluslararası tahkimde, hakemlerin karşılaştıkları ceza huku- ku sorunlarının tahkim yargılamasına etkisi incelenmektedir. Başka bir ifadeyle, tahkim yargılamasının asıl konusunu oluşturmamakla birlikte, dolaylı olarak ortaya çıkan ceza hukuku sorunlarının hakem kararı üzerindeki etkileri konu alınmaktadır. Buna karşın, tahkim ile ceza hukukunun bir başka kesişim noktası olan hakemlerin doğrudan ceza yargılaması yapmaları sorunu bu çalışmanın kapsamı dışında kalmaktadır. Gerçekten de, ulusal mahkemeler yerine hakemlerin de bazı suçlar açısından ceza yargılaması yapmasının yararlı olacağını düşünenler olmakla birlikte  , bu çalışmada ceza hukuku sorunlarının doğrudan değil, dolaylı olarak tahkim yargılamalarında gündeme gel- diği durumlar incelenmektedir. I. CEZA HUKUKU KURALLARININ TAHKİMDE DİKKATE ALINMASININ DAYANAĞI A. Uluslararası Kamu Düzeni Yaşadığı acı tecrübeler sonunda insanoğlu, hukuku sadece dev- letlerin kendi sınırları içinde uygulamanın yetmeyeceğini anlamış ve uluslararası bir kamu düzeninin de oluşturulması için çalışmaya baş- lamıştır. Uluslararası ceza hukukunun asıl amacı da uluslararası kamu düzeninin oluşturulmasına ve korunmasına çalışmaktır. Bu şekilde oluşturulan bir uluslararası kamu düzeni, millî hukuk sistemlerinden bağımsız ayrı bir yargılama sisteminin kurulmasını da gerektirmekte- dir. Hatta bu noktada, uluslararası ceza hukukunun tahkim yargılama sisteminin bir parçası olduğu da iddia edilmiştir. 9 Bu açıdan bakıldığında hakemlerin uluslararası ticaret hukuku alanında hukuk ve ahlak kurallarının koruyucusu oldukları ve sade-  Örn. Türk ceza hukukunda uzlaşma için bkz., Yenisey, Ceza Muhakemesi Hukukunda Uzlaşma, İstanbul 2005. Ayrıca bkz., Kole, Arbitration as an Alternative to the Criminal Warrant, 56 Judicature 295 (1972-1973) (Hein Online Veri Tabanı “http://heinonline. org”); ayrıca bkz., Rice, Mediation and Arbitration as a Civil Alternative to the Criminal Justice System – An Overview and Legal Analysis, 29 Am. U. L. Rev. 17 1979-1980 (Hein Online Veri Tabanı “http://heinonline.org”). 9 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 115. Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 138TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 ce kendilerini seçen taraflara karşı değil, aynı zamanda uluslararası iş ve ticaret topluluğuna karşı da sorumluluklarının bulunduğu söy- lenebilir. 10 Uluslararası tahkim davalarında uluslararası kamu düzeni standartlarının oluşturulduğu kabul edilmektedir. 11 Gerçekten, eğer tahkim yargılaması hukuka aykırılığa göz yumulan bir çözüm yolu olsaydı, bu çözüm yolu devletler tarafından kabul edilmeyeceği gibi, iş ve ticaret topluluğuna faydalı ve uluslararası ticarî uyuşmazlıkların çözümünün normal yolu da olmazdı. 12 Çünkü iş adamlarının ulusla- rarası ticarî piyasalarda iş yapabilmesi için iyi yönetim, etik kurallara bağlılık ve şeffaflık vazgeçilmez unsurlardır. Birçok hakem kararında, ceza hukuku sorunlarının dikkate alın- masının dayanağı olarak uluslararası kamu düzeni kullanılmaktadır. Özellikle rüşvet ve kara para aklama suçları, uluslararası hukukta son derece önemli suçlar olarak görülmektedir. Dolayısıyla, bu suçların uluslararası kamu düzenini ihlal ettikleri kabul edilerek, hakemler ta- rafından dikkate alınmaları gerekmektedir. 13 Hakemlere uluslararası ticaret alanında hukuka aykırılıklarla sa- vaşma görevi yüklenirken, onları millî hakimlere benzetme ya da taraf- ların bir yardımcısı haline getirme tehlikesine dikkat etmek gerekmek- tedir. Bu noktada cevaplanması gereken soru, Sieghart’ın ifadesiyle, “hakemler taraflara mı yoksa gerçeğe mi hizmet ederler?” sorusudur. 14 Bu sebeple hakemlerin hukuka aykırılıklarla savaşma, uluslararası kamu düzenini koruma görevi ile tahkim yargılamasının otonomluğu/ba- ğımsızlığı arasında bir denge kurmak gereklidir. 15 Bu denge ise, cezaî nitelikte olanlar da dâhil olmak üzere, ulusal hukuk kuralları ile dün- ya toplumunun yüksek menfaatlerini ve uluslararası kamu düzenini korumayı amaçlayan evrensel prensiplerin, tarafların seçtiği hukuktan bağımsız olarak hakemlerce dikkate alınmasıyla sağlanabilir. 16 10 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 115. 11 Böckstiegel, Public Policy and Arbitrability, ICCA Congress Series, Sayı 3, New York 1986, s. 204. 12 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 115. 13 Cremedes/Cairns, Corruption, International Public Policy and the Duties of Arbitrators, s. 4. 14 Sieghart, Viewpoint (1982) 48 Arbitration, s. 135 (Martin, International Arbitration and Corruption, An Evolving Standard, s. 4’ten naklen) . 15 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 116. 16 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 116. hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 139TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 B. Uluslararası Hukuk Düzenlemeleri Uluslararası kamu düzeni, yukarıda açıklandığı üzere, birçok ha- kem kararında ceza hukuku sorunlarının dikkate alınmasının dayana- ğı olarak kullanılmaktadır. Özellikle eski tarihli kararlarda uluslararası kamu düzenine aykırılığın gerekçesi olarak belirli hukuki düzenleme- lere aykırılık değil, ahlak kurallarına veya uluslararası kamu düzenine aykırılık gösterilmiştir. Buna karşın, yakın tarihli tahkim kararlarında, uluslararası düzeyde yolsuzlukla mücadeleye yönelik düzenlemeler dayanak gösterilerek, ceza hukuku ihlallerinin (suçların) tahkim yar- gılamalarında dikkate alınacağı ifade edilmektedir. 17 Birleşmiş Milletler Yolsuzlukla Mücadele Sözleşmesi 18 ve Avrupa Kon- seyi Yolsuzluğa Karşı Ceza Hukuku Sözleşmesi 19 hakemlerin ceza hukuku ihlallerini tahkim yargılamasında dikkate almalarının dayanağı olarak gösterilen uluslararası hukuk düzenlemelerinin başında gelmektedir. C. Ceza Hukuku Kurallarının Sözleşmenin Hukuku Kapsamına Girip Girmediği Sorunu Bilindiği üzere taraflar, aralarındaki sözleşmeden kaynaklanan ih- tilafların çözümünde hangi hukukun uygulanacağını belirlemekte ser- besttirler. Taraflar, esasa uygulanacak hukuk olarak belli bir ülkenin hukukunu seçtiklerinde, o ülkenin hukukunu bir bütün olarak seçmiş olurlar ve dolayısıyla, ceza hukuku da buna dâhildir. Hakemler, bu kuralları kendiliklerinden (re’sen) göz önünde bulundurma yetkisine sahiptirler. 20 Ancak, burada asıl tartışılması gereken sorun, bunu yap- mak zorunda olup olmadıklarıdır. Bununla ilgili olarak, hakemlerin seçilen ülkenin hukuk sistemi- ne dâhil olan ceza hukuku kurallarını kendiliklerinden dikkate alabil- 17 Martin, International Arbitration and Corruption: An Evolving Standard, s. 3. 18 Türkiye, Birleşmiş Milletler Yolsuzlukla Mücadele Sözleşmesi’ni, 02.10.2006 tarih ve 26327 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2006/10885 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı’yla onaylamıştır. 19 Türkiye’nin 27.09.2001 tarihinde imzalamış olduğu Avrupa Konseyi Yolsuzluğa Karşı Ceza Hukuku Sözleşmesi’nin onaylanması, 20.01.2004 tarih ve 25352 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 5065 sayı ve 14.01.2004 tarihli kanunla uygun bulun- muştur. 20 MTO Tahkim Kuralları’nın 15. maddesinin 1. fıkrası ve 20. maddesinin 1. fıkrası, hakemlere tahkim yargılaması sırasında geniş yetkiler veren maddelere örnek ola- rak gösterilebilir. Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 140TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 mesi için, söz konusu hukuka aykırılığın derecesinin ve bu kuralların göz ardı edilmesi halinde hakemlerin kararlarının geçerliliği üzerinde olumsuz etkide bulunma ihtimalinin yüksekliğinin değerlendirilmesi gerektiği ve bu durumlarda hakemlerin millî ceza hukuku kurallarını kendiliklerinden değerlendirmeye almak zorunda oldukları savunul- muştur. 