powered by

powered by

makaleler Süha TANRIVER 119TBB Dergisi, Sayı 65, 2006 Medenî usul hukukunda, hukuka aykırı yollardan elde edilen de- lillerin konumunun ne olacağını açıkça belirleyen herhangi bir yasal düzenleme mevcut değildir. Bu konuyla ilgili olarak, doktrinde, muh- telif görüşler ileri sürülmüştür: Berkin’e göre, 1 usulsüz, kanunsuz yahut hukuka aykırı yollardan elde edilmiş delillere dayanılarak hüküm verilemez. Bu çerçevede, yazara göre, evli erkeğin ilişki kurduğu ve ileride evlenmek istediği kadına yazmış olduğu mektupların, posta memuruyla anlaşmak ya- hut çalmak suretiyle elde edilmesi halinde, boşanma davasında delil olarak kullanılmasına ve ona ispat gücü tanınmasına hukuken cevaz verilemez. 2 Aynı şekilde, hâkim kararı olmadan mesken araması sı- rasında tesadüfen ele geçirilen delillerin, daha sonra bir davada delil olarak kullanılmasına hukuk izin vermez; bu bağlamda, ceza yargısı ile hukuk yargısı arasında bir ayrımlaşmaya gidilmesini haklı kılacak makûl bir gerekçe bulmak da mümkün değildir. 3 Tosun ise, 4 medenî yargıda, dava malzemesinin toplanmasında, taraflarca hazırlama ilkesinin egemen olması sebebiyle, hâkimin ken- TÜRK MEDENÎ USUL HUKUKU BAĞLAMINDA HUKUKA AYKIRI YOLLARDAN ELDE EDİLEN DELİLLERİN DURUMUNUN İRDELENMESİ Prof. Dr. Süha TANRIVER * * Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Medenî Usul ve İcra-İflâs Hukuku Anabilim Dalı öğretim üyesi. 1 Berkin, N.: Tatbikatçılara Medenî Usul Hukuku Rehberi, İstanbul 1980, s. 734. 2 Berkin, s. 734. 3 Berkin, s. 735. 4 Tosun, Ö.: Ceza ve Medenî Muhakeme Hukuku Açısından Hukuka Aykırı Yollarla Elde Edilmiş Delillerin İspat Kuvveti, İstanbul 1976, s. 65-67. Süha TANRIVER makaleler 120TBB Dergisi, Sayı 65, 2006 diliğinden delil toplama ve araştırma yetkisinin çok sınırlı olduğun- dan hareketle, hâkimden başka kişilerin hukuka aykırı yollardan elde ettiği delillerin geçerlilik taşıdığı sonucuna varılacak olsa bile; bu hal- lerin istisnaen ortaya çıkması dolayısıyla, bu yargı alanında da kuralın, hukuka aykırı yollardan elde edilen delillere geçerlilik tanınmaması şeklinde olması gerektiği kanısındadır. Pekcanıtez/Atalay/Özekes’e göre ise, 5 kişilik haklarının, özel ya- şam alanının ve giz (sır) alanının ihlâl edilmesi suretiyle elde edilen teyp bandı, fotoğraf, çalınmış veya el konulmuş aşk mektuplarına ispat gücü tanınamaz. Aynı durum, mektup, posta ve telefon gizli- liği ya da haberleşme özgürlüğü ihlâl edilmek suretiyle elde olunan deliller bakımından da geçerlilik taşır. 6 Öte yandan, gizli şekilde elde edilen delillerin tamamının, hukuka aykırı yollardan elde edilen delil olarak kabulü şeklinde bir genellemeye gidilmesi de doğru değildir. 7 Bu bağlamda, bir telefon görüşmesi sırasında telefondaki ses yüksel- tici veya ikinci bir dinleme aleti aracılığıyla tarafların söylediklerinin duyulması sonucu yapılan açıklamalar ve bu konudaki tanıklık geçerli olmalıdır. 8 Aynı şekilde, kişilik haklarının ihlâli sonucunda elde edi- len delilin kullanılmasına hakkı ihlâl edilen kişi izin verecek olursa, ona mahkemece ispat gücü tanınması caizdir. 