21 Ancak, bize göre böyle bir ayırım yapmak gereksizdir. Yukarıda da belirtildiği gibi taraflar sözleşmelerinde, çıkacak uyuşmazlığa uygula- nacak hukuku seçtiklerinde o ülke hukukunu bir bütün olarak seçmiş olurlar. Başka bir deyişle, seçilen ülkenin millî hukuk kurallarının ta- mamı sözleşmenin hukuku (lex contractus) halini almış olur. Hakem- ler, lex contractus’u uygulamak zorunda olduğuna göre, lex contractus’a dahil olan ceza hukuku kurallarını da kendiliklerinden dikkate almak zorundadırlar. Sözleşme ile seçilen hukukun bir parçası olmadıkları halde, bazı kuralların hakemler tarafından dikkate alınıp alınmayacakları ise ay- rıca incelenmelidir. Hakemlerin, uyuşmazlığa bir ülke hukukunu uy- gulama yükümlülüğünün dayanağının, tarafların iradeleri ile sözleş- mede o ülke hukukunu seçmiş olmaları olduğu söylenmişti. İşte bu nedenle kural olarak hakemler, uyuşmazlığa tarafların seçtiği hukuk- tan farklı kuralları uygulamamalıdırlar. Ancak bu kuralın da istisna- ları bulunmaktadır. Buna göre, tarafların seçtiği hukukun bir parçası olmasa bile, bir ceza hukuku kuralı, olayla yakından ilişkili ve uygu- lanmaması düşünülemeyecek kadar o alanda ağırlığı olan evrensel bir kuralsa ya da uluslararası kamu düzenine ilişkin bir kuralsa, hakemler tarafından dikkate alınmalıdır. 22 II. HAKEMLERİN CEZA HUKUKU KURALLARINI GÖZ ÖNÜNDE BULUNDURMA YETKİSİ A. Hakemlerin Genel Çıkarları Koruma Yetkisi Suç, yasa koyucunun değerlendirmesine göre devletin amaçları ile çatışan ve cezaî yaptırımlara bağlanan insan davranışıdır. 23 Cezaî yaptırımlar çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir ve hakemlerin bu cezaî 21 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 109. 22 Bu kuralların sadece dikkate alınması değil, hakemler tarafından doğrudan olaya uygulanması önerilmektedir (bkz., Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 110.). 23 Antolisei, Parte generale, s. 168. hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 141TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 yaptırımları uygulayamayacağı konusunda bir tereddüt yoktur. Çün- kü modern ceza hukuku sistemlerinde muhakemesiz ceza olmaz ilke- si geçerlidir ve söz konusu muhakeme, ortaya çıkan bir uyuşmazlığa devletin belli makamlarının devletin egemenliğine dayanarak kesin, yerine getirilebilir ve göz önünde tutulabilir bir kararla son vermesi- dir. 24 Hakemler, bir olayda ceza hukuku kurallarının bu şekilde doğru- dan sonuçlarına hükmedemezlerse de önlerindeki olaya uygulanabilir ceza hukuku kurallarının olay üzerindeki cezaî nitelikte olmayan so- nuçlarını belirleyebilirler. Ceza hukuku ihlallerinin özel hukuk açısından etkileri olarak adlandırabileceğimiz bu sonuçlar, ileride inceleneceği üzere, birçok hakem kararında sözleşmenin geçersizliği biçiminde or- taya çıkmaktadır. Uluslararası tahkim 25 davalarında, hakemlerin genel çıkarları da değerlendirmeye alabilecekleri ve bunun ceza hukuku bakımından da geçerli olduğu savunulmaktadır. 26 Esasen uluslararası ticarette hukuka aykırı davranışların önlenmesine yönelik normlar giderek artmakta ve bu yönde pek çok uluslararası metin kabul edilmektedir. 27 Dolayısıyla uluslararası ticarette hukuka aykırı fiillerle savaşmaya yönelik düzen- lemeler, uluslararası hukukun parçası ve uluslararası kamu düzeninin bir gereği haline gelmekte ve uluslararası hakemlerin bu gerekleri de- ğerlendirmeye alma zorunlulukları ortaya çıkmaktadır. 28 Bu noktada tahkimin özerk yapısı ile uluslararası ticaret alanında suçlarla savaşmanın bağdaşıp bağdaşmayacağı değerlendirilmelidir. Uluslararası ticarî uyuşmazlıkların çözümünde rol oynayan hakemler, 24 Toroslu/Feyzioğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, s. 21; Kunter/Yenisey/Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, , s. 113. 25 Türk hukukunda 2675 sayılı ve 20 Mayıs 1982 tarihli Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’da yabancı hakem kararı terimi kullanılırken, 4686 sayılı ve 21 Haziran 2001 tarihli Milletlerarası Tahkim Kanunu’nda milletlerarası hakem kararı terimi kullanılmaktadır. Bu çalışmada, uluslararası tahkim terimi, söz konusu kanunlardaki yabancı tahkim ve milletlerarası tahkim terimlerinin ikisini de kapsayacak şekilde kullanılmaktadır. 26 Örneğin, Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 97. 27 Örneğin, Yabancı Kamu Görevlilerine Rüşvet Verilmesiyle Mücadeleye İlişkin OECD Sözleşmesi; kara paranın aklanmasıyla mücadele etmek üzere kurulan bir organizasyon olan Kara Paraya İlişkin Mali Eylem Görev Gücü; Avrupa Birliği’nin 91/308 ve 97/2001 sayılı Yönergeleri ve Uluslararası Organize Suça Karşı 2001 ta- rihli Birleşmiş Milletler Sözleşmesi. 28 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 97. Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 142TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 bu alandaki etik ve iyi niyet kurallarını ve uluslararası kamu düzeni- nin parçası oldukları ölçüde uluslararası hukuk düzenlemelerini gö- zetmek zorundadırlar. Öğretide baskın olan ve bizim de katıldığımız görüş, hakemlerin kararlarını verirken uluslararası kamu düzenini ko- ruyan hukuk kurallarını, bu kuralları ihlal eden ve ulusal mevzuatlar- ca suç olarak kabul edilen fiilleri dikkate almaları gerektiği ve hakem mahkemelerinin bunun için uygun bir ortam olduğu yönündedir. 29 Esasen uluslararası ticaret alanında karşılaşılan suçlarla mücadele et- mek bakımından hakemlerin, bu alandaki ihtilaflar daha çok uluslara- rası tahkimde çözümlendiği için, millî yargıçlara oranla daha elverişli bir konuma sahip oldukları savunulmaktadır. 30 Ancak, her ne kadar uluslararası ticaret alanında işlenen suçlarla karşılaşma ihtimalleri daha yüksek olsa ve dolayısıyla bunlarla mücadele etmek için daha elverişli bir konumda bulunsalar da nihayet özel nitelikteki uyuşmaz- lıkları çözümlemek üzere atanan hakemlerin bu konudaki yetki ve ola- naklarının aynı ölçüde elverişli olduğu söylenemez. B. Tarafların İleri Sürmedikleri Ceza Hukuku İhlallerinin Tespit Edilmesi Bilindiği gibi hakemler tarafların talepleriyle bağlı olmalarına kar- şın, gerekçeleriyle bağlı değildirler. Bu sebeple, hakemlerin tarafların dilekçelerinde yer almayan unsurları uyuşmazlığa taşırken son derece titiz olmaları ve bir polis yahut savcıya dönüşmemeleri gerektiği; ha- kemlerin birincil rolünün kamu düzenini korumak değil, sözleşmenin gereklerini yerine getirmek olduğu ifade edilmiştir. 31 Örneğin, Westacre hakem kararında, tarafların ileri sürmedikleri olası bir rüşvet fiilinin hakemler tarafından kendiliğinden araştırıla- mayacağına hükmedilmiştir. 32 Buna karşın, sözleşmenin hukuka aykırı olabileceğini veya ceza hukuku ihlâlleri bulunduğunu gösteren emarelerin söz konusu oldu- ğu durumlarda tahkim mahkemesini hukuka aykırı sözleşme ile bağlı 29 Cremedes/Cairns, Corruption, International Public Policy and the Duties of Arbitrators, Dispute Resolution Journal, Kasım 2003 - Ocak 2004, s. 4, “http://www.findarticles. com/p/articles /mi_qa3923/is_200311/ai_n9463706/pg_1”. 30 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 97. 31 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 111. 32 Adı geçen karar için bkz., Cremedes/Cairns, Corruption, International Public Policy and the Duties of Arbitrators, s. 1. hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 143TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 saymanın doğru olmayacağı savunulmuştur. 33 Örneğin, MTO (Milletlerarası Ticaret Odası) nezdinde yürütülen ve 1998 yılında karara bağlanan 8891 sayılı tahkim davasında, yolsuz- lukların genellikle taraflarca iddia edilmesinin çok zor olduğu ve do- layısıyla hakemlerin bu yolsuzlukları tespit edebilmek için esasında sağlam delil niteliğinde olmayan ipuçlarını kullanmaktan başka çare- lerinin olmadığı ve yolsuzlukları tespit edebilmek için aktif bir rol oy- namalarının gerektiği belirtilmiştir. 34 Uygulanabilir bir hüküm verme yükümlülüğü bulunan hakemle- rin taraflardan bu konuda bilgi ve belge isteme yetkilerinin bulundu- ğu kabul edilmelidir. Ancak, hakemler, ortada hiçbir delili olmayan ve taraflarca da ileri sürülmemiş ceza hukuku ihlâllerini araştırmama- lıdırlar; zira tarafların ileri sürmediği ve ortada delili de bulunmayan ceza hukuku ihlâllerini kendiliğinden araştırmak tahkim mahkemele- rinin görevi değildir. 