9 Sonuç olarak, bu görüş çerçevesinde bir irdeleme yapıldığında, hukuka aykırı yollardan elde edilen delillere kategorik olarak ispat gücü tanınmaması biçiminde be- liren kesin bir tavır takınılmasından kaçınılmalı; dürüstlük kuralı çer- çevesinde, her somut olayın koşulları ve özellikleri gözetilerek, ihlâl edilen kanun hükmü ile ispat edilmek istenen husus arasında amaca uygunluk baz alınmak suretiyle bir değerlendirme gerçekleştirildikten sonra, bu konuda karar alınması yoluna gidilmelidir. 10 Yıldırım’a göre ise, hukuka aykırı yollardan elde edilen delillerin kullanılamaması ve değerlendirilmemesi şeklinde katı ve kesin bir ku- ral konulması yerine, somut olayda hakkaniyet esasına dayalı olarak hâkime bu konuda bir serbesti tanıyan elastiki bir çözüm seçeneği- 5 Pekcanıtez, H./Atalay, O./Özekes, M.: Medeni Usul Hukuku, 4. Bası, Ankara 2005, s. 382-383. 6 Pekcanıtez/Atalay/Özekes, s. 382. 7 Pekcanıtez/Atalay/Özekes, s. 383. 8 Pekcanıtez/Atalay/Özekes, s. 383. 9 Pekcanıtez/Atalay/Özekes, s. 383. 10 Pekcanıtez/Atalay/Özekes, s.383. makaleler Süha TANRIVER 121TBB Dergisi, Sayı 65, 2006 nin tercih edilmesi, daha sağlıklı ve daha doğru bir yaklaşım biçimi olur. 11 Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, bir kararında, hukuka aykırı yol- lardan elde edilen delillerin hukuk yargısı bağlamındaki durumunu, boşanma davası vesilesiyle tartışmış ve irdelemiştir. Yargıtay’a göre, hukuka aykırı yollardan elde edilmemiş olmak kaydıyla, eşlerin birlik- te yaşadıkları mekanlarda ele geçirilen fotoğraf, not defteri, mektup ve benzeri belgeler, boşanma davasında delil değerine sahiptir. Müşterek yaşamlarını sürdürdükleri mekanlar, eşlerden biri için gizli mekan sa- yılamayacağından, buralarda bir delil bulan eşin, onu hukuka aykırı yollardan ele geçirdiği kabul edilemez. 12 11 Yıldırım, M. K.: Medeni Usul Hukukunda Delillerin Değerlendirilmesi, İstanbul 1990, s. 246. 12 “… Dava, evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedenine dayanan boşanma is- temine ilişkindir… Yerel mahkemece, dinlenen davacı tanıklarının açık ve kesin bilgilerinin olmadığı, davalı tanıklarının davalının savunmasını doğrular mahiyette davacı kocanın davalıya hakaret edip dövdüğünü bildirdiği, davacı tanıklarının be- yanından, davalı kadının aile birliğine sadakatsizlikte bulunduğuna dair bir sonuca varılması imkânının görülmediği ve iddianın aksine davacının kusurlu davranışla- rının bulunduğu gerekçesiyle” davanın reddine karar verilmiştir. Temyiz isteminde bulunulması üzerine özel dairece karar bozulmuştur. Yerel mahkeme, “davalı kadının izni alınmadan, kendisi tarafından tutulan “günlük isimli defterin” içeriğinin bu davada koca tarafından delil olarak ileri sürülemeyeceği, günlük içeriğinin davalı kadının gizlilik alanına, sırlarına dahil olduğu, davalının “kişilik haklarını” ilgi- lendirdiği, incelenmesi ve değerlendirmeye tabi tutulmasının mümkün olmadığı; tek başına tanık beyanlarının da davacı savını kanıtlamadığı, davacı kocanın davalı