35 Gerçekten de, hakemlere tanınan kendiliğinden araştırma başlatma yetkisi, basit bir şüpheye ya da söylentilere değil, bir ceza hukuku ihlâlinin bulunabileceğini gösteren somut verilere, kuvvetli şüpheye dayanmalıdır. 36 Bu nedenle hakemler, bir ceza hu- kuku ihlalinin bulunduğunu gösteren somut veriler ve kuvvetli şüphe mevcutsa, taraflarca ileri sürülmemiş olsa da böyle bir ihlalin varlığını araştırabilmelidirler. III. CEZA HUKUKU KURALLARININ TAHKİMDE DİKKATE ALINMASININ SONUÇLARI A. Ceza Hukuku Tespitlerinin Uyuşmazlığın Çözümüne Etkisi Bir ceza hukuku ihlalinin hakemler tarafından tespit edilmesi üze­rine, bunun dava konusu uyuşmazlığa nasıl bir etkisinin olacağı sorunu, daha çok dava konusu sözleşmenin bu ceza hukuku ihlaline rağmen geçerliliğini koruyup korumayacağı sorusunun cevaplandırıl- masına bağlıdır. 33 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 111. 34 Adı geçen karar için bkz., Martin, International Arbitration and Corruption : An Evol - ving Standard, s. 4. 35 Aynı yönde bkz., Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 111. 36 Cremedes/Cairns, Corruption, International Public Policy and the Duties of Arbitrators, s. 5. Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 144TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 Ceza hukuku ihlallerinin tahkim yargılamalarına etkisi sorunu, ilk olarak 1963 tarihli ünlü ve son derece tartışmalı Lagergren kara- rında en çarpıcı biçimde kendisini göstermiştir. 37 MTO Tahkim Mah- kemesi bünyesinde gerçekleştirilen tahkim davasına konu olayda, bir sözleşmenin imzalanması için Arjantinli kamu görevlilerine özel şirket tarafından rüşvet verildiği tahkim yargılaması sırasında her iki tarafça da kabul edilmiştir. Hakem Lagergren, tarafların Peron döne- mi Arjantin’inde rüşvet verilerek iş yapılmasının rutin hale geldiği ve aralarındaki ihtilafı etkilemediği yönündeki ifadelerini dikkate al- mayarak, rüşvet ile imzalanan sözleşmeden kaynaklanan bir ihtilafı çözmeye yetkisi olmadığına hükmetmiştir. 38 Her ne kadar hakem La- gergren davayı esastan karara bağlamamış ise de yetkisizlik kararı- nın gerekçesinde “uluslararası kamu düzeninin ve ahlak kurallarının bu derecede büyük bir ihlalini içeren bir olayın ... herhangi bir medeni ülkenin mahkemesinde veya herhangi bir hakem huzurunda tasvip edilmesi mümkün değildir” ifadesine yer vererek, davanın esasına girseydi sözleşmenin geçersiz olduğuna hükmedeceğini ima etmiştir. 39 Dünya Bankası bünyesinde faaliyet gösteren ve özellikle yatırım- cı-devlet uyuşmazlıklarının çözümünde kullanılan Washington’daki Uluslararası Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümü Merkezi (ICSID) bünyesinde gerçekleştirilen bir tahkim yargılamasında, 2006 yılı Ekim ayında verilen bir karar da bu konudaki güncel eğilimi gözler önüne sermektedir. 40 World Duty Free Company Limited isimli bir şirket ile Kenya Cumhuriyeti arasındaki tahkim davasına konu olayda, şirket, Kenya’daki bazı havaalanlarında mağaza kompleksleri kurabilmek için dönemin Kenya Devlet Başkanı’na 2 milyon ABD Doları rüşvet vermiştir. Bu mağazaların gerekli izinleri alarak faaliyete geçmele- rinden bir süre sonra hükümet tarafından mağazaların faaliyetlerine son verilmiştir. Bunun üzerine, şirket ICSID tahkimine başvurmuş- tur. Tahkim yargılaması sırasında söz konusu rüşvetin gerçekleştiği hakemlere beyan edilmiş ve bu beyan sonucu hakemler, uluslararası kamu düzeni açısından rüşvetin nasıl değerlendirilmesi gerektiğini 37 MTO Dava No. 1110 (1963). 38 Wetter, “Issues of Corruption Before International Arbitral Tribunals: The Authentic Text and True Meaning of Judge Gunnar Lagergren’s 1963 Award in ICC Case No. 1110”, Ar- bitration International, Cilt 10, Sayı 3 (1994), s. 277-281 (Kluwer Tahkim Veri Tabanı “http://www.kluwerarbitration.com”) 39 Martin, International Arbitration and Corruption: An Evolving Standard, s. 11. 40 ICSID Dava No. ARB/00/7, Karar Tarihi: 4 Ekim 2006. hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 145TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 incelemiş ve rüşvetin evrensel standart ve normlara göre suç teşkil et- tiğini belirterek davacı şirketin rüşvet ile elde edilmiş sözleşmeye isti- naden ileri sürdüğü taleplerinin kabul edilemeyeceğine hükmetmiş ve davacı şirketin 500 milyon ABD Doları tutarındaki talebini reddetmiş- tir. Hakemler bu kararlarını, yukarıda anlatılan 1963 tarihli Lagergren kararına da atıf yaparak, “bir yolsuzluğu birlikte gerçekleştiren tarafların, aralarındaki ihtilafların çözümünde adaletten (mahkemeler veya hakemler- den) yardım talep etme haklarından vazgeçmiş olduklarının farkında olmaları gerekmektedir” şeklinde gerekçelendirmişlerdir. 41 Ceza hukuku ihlalleri dolayısıyla hakemlerin sözleşmenin batıl olduğuna karar verdikleri haller bununla sınırlı olmayıp, buna ilişkin pek çok hakem kararı bu- lunmaktadır. 42 Bu kararlara rağmen, bir ceza hukuku ihlalinin sözleşmeyi geçersiz hale getirip getirmeyeceği üzerinde düşünülmelidir. Örneğin, rüşvet almak ve vermek suretiyle gerçekleştirilen bir sözleşme sırf bu nedenle geçersiz sayılabilir mi? Türk Borçlar Kanunu’nun 19 ve 20. maddele- rinde sözleşme serbestisine ilişkin bir takım sınırlamalar getirilmiştir. Buna göre bir sözleşmenin emredici kurallara, kamu düzenine, kişilik haklarına veya ahlaka aykırı yahut imkânsız olmaması gerekmekte- dir. Öğretide bu sınırlamaların sözleşmenin konusuna ilişkin olduğu yönünde görüş birliği söz konusudur. 43 Buna göre şekil ve konu bakı- mından belirtilen kurallara uygun sözleşmeler geçerli sayılmaktadır. Ancak, sözleşmenin konusunun ve şeklinin söz konusu sınırlamalara aykırı olmamasına rağmen, yapılışı aşamasında bir yolsuzluğun ger- çekleştirilmiş olduğu her durumda bu sözleşmeyi geçerli ya da geçer- siz saymak yerine, bir ayırıma gidilebilir. Eğer söz konusu yolsuzluk, yapılması gereken bir şeyin yapılması ya da yapılmaması gereken bir şeyin yapılmaması için gerçekleştirilmişse sözleşmenin geçerliliği- ni etkilemez; diğer koşulları da taşıyorsa sözleşme geçerlidir. Çünkü burada zaten yapılması gereken yapılmış veya yapılmaması gereken yapılmamış olduğundan, sözleşmenin esasına etkili bir yolsuzluk yok- 41 Ostrowski, Recent Developments in International Dispute Resolution Around the World – Developments at ICSID, International Dispute Resolution, Cilt 19, Sayı 4, Aralık 2006, s. 1 vd. 42 Örneğin, MTO Dava No. 3913 (1981), MTO Dava No. 3916 (1982) ve MTO Dava No. 6248 (1990) (bkz., Martin, International Arbitration and Corruption : An Evolving Standard, , s. 27-30 ve 39-41.). 43 Oğuzman, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, İstanbul 1998, s. 71 vd.; Reisoğlu, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, İstanbul 2005, s. 110. Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 146TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 tur. Öte yandan yolsuzluk, yapılması gereken bir şeyin yapılmaması veya yapılmaması gereken bir şeyin yapılması için gerçekleştirilmişse, bu durumda sözleşmeye fesat karışmış olduğu kabul edilerek sözleş- menin geçersiz sayılması düşünülebilir. İşte ancak böyle bir yolsuzluk şüphesi söz konusuysa hakemler bunu araştırma konusu yapmalıdır- lar. Hakemlerin sözleşmenin geçerliliğini etkilemeyecek ceza hukuku ihlallerinin varlığını araştırmasına ise gerek yoktur. Bu noktada, bir ceza hukuku ihlali ile karşılaşan hakemlerin bu ihlali kendilerinin araştırmaları yahut söz konusu ihlalle ilgili olarak ilgili yargı yerine başvurmaları ve söz konusu yargı yerinin kararını beklemeleri ihtimalleri de değerlendirilmelidir. Daha teknik bir ifade ile bir ceza hukuku ihlali ile karşılaşan hakemlerin bunu nisbî muha- keme yoluyla kendilerinin araştırması ya da bekletici sorun saymaları yollarından hangisinin benimsenmesi gerektiği üzerinde düşünmek gerekir. Bilindiği gibi nisbî muhakeme, hakimin, önündeki uyuşmazlığın çözümü ile bağlantılı olarak karşısına çıkan bir başka uyuşmazlığı, asıl uyuşmazlık yönünden geçerli olmak üzere ve gerekli olduğu oranda çözmesidir. 