kadını döverek ağır kusur içinde olduğu, davalıya yüklenecek herhangi bir kusurun varlığının ispatlanamadığı gerekçeleriyle” direnme kararı almıştır. Direnme kararı temyiz edilmiş ve konu temyiz incelemesini gerçekleştirecek olan Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’na intikal etmiştir. Hukuk Genel Kurulu konuyla ilgili olarak şu değerlendirmeyi yaptıktan sonra direnme kararını bozmuştur. “…Uyuşmazlık, davalı kadının güven sarsıcı davranışlar içerisinde bulunup bulun- madığı, sözü edilen davranışların ispatıyla ilgili olarak davalı tarafından tutulan “günlük” isimli defterin delil niteliğinde değerlendirilemeyeceği noktalarındadır… Öncelikli olarak özel hayatın gizliliğinin korunması esas olmalıdır. Ancak somut olayın özelliği bu genel görüşten ayrılmayı gerektiren istisnalar içermektedir. Kul- lanılan deliller çalınmış, tehdit ya da zorla elde edilmişse, burada hukuka aykırılık vardır. Hukuka aykırı yollardan elde edilmemiş deliller ise, yasak bir delil olarak değerlendirilemez. Boşanma davası zaten kişilerin özel yaşamlarını ilgilendiren bir davadır. Koca eşi ile birlikte yaşadıkları mekanda ele geçirdiği eşine ait fotoğrafları, not defterini veya mektupları mahkemeye delil olarak verirse, bu deliller hukuka aykırı yollardan elde edilmediğinden mahkemede delil olarak değerlendirilir. Aynı evde yaşayan kadın, kocanın bu delilleri ele geçirebileceğini bilebilecek durumdadır. Kocanın yatak odasındaki bir dolabın içinde, ya da yatağın altında kadın tarafından Süha TANRIVER makaleler 122TBB Dergisi, Sayı 65, 2006 Medenî usul hukukunda, hukuka aykırı yollardan elde edilen delillerin konumunun ne olacağını açıkça belirleyen herhangi yasal bir düzenlemenin bulunmaması, hiçbir zaman, sözü edilen alanda, hukuka aykırı yollardan elde edilen delillere ispat gücü tanınacağı anlamına gelmez. Her şeyden önce, Anayasa’nın 38. maddesinin altıncı fıkrasında, kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulguların delil olarak kabul edile- meyeceği açıkça hükme bağlanmıştır. Sözü edilen anayasal kural, her ne kadar, ceza yargısına ilişkin gibi görünse de, tüm yargı çeşitleri, bu arada adlî yargı bütünü içinde yer alan hukuk yargısı bakımından da geçerlilik taşıyan bir düzenleme konumundadır. Her şeyden önce, Anayasa’nın 176. maddesinin ikinci fıkrasının açık metni uyarınca, madde başlıkları Anayasa metninden sayılmaz. Dolayısıyla, Ana- yasa’nın 38. maddesindeki düzenlemenin madde başlığının “suç ve cezalara ilişkin genel esaslar” şeklinde olması, sözü edilen maddenin al- tıncı fıkrasında yer alan temel ilkenin uygulanma alanının, sadece ceza yargısı ile sınırlı olduğu anlamına hiç bir zaman gelmez. Öte yandan, Anayasa’nın 177. maddesinin (e) bendinde, “Anayasa’nın halk oylaması sonucu kabulünün ilanıyla birlikte yürürlüğe girecek hükümleri, mevcut ve saklanan bir not defterini ele geçirmesi, bu mekanın eşlerin müşterek yaşamlarını sürdürdükleri bir yer olduğundan kadın için gizli mekan kabul edilemez. Hiç kimse evindeki bir mekanda bulduğu bir delili hukuka aykırı yollardan ele geçirmiş sa- yılamaz. Diğer taraftan özel hayatın gizli alanları, özel hayatın gizli alanını ilgilen- diren delillerle ispat edilebilir. Nasıl ki, kadın başka bir erkekle müşterek hanedeki yatak odasında sevişirken koca tarafından kapı kırılarak içeri girilmesinde hukuka aykırılıktan söz edilemezse, ortak yaşanan evde bulundurulan not defterinin elde edilmesi de hukuka aykırı olarak değerlendirilemez. Eşlerin evliliğin devamı süre- since birbirlerine sadık kalmaları yasal bir zorunluluktur. Kadının bu konulardaki özel yaşamının, evlilikle bir araya geldiği hayat arkadaşı kocayı da en az kadın kadar ilgilendirmektedir. Bu nedenle de davalıya ait hatıra defterinin (günlüğün) delil olarak değerlendirilmesinde kuşkuya düşmemek gerekir. Yukarıda açıklanan nedenlere, dinlenen tanıkların anlatımlarına, davalı kadın tarafından tutulan not defterinin (günlüğün) içeriğine göre, davalı kadının evlilik birliği içinde davacı kocaya karşı sadakatsiz davranışlarda bulunduğu, bu davranışları nedeniyle dava- cıya nazaran daha ağır kusurlu bulunduğu, tarafların karşılıklı eylemleri nedeniyle müşterek hayatın temelden sarsıldığı, evlilik birliğinin devamına imkân kalmadığı anlaşıldığından, bu gerekçelere ve özel dairenin bozma ilâmındaki nedenlere göre, bozma ilâmına uyulması gerekirken eski kararda direnilmesi, usul ve yasaya aykırı bulunduğundan, direnme kararının bozulması…” (YHGK 26.3.2002 günlü, 2002/2- 617 esas ve 2002/648 karar nolu kararı, Demirkıran İ./Demir, C./Bilgin, Ç.: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 10 Yıllık Emsâl Kararları, 1995-2004, Ankara 2004, s. 676- 680). makaleler Süha TANRIVER 123TBB Dergisi, Sayı 65, 2006 kurulacak kurum, kuruluş ve kurullar için yeniden kanun yapılması veya mevcut kanunlarda değişiklik yapılması gerekiyorsa, bunlara ilişkin işlemler için, mevcut kanunların Anayasaya aykırı olmayan hükümleri veya doğ- rudan Anayasa hükümleri Anayasa’nın 11. maddesi gereğince uygulanır” şeklinde bir kural yer almaktadır. Bu düzenlemeyle, Anayasa’nın getirdiği yeni hükümlerin ve kurumların hayata geçirilmesi için, yeni kanunların yapılması ve mevcut kanunların değiştirilmesi gerekiyor- sa, ilgili Anayasa’nın hükümlerinin doğrudan doğruya uygulanabilir- liği kabul edilmiş bulunmaktadır. 13 Hukuk yargısında, hukuka aykırı yollardan elde edilen delillerin ispat hukuku bağlamında konumunun ne olacağını açıkça belirleyen herhangi bir yasal düzenleme, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’nda yer almamaktadır. Bu durumda, hakkında özel bir düzenleme bulunmaması sebebiyle, hukuk yargısın- da, hukuka aykırı yollardan elde edilen delillerin hukukî konumunun ne olacağının belirlenmesinde de, Anayasa’nın 38. maddesinin altıncı fıkrasında yer alan kural, yine Anayasa’nın 177. maddesinin (e) bendi uyarınca, doğrudan doğruya işlerlik kazanacak ve dolayısıyla yapılan bu tespit karşısında, hukuk yargısında da, hukuka aykırı yollardan elde edilen delillere ispat gücü tanınamayacaktır. Ayrıca, Anayasa’nın 38. maddesinin altıncı fıkrasında sözü edilen “kanun” kavramının da, “pozitif hukuk” olarak anlaşılması gerektiğinin altının çizilmesinde yarar vardır. Yine, Anayasa’nın 138. maddesinin birinci fıkrasında, hâkimlerin, anayasa, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm verecekleri hususu açıkça hükme bağlanmıştır. Bu durumda, Anayasa’ya ve daha geniş çerçevede hukuka uygun olarak karar veri- lebilmesi için, bir davanın temelini oluşturan ve çekişmeli bir nitelik taşıyan maddî vakıaların ispatında kullanılacak olan ispat araçlarının, yani delillerin, hukukun cevaz verdiği yollardan elde edilmiş olması şarttır. Aksi takdirde, hukuk dışı yollara başvuru suretiyle elde edilen delillere, anılan Anayasa kuralı çerçevesinde de ispat gücü tanınmaya- cak; yani onlar mahkemece dikkate alınamayacaktır. 13 Gören, Z.: Temel Hakların Özel Hukuk Düzenine Etkisi, Temel Hakların Yatay (Üçüncü Kişilere) Etkisi, (Özel Hukuk ve Anayasa Mahkemesi Kararları Sempozyumu I, Ankara 2001, s. 3-33), s. 30-31; Gören, Z.: Temel Hak Genel Teorisi, İzmir 1993, s. 75. Süha TANRIVER makaleler 124TBB Dergisi, Sayı 65, 2006 Anayasa’nın 36. maddesinin birinci fıkrasında da, hak arama özgürlüğünün, yani davacı ve davalı olarak iddia ve savunmada bu- lunma hakkının, ancak “meşru” vasıtalardan yararlanmak suretiyle kullanılabileceği açıkça işaret edilmiştir. Hukuk devletinde (AY. m. 2) de, burada sözü edilen meşruiyetin anlam ve içeriğini belirleyecek ve genel çerçevesini çizecek olan, hukukun kendisinden başka bir şey değildir. Dolayısıyla, iddia ve savunma hakkının kullanımında, kendi- sine müracaat edilecek olan ispat araçlarının, anayasal deyişle “meşru vasıta” niteliği kazanabilmesi için, hukukun cevaz verdiği yollardan elde edilmiş bulunmaları şarttır. Aksi takdirde, anılan hüküm çerçeve- sinde de, hukuka aykırı yollardan elde edilen delillere bir davada ispat gücü tanınması mümkün olmayacaktır. Bu çerçevede kişilik hakları, özel hayatın gizliliği ve sır alanı (AY m. 20), haberleşme özgürlüğü (AY m. 22) yahut konut dokunulmazlığı ihlâl edilmek suretiyle ya da çalmak veya tehdit etmek yahut cebir kullanmak suretiyle elde edilen deliller, hukuka aykırı yollardan sağlandıkları için, ispat aracı olarak sunulamazlar; sunulmuşlarsa, mahkemece, esas alınıp hükme daya- nak yapılamazlar. Öte yandan, hukuk devleti, eylem ve işlemlerinde hukuk kurallarıyla bağlı olan ve temel hak ve özgürlüklerin anayasal çerçevede güvence altına alınmış bulunduğu devlet şeklinde tanım- lanmaktadır. Belirtilen yollarla delil elde edilmesi, normlar hiyerarşi- sinin zirvesinde yer alan anayasa ile güvence altına alınmış bulunan özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, haberleşme özgürlüğü, kişi dokunulmazlığı (AY m. 17) ile kişi özgürlüğü ve güvenliği gibi (AY m. 19) temel hak ve özgürlüklerin ihlâli sonucunu doğurur; bu tür delillere mahkemece ispat gücünün atfedilmesi ise, devletin yargı er- kini kullanan yargı yerlerinin, bireysel ihlâllere alet edilmesi anlamına gelir ki; buna hukuk devletinde (AY m. 2) zaten izin verilmesi düşünü- lemez. Çünkü, hukuk devleti, yargı erkini kullanan hâkimlerin, daima hukukla bağlı kalmalarını ve ona uygun davranışlar sergilemelerini zorunlu kılar (AY. m. 138, I). 