44 Dolayısıyla, bağlantılı uyuşmazlığın yargılanarak esas- tan çözülmesinin başka bir mahkemeye ait olması, nisbî muhakemeye engel olmayacağı gibi, nisbî muhakeme ile çözülmüş olması da asıl yetkili yargılama organının önüne götürülmesine engel değildir. 45 Bakmakta oldukları bir uyuşmazlıkla bağlantılı bir ceza hukuku ihlali şüphesi ile karşılaşan hakemlerin bunu, önlerindeki uyuşmazlığın çö- zümü için gerekli olduğu ölçüde ve sadece o uyuşmazlık bakımından geçerli olacak biçimde çözmeleri önerilebilir. Ancak bağlantılı uyuş- mazlığın nisbî muhakeme ile çözülmüş olması, bunun asıl yetkili yargı- lama organının önüne götürülmesine engel olmadığından, söz konusu uyuşmazlık asıl yetkili yargılama organının önüne götürüldüğünde, söz konusu yargılama organı, hakemlerden farklı bir sonuca ulaşacak olursa, hakemlerin kararlarının doğruluğunu ve itibarını zedeleyen, kamu düzenini ve adalet duygusunu sarsan bir durum ortaya çıkabi- lir. Bu söylenenlere, böyle bir ceza hukuku ihlalinin varlığı hakemlerce araştırılırken tahkim süresinin dolma riski de eklenince, hakemlerin 44 Toroslu/Feyzioğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, s. 89; Kunter/Yenisey/Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, s. 269-270; Centel/Zafer: Ceza Muhakemesi Hukuku, İstan- bul 2006, s. 513. 45 Toroslu/Feyzioğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, s. 89. hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 147TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 bağlantılı uyuşmazlığı kendileri çözmek yerine bekletici sorun yapma- ları, daha uygun bir çözüm yolu gibi görünmektedir. Hakemler, bağlantılı uyuşmazlığı bekletici sorun sayarsa, söz konusu uyuşmazlığın çözümü için yetkili yargı organının harekete geçmesini sağlayacak ve tahkim yargılamasını da ilgili yargılama or- ganının kararına kadar durduracaktır. Esasen Hukuk Usulü Muhake- meleri Kanunu’nun (HUMK) 528. maddesinde benzer bir düzenleme yer almaktadır. Buna göre, “Tahkikat esnasında ceza takibatına esas teşkil eden bir sahtelik hadisesi zuhur ederse ceza mahkemesince bu bapta karar ve- rilinceye kadar tahkikat tehir olunur ve tahkim müddeti cereyan etmez.” Söz konusu 528. maddede sadece ceza takibatını gerektirecek bir sahtelik şüphesinin ortaya çıkması durumu düzenlenmiş olsa da, özel hukukta kıyas mümkün olduğundan, başka bir ceza hukuku ihlali ile karşıla- şan hakemlerin, bu maddeye dayanarak söz konusu ihlali bekletici so- run yapabileceği ve asıl yetkili yargılama organı karar verinceye kadar tahkim yargılamasını durdurabileceği kabul edilebilir. Nitekim Yargı- tay, sahtecilik iddiasının ileri sürüldüğü bir tahkim davasında, bunu bekletici sorun yapmayan hakem kararını HUMK’un 528. maddesine dayanarak ve “bu iddianın sonucu beklenerek neticesine göre bir karar veril- mesi gerekir” demek suretiyle bozmuştur. 46 Öte yandan, ceza hukuku ihlali şüphesinin ortaya çıktığı her du- rumda, bunun bekletici sorun sayılması gerektiği düşünülmemelidir. Aslında bir ceza hukuku ihlali şüphesi ile karşılaşıldığı her durumda bunun bekletici sorun sayılmasının gerektiğini savunmak, öncelikle tahkim yargılamasının tercih edilmesindeki önemli etkenlerden biri olan çabukluk özelliği ile bağdaşmaz. Nitekim bir ceza hukuku ihlali şüphesi ile karşılaşan hakemlerin, bunu bekletici sorun sayarak tahkim yargılamasını asıl yetkili yargılama organının kararına kadar erteleme- leri, esasen yargının yavaş işleyişinin olumsuz etkilerinden kurtulmak için seçilen tahkim yargılamasında aynı olumsuz etkilerin ortaya çık- masına neden olacaktır. Bu nedenle, bir ceza hukuku ihlalinin bulunup bulunmadığının asıl yargı yerince araştırılarak karara bağlanmak üze- re bekletici sorun sayılması için, ileride ayrıntılı biçimde inceleneceği üzere, 47 belirli bir delil standardı (standard of proof) 48 aranmalıdır. Buna 46 Y. 9. HD. E. 1967/7429, K. 1967/7811, T. 14.09.1967 (İstanbul Barosu Bilgi Bankası Arşivi). 47 Bkz., III, B, aşa. 48 Delil standartları ile ilgili olarak bkz., Feyzioğlu,  Ceza Muhakemesinde Vicdani Kana- Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 148TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 göre, sadece, bir ceza hukuku ihlalinin bulunduğunu gösteren açık ve ikna edici deliller mevcutsa bekletici sorun sayma yoluna gidilmelidir. Bu söylenenlere karşın, bu gibi hallerde bekletici sorun sayma yo- luna gitmenin sakıncaları da bulunmaktadır. Bunun başta gelen sakın- cası, yukarıda da değinildiği gibi, tahkim yargılamasını uzatacak ol- masıdır. Ayrıca HUMK’un sadece Türk ulusal tahkim yargılamalarına ilişkin düzenlemeler içermesi nedeniyle, bu kanunun uygulanmadığı uluslararası tahkim yargılamalarında benzer durumlarda bekletici so- run sayma yoluna gidilip gidilemeyeceğinin her bir olayda değerlen- dirilmesi gerekebilir. Bunlara ek olarak, uluslararası tahkimde ortaya çıkacak bağlantılı bir ceza uyuşmazlığının esas çözüm yerinin belir- lenmesi, çoğu kez hiç de kolay olmayacaktır. Tüm bu sakıncalarına rağmen, tahkim yargılaması sırasında, bir ceza hukuku ihlalinin ger- çekleşmiş olduğunu gösteren açık ve ikna edici delillerin bulunduğu, söz konusu ihlalin sözleşmeye etkili olduğu ve bağlantılı uyuşmazlık bakımından yetkili yargı merciinin belirlenebildiği hallerde, söz konu- su tahkim yargılamasında uygulanan usul hukukunun bekletici sorun saymaya cevaz vermesi durumunda, bağlantılı uyuşmazlık bekletici sorun sayılmalı ve tahkim yargılaması, asıl yargı yerinin kararına ka- dar durdurulmalıdır. Bekletici sorun yapılan bağlantılı uyuşmazlıkla ilgili olarak, yetkili yargı yeri, bir ceza hukuku ihlalinin bulunduğuna karar verirse, ha- kemler, bu ihlalin önlerindeki uyuşmazlık üzerindeki etkilerini mut- laka değerlendirmeli ve sözleşmenin geçersizliğine karar verebilme- lidir. Çeşitli hakem kararlarında, yolsuzluğa başvurarak yapılmış olan sözleşmelerin geçersiz sayılması neticesinde taraflardan birinin bu durumdan bir menfaat elde edebileceği belirtilerek, bunun haksızlık yaratabileceği kabul edilmekte, ancak salt bu nedenle sözleşmelerin geçerli kabul edilmelerinin, yolsuzluğa göz yumma anlamına geleceği ve bunun da daha önemli bir hukuki menfaati zedeleyeceği gerekçe- siyle hukuka uygun olmayacağı ifade edilmektedir. 49 Fakat hakemle- rin “hiç kimse kendi hatasına dayanarak hak iddia edemez” ilkesine daya- narak uluslararası kamu düzenine aykırı olmasına rağmen sözleşmeyi at, Ankara 2002, s. 97 vd. 49 Örn. MTO Dava No. 8891 (1998) ve MTO Dava No. 6497 (1994), (Martin, Internatio- nal Arbitration and Corruption: An Evolving Standard, s. 10-23’den naklen.). hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 149TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 geçersiz ilân etmemelerinin de mümkün olduğu ileri sürülmüştür. 50 Bunun nedeni, yolsuzluğun tarafı olan kişinin, yolsuzluğa dayanarak sözleşmeyi feshettirmesi halinde, büyük yarar sağlayacak olmasıdır. Öte yandan bunun aksi de düşünülebilir. Yani, sözleşmenin tarafları yolsuzluğu karşılıklı olarak gerçekleştirmişlerse, hiç kimse kendi hata- sına dayanarak hak iddia edemez ilkesine dayanarak sözleşme ayakta tutulduğunda, bu kez de yolsuzluğun diğer tarafı hatasına dayanarak yarar sağlamış olacaktır. Bu nedenle hakemler, söz konusu ilkeyi uy- gularken, bu ihtimali de göz önünde bulundurarak, son derece titiz davranmalıdırlar. Hakemlerin, ceza hukuku kurallarına aykırılığın yalnızca cezaî olmayan sonuçlarına değil, bazı doğrudan sonuçlarına da hükmede- bileceği savunulmuş, buna örnek olarak da karma yapılı yaptırımlar gösterilmiştir. 