14 Öte yandan, medenî yargının amacı da, tıpkı ceza yargısı gibi, ger- çeğe ulaşmaktır. 15 Her iki yargı türü arasında, bu bağlamda herhangi 14 Alangoya, Y.: Anayasa’nın Medenî Usul Hukukuna Etkisi, (Milletlerarası Hukuk ve Mil- letlerarası Özel Hukuk Bülteni, 1981/2, s. 1-4), s. 2. 15 Alangoya, Y.: Medeni Usul Hukukunda Vakıaların ve Delillerin Toplanmasına İlişkin İlkeler, İstanbul 1979, s. 87. makaleler Süha TANRIVER 125TBB Dergisi, Sayı 65, 2006 bir farklılık yoktur. Çünkü, birden fazla usulün varlığı, birden fazla gerçek olmasından değil; gerçeğe varmak için, her usulde, ona uygun bir yönteme işlerlik kazandırılmış bulunmasından kaynaklanmakta- dır. 16 Gerçeğe ulaşmada, ceza yargısı ile hukuk yargısı alanlarında işlerlik kazanacak yöntemlerin ayniyet göstermesi düşünülemez. 17 Çünkü, her iki yargı türünde gerçeğe varmada farklı yöntemlerin benimsenmiş bulunması, her iki hukuk alanının çözmeyi üstlenmiş bulunduğu uyuşmazlıklar ile korumayı hedefledikleri menfaatlerin uyuşmazlıkları çözüme kavuşturmada kullanacakları maddî hukuk düzenlerinin nitelik itibariyle birbirinden farklılık göstermesinden kaynaklanmaktadır. 18 Hukuk devleti, gerçeğe ancak kendisinin yetkili organları aracılığıyla belirlemiş olduğu ilke ve kurallar çerçevesinde ulaşılmasına izin vermiştir (AY m. 2, 138, I). Yani, gerçeğe ulaşma ama- cı, hukuk devletinin gerekleriyle sınırlıdır. Gerçeğin, sınırsız surette, her ne pahasına olursa olsun, araştırılmasına izin verilmesi ve hedef- lenmesi, hukuk devletinin gereklerinin yanı sıra, pek çok kişisel ve top- lumsal değerin de tahrip edilmesi anlamına gelir ki; bunun da kabulü mümkün değildir. İşaret edilen tüm bu hususlar, gerçeğe ulaşma ama- cına mutlak bir değer atfedilemeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır. 19 Bu durumda, hukuka aykırı yoldan elde edilen bir delile, somut olayın açıklığa kavuşturulması bağlamında yegâne delil olsa dahi, ispat gücü tanınmaması gerekir. Çünkü, yargı erkini kullanan hâkimlerin ödevi, hukukun çizdiği sınırlar içerisinde hareket etmek suretiyle, gerçeğe ulaşmaktır. Aksine bir anlayışın kabulü, yani hukuka aykırı yoldan elde edilen delile, yargı yerlerince ispat gücünün tanınması, var olan hukuka aykırılığa, bir kez de yargı yerinin alet edilmesi anlamına gelir ki; hukuk devletinde (AY m. 2, 138, I) buna zaten izin verilmesi dahi düşünülemez. Yine, bir davada, hukuka aykırı yollardan elde edilen delillere ispat gücünün tanınması, yargılama sırasında sahip olunan hak ve yü- 16 Alangoya-Vakıalar, s. 87. 17 Alangoya-Vakıalar, s. 87. 18 Alangoya-Vakıalar, s. 87. 19 Ceza yargısı bakımından aynı yaklaşım için bkz.: Roxin, C., (Çev. Ünver, Y.), İspat Hukukunun Esasları, (İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2005/2, s. 265- 289), s. 273; Öztürk, B., Yeni Yargıtay Kararları Işığında Delil Yasakları, Ankara 1995, s. 7; Kaymaz, S., Uygulamada ve Teoride Ceza Muhakemesinde Hukuka Aykırı (Yasak) Deliller, Ankara 1997, s. 16. Süha TANRIVER makaleler 126TBB Dergisi, Sayı 65, 2006 kümlülükler bakımından taraflar arasında tam bir eşitliğin sağlanması ve bunun yargılama süresince korunması olarak tanımlanan silahların eşitliği ilkesinin de, 20 ihlâli anlamına gelir. 21 Silahların eşitliği ilkesi ise, adil yargılanma hakkının (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6; AY m. 36, I) unsurları arasında yer alan hakkaniyete uygun yargılamanın gerçekleşebilmesinin önşartı konumundadır. 22 Dolayısıyla, hukuka aykırı yollardan elde edilen delillere, bir davada ispat gücünün ta- nınması, hakkaniyete uygun yargılamanın; daha geniş plânda ise, adil yargılanma hakkının ihlâli olarak nitelendirilecek ve bu durum kesinleşmiş bir Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararı ile de sabit hale gelecek bulunursa, yargılamanın yenilenmesi yolunun işlerlik kazandırılmasına sebebiyet verecektir (HUMK m. 445/11). Dürüstlük kuralı ve onun somut plânda özel uygulanma biçimini oluşturan hakkın kötüye kullanılması (MK m. 2) yasağı, hukuk düze- ninin merkezî kurumları arasında yer alırlar; bu nedenle, diğer hukuk alanlarında olduğu kadar, medenî usul hukuku alanında da geçerlilik taşır 23 ve her ikisi birlikte usul hukuku alanında hakların ve usulî yet- kilerin kullanımını sınırlamak, genel çerçevesini çizmek suretiyle, key- filiği önleyici bir işlevi yerine getirirler. 24 Devletin yargı işlevini yerine getiren kuruluşları konumunda bulunan mahkemeler, haksız, hileli ve kural tanımaz bir biçimde dava yürütülmesine göz yumamazlar ve bu şekilde dava yürütülmesine olanak vermek suretiyle sonuç yahut ba- şarı elde edilmesine alet edilemezler. 25 Yani, tümüyle yargılamaya ya- bancı olan amaçlar için, usulî yetkilerin kullanılması caiz görülemez. 26 Dürüstlük kuralının somut uygulanma biçimlerinden birisini, tarafların gerçeği söyleme ödevi oluşturur; bu yükümlülük, bilinçli 20 İnceoğlu, S., İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi Kararlarında Adil Yargılanma Hakkı, İs- tanbul 2002, s. 212; Gölcüklü, F./Gözübüyük, Ş., Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması, 3. B. Ankara 2002, s. 291; Pekcanıtez, H.:, Medeni Yargıda Adil Yargılanma (İzBD., 1997/2, s.35-55), s. 46; Tanrıver, S., Hukuk Yargısı Bağlamında Adil Yargılanma Hakkı (Makalelerim I, Ankara 2005, s. 211-236), s. 230. 21 Tanrıver, s. 233; Aynı yönde ceza yargısı bağlamında bkz.: İnceoğlu, s.2 78. 22 Tanrıver, s. 230; İnceoğlu, s. 212. 23 Arslan, R., Medenî Usul Hukukunda Dürüstlük Kuralı, Ankara 1989, s.55, 58; Tanrıver, S., Medenî Usul Hukukunda Derdestlik İtirazı, Ankara 1998, s.23. 24 Tanrıver-Derdestlik, s.23. 25 Arslan, s.58. 26 Arslan, s.58. makaleler Süha TANRIVER 127TBB Dergisi, Sayı 65, 2006 yalana karşı, yargı organlarının korunmasını amaçlar. 27 Bu ödevin var- lığı sayesinde, hakkı tanıyacak yahut tespit edecek kurum konumun- da bulunan yargı organları, tarafların aldatmalarına, gerçeği saptıran açıklamalarına ve kendilerine tanınan usulî yetki ve olanakları amaç dışı kullanmalarına karşı korunmaktadır. 