51 Buna göre, örneğin sözleşmede belli davranışlarda bu- lunan tarafın belli bir miktar para ödeyeceğinin öngörüldüğü durum- larda bu cezaî şartın ödenmesine ya da rekabet hukuku ihlali olması durumunda rekabet kanununda öngörülen para cezalarına hakemle- rin hükmedebileceği kabul edilmektedir. 52 Ancak söz konusu görüş tartışmaya açıktır. Öncelikle belirtmek gerekir ki cezaî şart, ceza hu- kuku anlamında bir ceza olmadığından, bunun ceza hukuku ihlalle- rinin doğrudan sonucu ile bir ilgisi yoktur. Ayrıca hakemlerin sözleş- mede öngörülen cezaî şarta hükmedebileceği hususunda bir kuşku da bulunmamaktadır. Rekabet hukuku ihlallerine karşı öngörülen idarî yaptırımların ceza hukuku anlamında ceza sayılmamaları dolayısıyla, bu yaptırımların da ceza hukuku ihlallerinin doğrudan sonucu olarak algılanmaması gerekmektedir. 53 50 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 101. 51 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 104-105. 52 Tahkimde rekabet hukuku ve rekabet mevzuatından kaynaklanan cezalara hakem- lerin hükmetme yetkisi için bkz., Komninos, “Assistance to Arbitral Tribunals in the Application of EC Competition Law”, European Competition Law Annual 2001: Effective Private Enforcement of EC Antitrust Law, Ehlermann & Atanasiu (Eds. ), Hart Publis- hing, Oxford/Portland, 2003, s.  363-385; Shelkoplyas, “The Application of EC Law in Arbitration Proceedings”, Europa Law Publishing, Groningen 2003. 53 Ceza hukuku anlamında ceza, yargı organları tarafından yapılan yargılama sonucu bir ceza kanununun emrinin ihlal edilmesi karşılığında verilen cezadır (Antolisei, Parte generale, s. 672.). Oysa Rekabetin Korunması Hakkında Kanun uyarınca reka- bet hukukunun ihlali ile ilgili olarak Kurul tarafından verilecek cezalar, söz konu- su özellikleri taşımadıklarından bunların ceza hukuku anlamında ceza sayılmaları mümkün değildir. Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 150TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 B. Delil ve İspat Öncelikle vurgulamak gerekir ki tahkim yargılaması da bir tür yargılamadır ve adil yargılama ilkesi burada da egemen kılınarak, bu ilkenin gerekleri yerine getirilmelidir. Bilindiği üzere, ceza yargılamasında iddianın sabit olması 54 ve şüpheden sanık yararlanır ilkesi 55 uyarınca, sanığın mahkum olmama- sı için suçu işlemediğinin sabit olması gerekmez, o suçu işlediğinin sabit olmaması yeterlidir. Acaba bu durum tahkim yargılamasında da geçerli midir? Yani ceza hukukuna aykırılık iddiası söz konusu oldu- ğunda, hakemlerin bunu bekletici sorun sayabilmesi için bu iddianın sabit olması mı aranmalıdır; yoksa basit bir şüphe yeterli kabul edil- meli midir? Ceza yargılamasında hukuk yargılaması anlamında bir ispat kül- feti yoktur. Yargıç sadece tarafların getirdiği delillerle bağlı olmayıp kendi topladığı delilleri de göz önünde bulundurarak vicdani kanaa- tine göre karar verir. İspat yükünün söz konusu olduğu medeni yar- gılamada ise, kural olarak ispat yükü iddia edenin omuzlarındadır. Eğer iddia sahibi iddiasını ispat edemezse yargılama onun aleyhine sonuçlandırılır. Tahkim yargılamasında ceza hukukuna aykırılığın şüpheli kaldığı durumlarda ispat yükünün ters çevrilmesi önerilmiş hatta bu yönde bazı kararlar da verilmiştir. 56 Bu kararlardan birinde, iddia sahibinin getirdiği delillere karşılık olarak, karşı taraftan da eğer mümkünse ve çok ağır bir yük teşkil etmeyecekse ve gerçekten sağlam bir neden varsa karşı deliller getirmesinin istenebileceği ve karşı taraf bunu ya- pamadığı takdirde iddianın ispat edilmiş sayılması gerektiğine karar verilmiştir. Ancak bu kararı ve bu yöndeki öneriyi kabul etmek müm- kün değildir. Eğer bir ispat yükü getirilecekse bu ancak iddianın ispatı yönünde olabilir; adil yargılanma ilkesi de bunu gerektirir. 57 Zira karşı 54 Toroslu/Feyzioğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, s. 172. 55 Şüpheden sanık yararlanır ilkesi hakkında ayrıntılı bilgi için bkz., Feyzioğlu, Vicda- ni Kanaat, s. 192 vd.; Toroslu/Feyzioğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, s. 173-174. 56 Tüm bu öneriler ve kararlar için bkz., Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 101. Ancak çok sıkı koşullar altında yani iddianın çok ciddi olması durumunda karşı taraftan da deliller getirmesinin istenebileceği ve reddederse bunun aleyhine bir karine teşkil edebileceği yönünde bkz., Cremedes/Cairns, Corruption, International Public Policy and the Duties of Arbitrators, s. 5. 57 Tahkim yargılaması sırasında yapılan ceza hukukuna aykırılık iddialarında ispat hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 151TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 tarafın da delil getirmesi gerektiğini düşünen yazarlar bile, iddia sahi- binin getirdiği delillerin belirli bir standarda (standard of proof) ulaşma- sı gerektiğini kabul etmektedirler. 58 Öte yandan iddia sahibinin iddiasını ispatlayacak delilleri getir- mek zorunda olması hakemlerin delilleri serbestçe değerlendireme- yeceği şeklinde yorumlanmamalıdır. 59 Bu noktada hakemler, getirilen delilleri, uygulanacak hukukta geçerli olan delil ve ispat kurallarına göre serbestçe değerlendirmeli ve bu konudaki iddialarla ilgili olarak ulaştıkları sonucu kararlarında gerekçeli olarak yazmalıdırlar. 60 Ceza yargılamasında olduğu gibi, tahkim yargılamasında da ceza hukuku- na aykırılık (suç) iddiaları ile ilgili olarak vicdani delil sistemi kabul edilmelidir. Böylece hem her şey delil olarak kabul edilebilecek hem de hakemler delilleri serbestçe değerlendirebileceklerdir. 61 Öğretide bazı durumların suçun oluştuğu yönünde emare teşkil ettiği ileri sürülmüştür. Örneğin, yolsuzlukların sık görüldüğü bir ül- kenin ya da iş sektörünün sözleşmeye dahil olması, sözleşmenin ola- ğandışı ödeme şartları içermesi, mevcut olmayan harcamalara ilişkin kayıtlar bulunması, sahte belgelerin kullanılması vb. durumların rüş- vetin varlığına; banka aracılığıyla değil de nakit yapılan ödeme işlemle- ri, şüpheli isimlerle açılan hesaplar, offshore şirketlerinin kullanılması, büyük para transferleri ve hesap transferleri vb. durumların kara para aklanmasının varlığına işaret eden emareler olduğu savunulmuştur. 62 Belirtmek gerekir ki, hakemlerin bir ceza hukuku ihlalini bekleti- ci sorun yapabilmesi için basit bir şüphenin yeterli olmaması gerekir. Ancak bu noktada iddianın ispatı ilkesinin ceza yargılaması hukukun- da olduğu kadar katı uygulanması da haksız sonuçlara yol açabilir. Bu nedenle, bu alanda, ceza hukukuna aykırılık iddiasının sabit olması yükünün iddia sahibinin omuzlarında olduğu yönünde bkz., Cremedes/Cairns, Corruption, International Public Policy and the Duties of Arbitrators, s. 5. 58 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 104. 59 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 103-104. 60 Cremedes/Cairns, Corruption, International Public Policy and the Duties of Arbitrators, s. 6. 61 Delil serbestisi, delil değerlendirme serbestisi ve vicdani delil sistemi hakkında ayrıntılı bilgi için bkz., Toroslu/Feyzioğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku , s. 168-170; Feyzioğlu, Vicdani kanaat, s. 139-149; Kunter/Yenisey/Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku, s. 574-575, 584, 591; Centel/Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku, s. 617-620; Öz- türk/Erdem/Özbek, Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, Ankara 2004, s. 484-486. 62 Cremedes/Cairns, Corruption, International Public Policy and the Duties of Arbitrators, s. 6. Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 152TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 aranmamalı, bu yönde inandırıcı ve sağlam delillerin varlığı ve bu delil- lerin hakemleri ikna edecek nitelikte olması gerekli ve yeterli sayılmalı- dır. 63 Çünkü burada tam bir ceza yargılaması yapılmamakta, bağlantılı uyuşmazlık, sadece, bekletici sorun sayılıp sayılmayacağını belirlemek için gerekli olduğu ölçüde ele alınmaktadır. Gerçekten de, tahkim yargılamasında ceza hukuku sorunlarına ilişkin olarak yüksek bir delil standardının uygulanması gerektiği yö- nünde çok sayıda hakem kararı bulunmaktadır. Örneğin, Westinghou- se Kararı’nda MTO hakem heyeti, rüşvet iddiasının ispatı için delille- rin üstünlüğü standardının yeterli olmadığına, yani daha baskın olan delilin kabul edilmesinin doğru olmayacağına, buna karşın “açık ve ikna edici delil standardının” uygulanması gerektiğine karar vermiştir. 64 Öğretide de tahkim davalarında ceza hukuku ihlali olduğu iddiasın- da bulunan tarafın bu iddiasını ispatlamasında uygulanacak olan delil standardının, tahkim yargılamasında da yüksek olması gerektiği ileri sürülmektedir. 65 C. Hakemlerin Muhtemel Ceza Hukuku İhlâllerini Yetkili Devlet Makamlarına İhbar Etme veya Tanıklık Yapma Yükümlülüğü Var mıdır? Öğretide, hakemlere karşılaştıkları ceza hukuku ihlâllerini ulusal otoritelere ihbar etme yükümlülüğü yüklemenin, hakemlerin icra et- tikleri görevin özerk niteliği, tarafların onlara duyduğu güven ve ha- kemlerin gizlilik/sır saklama yükümlülüğü ile bağdaşmayacağı ileri sürülmektedir. 66 Ayrıca, eğer taraflar söyledikleri herhangi bir şeyin yetkili makamlara ihbar edilebileceğini düşünürse, hiçbir tahkim yar- 63 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 102-103 ; Cremedes/Cairns, Corruption, In- ternational Public Policy and the Duties of Arbitrators, s. 5. 64 MTO Dava No. 6401 (1991), (Martin, International Arbitration and Corruption : An Evolving Standard, s. 23-27’den naklen). 65 Rosel/Prager, “Illicit Commissions and International Arbitration: The Question of Pro- of”, Arbitration International, Cilt 15, Sayı 4 (1999), s.  329-348 (Kluwer Tahkim Veri Tabanı “http://www.kluwerarbitration.com”). Ceza hukuku ihlallerinin taraflarca id- dia edildiği ancak ispatlanamadığı gerekçesiyle kararı etkilemediği bazı tahkim davaları, MTO Dava No. 4145 (1984), MTO Dava No. 6401 (1991), MTO Dava No. 7047 (1994), MTO Dava No. 6497 (1994), MTO Dava No. 7664 (1996), ve MTO Dava No. 8891 (1998)’dir (bkz., Scherer, International Arbitration and Corruption – Synopsis of Selected Arbitral Awards, ASA Bulletin, Cilt 19, Sayı 4 (2001), s. 710-716.). 66 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 111, 113. hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 153TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 gılaması güven ve işbirliği içinde gerçekleşemez. 67 Buna karşın, ha- kemlerin suçu tespit etmeleri üzerine sözleşmeyi batıl saymak yerine hakemlikten çekilmeyi tercih etmeleri durumunda bu suçu veya suç şüphesini ulusal makamlara bildirmeleri gerektiği savunulmuştur. 68 Öte yandan, bir yolsuzluğun ispat edilmesi veya varlığından şüp- helenilmesi durumunda, bunun hakemler tarafından ulusal makam- lara iletilmesi ihtimalinin oldukça yüksek olduğu, hatta MTO Divanı tarafından kararların imzalanmadan önce gözden geçirildiği, MTO tahkiminde bu ihtimalin daha da yüksek olduğu savunulmaktadır. 69 Ayrıca, Birleşmiş Milletler Yolsuzlukla Mücadele Sözleşmesi ve Avrupa Konseyi Yolsuzluk Hakkında Ceza Hukuku Sözleşmesi gibi yolsuzlukla mücadeleye ilişkin uluslararası hukuk düzenlemelerinde yer alan ül- kelerarası yardımlaşma yükümlülüklerinin hakemler için de geçerli olup olmadığı öğretide tartışılmaktadır. 70 Bu açıklamalar doğrultusunda, denetleyicilere, vergi danışman- larına, noterlere ve bağımsız çalışan hukukçulara şüpheli durumları ihbar etme yükümlülüğü getiren Avrupa Birliği’nin 97/2001 sayılı direktifinin kapsamına “bağımsız çalışan hukukçular” ibaresinden hare- ketle hakemlerin de dahil olması gerektiğini savunanlar da bulunmak- tadır. 71 Hakemlerin tahkim yargılaması sırasında karşılaştıkları ceza hu- kuku ihlâllerini ulusal otoritelere ihbar etme yükümlülüklerinin bu- lunup bulunmadığı sorununu, ulusal ceza kanunları açısından da de- ğerlendirmek gerekmektedir. Zira ulusal ceza kanunları bakımından hakemlerin kamu görevlisi kabul edilmeleri ve kamu görevlilerinin ceza hukuku ihlallerini ilgili otoritelere bildirme yükümlülüğü dola- yısıyla aynı yükümlülüğün hakemler için de söz konusu olması ya da hakemler için ayrıca bu yönde bir yükümlülük kabul edilmesi düşü- nülebilir. 72 67 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 111. 68 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 115. 69 Martin, International Arbitration and Corruption : An Evolving Standard , s. 7. 70 Martin, International Arbitration and Corruption : An Evolving Standard , s. 1-2. 71 Bkz., Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 112-113. Buna karşın yazar, söz konu- su görüşü savunanlara katılmamaktadır. 72 Örneğin, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 279. maddesi, “Kamu adına soruştur- ma ve kovuşturmayı gerektiren bir suçun işlendiğini göreviyle bağlantılı olarak öğrenip de yetkili makamlara bildirimde bulunmayı ihmal eden veya bu hususta gecikme gösteren kamu görevlisi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır” hükmünü amirdir. Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 154TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 Hakemler, ulusal mahkemelerde ceza davası açıldığında ve bu da- vada tanık olarak dinlenmek üzere çağrıldıklarında gelmek ve bildik- lerini anlatmak zorunda mıdırlar? Hakemlerin böyle bir davete uyarak mahkemeye gitmek zorunda oldukları, ancak gizlilik şartını ihlâl ede- cek konularda ifade vermek veya tahkim yargılaması sırasında elde ettikleri belgeleri ya da diğer delilleri açıklamak zorunda olmadıkla- rı savunulmuştur. 73 Bu konuda, ulusal ceza kanunlarının da dikkate alınması gerekmektedir. Gerçekten de ulusal ceza kanunlarında her- kes bakımından genel bir tanıklık yapma yükümlülüğü öngörülmüş olabileceği gibi, hakemler için özel olarak da böyle bir yükümlülük öngörülmüş olabilir. D. Ceza Hukukuna Aykırı Durumun Bölünebilirlik İlkesine Etkisi Ulusal tahkim kanunlarında 74 ve uluslararası tahkim kurumlarının kurallarında 75 genellikle kabul edildiği üzere, bir sözleşmenin geçersiz olması, o sözleşmenin içinde yer alan tahkim şartını geçersiz hale ge- tirmemekte ve bu kural da öğretide tahkim şartının bölünebilirliği olarak adlandırılmaktadır. Ceza hukukuna aykırı bir durumla karşılaşıldığın- da, örneğin tahkim yargılamasında uyuşmazlığın kaynağını teşkil eden sözleşmenin rüşvet sonucu imzalandığının ya da sözleşmenin konusu- nun aslında bir suç teşkil ettiğinin anlaşılması halinde, bu durumun hem sözleşmeyi hem de tahkim şartını birlikte mi geçersiz kılacağı, yoksa sadece sözleşmeyi mi geçersiz kılacağı tartışmalı bir konudur. 76 İleride ayrıntılı biçimde açıklanacağı üzere (bkz., IV, A, aşa.) 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu bakımından hakemlerin bazı durumlarda kamu görevlisi kabul edilebile- ceği söylenebilir. Bize göre, taraflar aralarındaki sözleşmede tahkim şartı öngör- meselerdi o uyuşmazlığa Türk mahkemeleri bakacak idiyse, söz konusu tahkim yargılamasındaki hakemlerin Türk Ceza Kanunu bakımından kamu görevlisi sa- yılmaları uygun olacaktır. Zira bu gibi hallerde hakemler Türk mahkemeleri yerine yargılama faaliyeti yapmaktadırlar. 73 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 115. 74 Örneğin, 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu’nun 4. maddesinin 4. fıkrası şu hükme yer vermektedir: “Tahkim anlaşmasına karşı, asıl sözleşmenin geçerli olmadığı veya tahkim anlaşmasının henüz doğmamış olan bir uyuşmazlığa ilişkin olduğu itirazında bulunulamaz.” 75 Örneğin, UNCITRAL Uluslararası Ticari Tahkim Model Kanunu madde 16, fıkra 1 ve MTO Tahkim Kuralları madde 6, fıkra 4 tahkim şartının bölünebilirliği ilkesini öngörmektedir. 