28 Gerçeği söyleme ödevi, usul hukukunda, gerçeğin tezahür biçimi olan hükme temel oluştura- cak dava malzemesinin, yani maddî vakıalar ile onları ortaya koyacak olan ispat araçlarının getirilmesi ile ilgilidir. 29 Hukuka aykırı yollardan delil elde edilip; bunların mahkemeye sunulması, geçeği söyleme yükümlülüğünün; daha genel plânda ise, dürüstlük kuralının ihlâli, yani yargılamaya ilişkin hakların yahut usulî yetkilerin kötüye kullanılması anlamına geleceği için, 30 mahkeme sözü edilen durumda, gösterilen delillere hukukî korunma sağlamakla ödevli tutulamayacak, 31 dolayısıyla hukuka aykırı yollardan elde edil- miş olan delilleri de tümüyle göz ardı edebilecektir. Öte yandan, bir şekilde hukuka aykırı yollardan elde edilen delillere mahkemece ispat gücü tanınmışsa, bu durum, lehine hüküm verilen tarafın, yasal deyiş- le “hükme etkili hile ve hud’a kullanması” anlamını taşıyabileceğinden, alınan hüküm kesinleşmişse, yargılamanın yenilenmesinin işlerlik kazanmasına da sebebiyet verebilecektir (m. 445/7) ve hatta hâkim hakkında sorumluluk davası açılması da mümkün hale gelebilecektir (m. 573/7). Yine, hâkim, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’nun 218. mad- desi uyarınca, bir davada ikame olunmak istenen delillerden hangi- sinin kabule şâyan; hangisinin ise kabule şâyan olmadığının tâyini bağlamında, gösterilmek istenen delillerin, hukukun cevaz verdiği yollardan elde edilip edilmediğini de dikkate almak zorundadır. Aynı durum, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’nun 244. mad- desi uyarınca, tarafça, yeni delil getirilmesine, mahkemenin muvafakat edip etmeyeceğinin belirlenmesinde de işlerlik kazanmalı, yani yeni delillerin, hukukun cevaz verdiği yollardan elde edilip edilmediği 27 Arslan, s .114, 116; Tercan, E., Medenî Usul Hukukunda Gerçeği Söyleme Yükümlülüğü (Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1996/1-2, 181-212), s. 184. 28 Arslan, s.114. 29 Arslan, s. 116-117; Tercan, s. 189. 30 Arslan, s. 114. 31 Arslan, s. 78. Süha TANRIVER makaleler 128TBB Dergisi, Sayı 65, 2006 hususu da, dikkate alınıp; değerlendirilmelidir. Sözü edilen hallerde, gösterilmek istenen delillerin geri çevrilmesi, ispat gücü tanınmaması, kanunî gerekçesini göstermek suretiyle ret anlamına geleceği için, bu durumda, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’nun 428. maddesinin altıncı bendinde öngörülen temyiz sebebine dayanılamayacaktır. Öte yandan, tanıklıktan çekilme hakkının bulunduğu hallerde (HUMK m. 245, 246), hâkimin, tanıklık yapacak kimseye bu hakkı- nın varlığını hatırlatmakla ödevli tutulması (HUMK m. 260) ve onu beyanda bulunmaya zorlayamaması da, delilin, hukukun izin verdiği yollardan elde edilmesi gereğinin somut bir yansıma biçimidir. 32 Yine, yasa koyucu, aynı düşünce ile, yazılı sözleşmelerdeki hile ve ikrah iddialarının, tanığa başvuru suretiyle ispat edilmesini de müm- kün kılmıştır (HUMK m. 293/5). 32 Ceza yargısında aynı yaklaşım biçimi için, bkz.: Roxin, s. 273.