76 Böyle bir ceza hukuku ihlalinin varlığının sözleşmeyi hangi hallerde geçersiz kıla- hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 155TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 Bu konuda farklı yönlerde kararlara rastlamak mümkündür. Örneğin, Milletlerarası Ticaret Odası (MTO) nezdinde yürütülen tahkim yargı- lamasında verilen 1963 tarih ve 1110 sayılı kararda 77 Yargıç Lagergren bonos mores’e 78 ağır aykırılık durumunda, ister Fransa’da ister başka bir ülkede gerçekleştirilmiş olsun, gerek hakimlerin gerekse hakemlerin böyle bir sözleşmenin uygulanmasına katkı sağlayamayacağına hük- metmiştir. Bu kararı yorumlayan Mourre, adı geçen kararda, yargıç Lagergren’in hile iddiasında bulunulması durumunda, tahkim şartı- nın geçersiz olacağını veya bunu inceleme yetkisinin mahkemelere ait olduğunu söylemediğini, ancak bu tarz iddiaların ne mahkeme ne de hakem önüne götürülebileceğine, çünkü bu tarz sözleşmelerin hukukî bakımdan geçersiz olacağına hükmettiğini düşünmektedir. 79 Benzer konuya ilişkin Westacre kararını inceleyen İngiliz Mahke- mesi ise, tahkim şartını geçersiz kılıp kılmadığını belirlemek için hu- kuka aykırılıklar arasında bir derecelendirme yapılacağına, bu dere- celendirmenin üst basamaklarında yer alan bir hukuka aykırılık söz konusu ise (uyuşturucu madde ticareti gibi) bölünebilirlik ilkesinin burada işlemeyeceğine ve bu ağır hukuka aykırılığın sözleşme ile bir- likte tahkim şartını da geçersiz kılacağına; hukuka aykırılığın bu denli ağır olmadığı durumlarda ise tahkim şartının geçerli olmaya devam edeceğine hükmetmiştir. 80 Ancak, hukuka aykırılığın ağır ya da hafif olduğunu belirleyebilmek için hakemin işin esasına girmek zorunda olduğu, bunun için de geçerli bir tahkim şartına veya sözleşmesine ge- rek olduğu haklı olarak belirtilmiştir. 81 Dolayısıyla, bölünebilirlik ilke- sine sıkı biçimde bağlı kalınmalı, hukuka aykırılığa dayanan talepler kabul edilebilir olmasalar da tahkime elverişli oldukları kabul edilme- lidir. 82 Aslında hukuka aykırılıklar arasında bir derecelendirme yapa- rak ağır hukuka aykırılıklar ve tahkim şartını geçersiz kılacak derecede ağır olmayan hukuka aykırılıklar ayırımı yapmak belirginlikten uzak sübjektif bir değerlendirmenin ürünü olacaktır. Kaldı ki, tahkim şartı- bileceği yukarıda ele alınmıştı (bkz., Bölüm III, A, yuk.). 77 Bkz., Bölüm III.A yuk. 78 Ahlak kurallarına aykırı veya suç içeren sözleşmeler bu kapsamda kabul edilmek- tedir. 79 Adı geçen karar hakkında yorumlar için bkz., Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 98. 80 Adı geçen karar ve yorumu için bkz., Martin, International Arbitration and Corrupti- on : An Evolving Standard, s. 31-39. 81 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 99. 82 Martin, International Arbitration and Corruption : An Evolving Standard , s. 3. Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 156TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 nın geçersiz kabul edileceği durumlarda dahi bunun tespit edilebilme- si için belli ölçüde işin esasına girilmesi ve bu yönde bir değerlendirme yapılması zorunludur. Yatırımların iki taraflı 83 veya çok taraflı 84 teşviki ve korunmasına ilişkin devletlerarası anlaşmalara istinaden görülen tahkim davaların- da ise, tahkime sözleşmede yer alan bir tahkim şartına istinaden gidil- mediğinden, sözleşmenin suç teşkil eden herhangi bir fiil dolayısıyla geçersiz hale gelmesi, tahkime dayanak teşkil eden yatırım anlaşması- nın geçerliliğini etkilemeyecek, sadece yatırımcının taleplerini geçersiz kılacaktır. 85 Çünkü yatırımların iki taraflı ya da çok taraflı korunması ve teşvikine ilişkin devletlerarası anlaşmalar, bu anlaşmalara daya- narak tahkime giden taraflardan bağımsız biçimde devletler arasında yapılırlar. Dolayısıyla bu anlaşmalara dayanarak tahkime gidenlerin kendi aralarında imzaladıkları sözleşmede herhangi bir biçimde yol- suzluk yapmış olmalarının devletler arasında imzalanan bu anlaşma- ların geçerliğini etkilemesi söz konusu değildir. Bu nedenle, sözleşme- de yer alan tahkim şartına istinaden değil, yatırımların iki taraflı veya çok taraflı teşviki ve korunmasına ilişkin devletlerarası anlaşmalara istinaden görülen tahkim davalarında, taraflar arasındaki sözleşmenin herhangi bir suç nedeniyle geçersiz olması o ihtilafın tahkime elveriş- siz hale gelmesine sebep olmayacaktır. IV. CEZA HUKUKUNUN TAHKİM YARGILAMASINDAKİ BAZI FARKLI YANSIMALARI A. Hakemlerin Tahkim Yargılaması ile Bağlantılı Olarak Bir Suç İşlemeleri Hakemlerin de tahkim yargılaması ile bağlantılı olarak suç işle- meleri söz konusu olabilir. Örneğin, hakemler, belli bir yönde karar 83 Örneğin, Türkiye’nin taraf olduğu 50’den fazla yatırımların iki taraflı korunması ve teşviki anlaşması bulunmaktadır. Bu anlaşmalara istinaden, anlaşmaya taraf ül- kenin vatandaşı olan bir yatırımcının anlaşmaya taraf diğer ülkede gerçekleştirdiği yatırıma ilişkin uyuşmazlıkları -söz konusu yatırıma ilişkin sözleşmelerde tahkim şartı olmasa bile- iki ülke arasındaki yatırımların korunması ve teşviki anlaşmasına istinaden tahkime götürmesi mümkündür. 84 Örneğin, Türkiye’nin de aralarında bulunduğu 50’yi aşkın ülkenin taraf olduğu Enerji Şartı Anlaşması, yatırımcı ile yatırımın gerçekleştirildiği ülke arasında bir tahkim sözleşmesi veya şartı bulunmasa dahi söz konusu yatırıma ilişkin uyuşmaz- lıkların tahkime götürülmesine imkan tanıyan çok taraflı bir yatırımların korunma- sı ve teşviki anlaşmasıdır. 85 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 99. hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 157TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 vermek için taraflardan birinden maddî menfaat sağlamış olabilirler. Böyle bir durumda hakemin cezaî sorumluluğu yoluna gidilebilip gi- dilemeyeceği ve bu suçun özel hukuk açısından etkilerinin ne olacağı tartışılması gereken bir konudur. Kamu görevlisi ve kamu görevi terimlerinin içeriğinin tartışılması bu çalışmanın sınırlarını fazlasıyla aşacağından, konunun ayrıntısına girmeksizin, bu çalışma bakımından gerekli olduğu ölçüde bazı değer- lendirme ve tespitler yapmakla yetinilecektir. Türk Ceza Kanunu’nun 6. maddesinin 1. fıkrasının c bendi uyarınca, kamu görevlisi, kamusal faaliyetin yürütülmesine herhangi bir surette katılan kişidir. Hakem- lerin yerine getirdikleri faaliyet de kamusal faaliyet niteliğinde oldu- ğundan, hakemlerin de kamu görevlisi sayılması gerekir. 86 Nitekim tahkim yargılaması sonucunda hakemler de tıpkı millî yargıçlar gibi hukukî bir uyuşmazlığı nihaî bir biçimde çözümlemektedirler. An- cak burada bir ayırım yapmak gerekmektedir. Zira her tahkim yargı- lamasında görev alan hakemin kamu görevlisi sayılması söz konusu değildir. Daha önce de belirtildiği üzere, tahkim yargılaması devletin mahkemelerine alternatif bir uyuşmazlık çözüm yöntemi olduğundan, tahkim yargılamasıyla çözümlenmeseydi, bir Türk mahkemesi tarafın- dan çözümlenecek olan uyuşmazlıklara bakan hakemlerin Türk ceza hukuku bakımından kamu görevlisi sayılması gerekir. Çünkü ancak bu durumda söz konusu hakemler, esasen bir Türk Mahkemesi yerine yargılama görevini yerine getirmiş olmaktadırlar. Hakemlerin kamu görevlisi sayıldıkları bu gibi durumlarda, tahkim yargılamasına ilişkin olarak işleyecekleri suçlardan dolayı kamu görevlisi gibi cezaî sorum- luluklarına gidilebilmelidir. Uganda Ceza Kanunu’nda tahkim yargılaması ile bağlantılı olarak ortaya çıkabilecek suçlarla ilgili ayrıntılı düzenlemeler getirilmiştir. Söz konusu kanunda tahkim yargılaması sırasında işlenmesi halinde cezaî sorumluluk doğuracak fiiller tek tek sayılmaktadır. Buna göre, hakemlerin yetkilerini kötüye kullanmaları, tahkim yargılaması sıra- sında tarafların hakemleri yanıltmak amacıyla yanlış bilgiler verme- leri, tarafların hakemlerin talimatlarına aykırı davranmaları, hakem- lerin içeriğinin doğru olmadığını bildiği kararlar vermesi, hakemleri 86 Malinverni, “Pubblico ufficiale ed incaricato di pubblico servizio”, Novissimo digesto italiano, vol. XIV, s. 566. Aksi yönde bkz., SEGRETO/De Luca, Delitti dei pubblici uf- ficiali contro la pubblica amministrazione, Milano 1999, s. 16; Santoro, Manuale di diritto penale, II, Roma 1962, s. 237. Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 158TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 tehdit etmek, tarafların kendilerinden talep edilen belgeleri sunmama- ları ve bilgileri vermemeleri ve hakem olmayan kişilerin hakem gibi davranmaları (bu suç için öngörülen ceza 3 yıl hapis cezasıdır) gibi bir takım fiiller Uganda Ceza Kanunu’nda tek tek ve her biri ayrı bir maddede düzenlenerek cezai yaptırımlara bağlanmıştır. 87 Japon Tah- kim Kanunu’nda da tahkim yargılamasına ilişkin olarak hakeme ve- ya üçüncü bir kişiye rüşvet verilmesi suçu ayrıca ve detaylı bir biçimde düzenlenmektedir. 88 ICSID Tahkim Kuralları da hakemlerin görevleri- ni kötüye kullanıp kullanmadıklarının incelenmesi için ICSID Genel Sekreterliğine taraflarca başvurulmasına olanak vermektedir. 89 Türk Ceza Kanunu’nun rüşvet suçunu düzenleyen 252. maddesinin 2. fıkra- sı, rüşvet alan ya da bu konuda anlaşmaya varan kişinin yargı görevi yapan kişi ya da hakem olmasını ağırlaştırıcı neden olarak öngörmüş- tür. Ancak Türk ceza hukuku bakımından hakemlere uygulanabilecek hükümler bununla sınırlı değildir. Ayrıca Türk ceza hukukuna göre kamu görevlisi sayıldıkları durumlarda, Türk Ceza Kanunu’nda veya diğer özel ceza kanunlarında yer alan kamu görevlileri tarafından ya da bunlara karşı işlenecek suçlara ilişkin hükümler hakemler bakımın- dan da uygulama alanı bulacaktır. B. Ceza Hukukuna İlişkin İddiaların Taraflarca Kötüye Kullanılması Bizzat ceza hukuku da tahkim yargılamasını sabote etmek, boz- mak için kullanılabilir. Örneğin, hakemler yerel otoriteler tarafından cezaî takibata uğrama tehdidi altına sokulabilir. Böyle bir durumda, yargılama başka bir yere nakledilebilmelidir. 90 Ayrıca hakemler, tarafların suç iddialarını, ödemeleri gereken pa- rayı ödememek ya da sözleşmenin gereklerini yerine getirmediklerini dikkatlerden saklamak veya benzeri taktik sebepler için kullanama- malarına dikkat etmelidir. 91 87 Muyanja, A Note on Arbitration and Criminal Liability in Uganda, Journal of Interna- tional Arbitration, Cilt 16, Sayı 3 (1999), s. 119-126 (Kluwer Tahkim Veri Tabanı “http://www.kluwerarbitration.com”). 88 Japon Tahkim Kanunu, madde 50-55. Japon Tahkim Kanunu için bkz., “www.jseinc. org/en/laws/new_arbitration_act.html”. 89 ICSID Tahkim Kuralları Madde 50(1). 90 Mourre, Arbitration and Criminal Law, s. 114. 91 Cremedes/Cairns, Corruption, International Public Policy and the Duties of Arbitrators, hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 159TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 Taraflar, tahkim yargılamasını ceza hukukuna aykırı fiillerini giz- lemek için de kullanabilirler. Örneğin, aslında ortada bir uyuşmazlık olmadığı halde bir uyuşmazlık varmış gibi tahkime gidilerek oradan elde edilen kararın daha sonra kara para aklanmasında kullanılması durumunda olduğu gibi. 92 Hakemler, bu ve benzeri durumlarda da- valı taraf davacının iddiasını kabul etse bile, talebi kabul etmemelidir. Esasen bir uyuşmazlık bulunmadığını ve tahkime hukuka aykırı bir menfaate ulaşmak için gidildiğini tespit eden hakemler, davacının ta- leplerine itibar etmemelidir. Tabii ki hakemlerin ortada bir uyuşmaz- lık bulunmadığı gerekçesiyle davacının taleplerini reddedebilmeleri için, yukarıda açıklanan açık ve ikna edici delil standardını kullanmaları gerekir. SONUÇ İlk bakışta ceza hukukunun ve tahkim yargılamasının yollarının asla kesişmeyeceği düşünülebilirse de aslında tahkim davalarında da ceza hukuku sorunları gündeme gelebilmektedir. Tahkim yargılama- sı sırasında gündeme gelebilecek suçlar çoğunlukla rüşvet, yolsuzluk, kara para aklama gibi ekonomik suçlar veya uyuşturucu ticareti ya da terör suçlarıdır. Uluslararası ticarette ceza hukuku ihlallerinin özel hukuka ilişkin sonuçları sorununun mahkeme kararlarında incelenmesi çok eskiye dayanmaktadır. Örneğin, Osmanlı Devleti’ne 19. yüzyılın sonların- da yapılan bir silah satışına ilişkin olarak Amerika Birleşik Devletleri Yüksek Mahkemesi’nin 1881 tarihli Oscanyan V. Arms Co. kararına konu olayda, bir Amerikan şirketi olan Arms Co. tarafından Osman - lı Devletine silah satışı yapılmasına ilişkin sözleşmenin imzalanması için Osmanlı Devleti’nin o zamanki New York Limanı Genel Konso- losu olan Oscanyan, hukuka aykırı biçimde kendi etkisini kullanmış ve bunun karşılığında Arms Co. Şirketi ile 136 milyon ABD Doları ko- misyon alacağına ilişkin bir sözleşme imzalamıştır. Şirketin, Osmanlı Devletiy’le silah satış sözleşmesi imzalanmasına rağmen Oscanyan’ın komisyonunu vermemesi üzerine ihtilaf Amerika Birleşik Devletleri Yüksek Mahkemesi’nin önüne gelmiş ve söz konusu davada Yüksek s. 5. 92 Cremedes/Cairns, Corruption, International Public Policy and the Duties of Arbitrators, s. 5. Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 160TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 Mahkeme rüşvet ve yolsuzluğa dayanan sözleşmenin batıl olduğuna ve ona istinaden tarafların hak iddiasında bulunamayacağına hükmet- miştir. 93 Buna karşın, ceza hukuku ihlallerinin özel hukuka ilişkin sonuç- larının hakem kararlarında incelenmesi çok daha yakın bir geçmişe dayanmaktadır. Yukarıda incelendiği üzere, ceza hukuku ihlallerinin tahkim yargılamasına etkisi sorunu, ilk olarak 1963 tarihli ünlü Lagerg- ren kararında en çarpıcı biçimde kendisini göstermiştir. Bu karardan başlayarak günümüze kadar birçok tahkim davasında ceza hukuku ihlallerinin özel hukuk açısından etkileri, yani bu ihlallerin tarafların yükümlülükleri üzerindeki etkileri incelenmiş ve hemen hepsinde söz konusu suçun işlendiğini gösteren yeterli delil olması durumunda bu suça istinaden kurulan sözleşmenin batıl olacağı, bunun uluslararası kamu düzeninin bir gereği olduğu ve dolayısıyla bu tür bir sözleşme- ye dayanarak tarafların hak iddiasında bulunamayacaklarına karar verilmiştir. Daha önce de belirttiğimiz gibi, bize göre, bakmakta olduğu uyuş- mazlıkla bağlantılı bir ceza hukuku ihlali şüphesiyle karşılaşan ha- kemler, eğer bu şüphe somut verilere dayanan kuvvetli bir şüphe ise, söz konusu ceza hukuku ihlalinin sözleşmeye etkili bir ihlal olması şartıyla, gerçekten böyle bir ihlalin bulunup bulunmadığını araştır- malıdırlar. Yaptıkları araştırma sonucunda, açık ve ikna edici delillere dayanarak sözleşmeye etkili bir ceza hukuku ihlalinin bulunduğunu tespit ederlerse, bu yönde uluslararası metinlerde açık düzenlemeler yapı- lıncaya dek, usule uygulanan hukukun bekletici sorun saymaya cevaz vermesi koşuluyla bu bağlantılı uyuşmazlığı kendileri çözmeyip bek- letici sorun yapmalıdırlar. Tahkim yargılaması sırasında karşılaşılan bağlantılı bir uyuşmazlığın bekletici sorun sayılmasının yukarıda sa- yılan sakıncalarına rağmen, daha büyük sorunlara ve tereddütlere yol açmamak, hukuk güvenliğini ve adalet duygusunu sarsmamak açısın- dan bir ceza hukuku ihlaline ilişkin bağlantılı uyuşmazlığı bekletici sorun saymak yoluna gidilmelidir. Bekletici sorun saymanın belirtilen sakıncaları nedeniyle, bu sorun bakımından en uygun çözüm yolu, hakemlere açıkça karşılaştıkları 93 ABD Yüksek Mahkemesi Oscanyan v. Arms Co. Kararı, 103 U.S. 261 (1881) “http:// www.vlex.us/caselaw/U-S-Supreme-Court/Oscanyan-v-Arms-Co-103-U-S-261- 1881/2100-20062018,01.html” hakemli makaleler Güneş OKUYUCU-ERGÜN 161TBB Dergisi, Sayı 70, 2007 ceza hukuku ihlallerine ilişkin bağlantılı uyuşmazlıkları nisbî muha- keme yoluyla çözme görev ve yetkisi veren uluslararası düzenleme- ler yapılması olacaktır. Belirtmek gerekir ki bu tarz uluslararası me- tinlerde hakemlere verilecek görev ve yetki sıkı koşullara bağlanarak bu koşullar ayrıntılı biçimde düzenlenmelidir. Böylece, bekletici sorun saymanın doğuracağı sakıncaların bertaraf edilmesi bir yana, uluslara- rası ticaret alanındaki uyuşmazlıklar daha çok tahkim yargılamasıyla çözümlendiğinden, bu alanda karşılaşılan suçlarla mücadele etmek bakımından hakemler daha elverişli bir konuma getirilmiş olacak ve dolayısıyla, bu alandaki suçlarla daha etkin biçimde mücadele edile- bilecektir. Güneş OKUYUCU-ERGÜN hakemli makaleler 162TBB Dergisi, Sayı 70, 2007