Alt ŞAFAK
Avukat
Ali ŞAFAK
Avukat
ERGÜN AVUKATLIK n�osu
Av. Çağdaş Evrim ERGUN
Tepe Prime C Blok No:27 Çankaya
Tel:(0312) 220 30 60 • Ankara
Maltepe Vergi Dairesi :588 465 476 92
TEMİNAT AMAÇLI ALACAĞIN
TEMLİKİ
Çağdaş Hukukçular Derneği
İstanbul Şubesi
Bu kitabın yayınlanmasına katkılarından dolayı Çağdaş Hukukçular Derneği
İstanbul Şubesi'ne teşekkür ederiz. Legal Yayıncılık
i im
I 1
Legal
Hukuk Kitapları Serisi: 166
TEMİNAT AMAÇLI ALACAĞIN TEMLİKİ
Av. Ali ŞAFAK
Birinci Baskı:
ISBN:
Yayıncı:
Genel Yayın Yönetmeni:
Mizanpaj:
Basım ve Cilt:
Basıldığı Yer:
Yönetim Yeri:
Yayın Türü:
Mart 2013
978-605-4420-43-8
Legal Kitapevi San. ve Tic. Ltd. Şti.
(Sertifika No: 19573) Tel. 0216 346 55 18
Lütfü Başöz
Seçil Bak:kalcıoğlu Sağel
Net Kırtasiye Tanıtım ve Matbaa San. Tic.
Ltd. Şti (Net Copy Center)
(Sertifika No 13723) Tel.: O 212 249 40 60
İnönü Cad. Beytülmalcı Sk. No: 23/A
Gümüşsuyu/Beyoğlu- İstanbul
Caferağa Malı. Mühürdar Cad No: 65
Kadıköy- İstanbul
Hukuk Kitabı
Copyright © 2013
Bu kitabın tüm yayın haklan LEGAL KiTAPEVİ SAN. ve TiC. LTD. ŞTİ. 'ne
aittir. Kitapevinin izni alınmadan eğitim ve tanıtım amaçlı kısmi alıntılar hariç
olmak üzere hiçbir şekilde kopya edilemez, çoğaltılamaz ve yayınlanamaz.
LEGAL KİTAPEVİ SAN. ve TİC. LTD. ŞTİ.
Caferağa Mah. Mühürdar Cad. No: 65 Kadıköy - İstanbul
Tel: O 216 346 55 18- 449 04 86 Faks: O 216 346 49 18
İnternet adresi: www. legalkitap. com. tr
E-posta: kitap@legalkitap. com. tr ..
ÖNSÖZ
Krize açık ekonomik yapılarda teminat hukukunun taşıdığı önem belli-
dir. Teminat hukukunun kendi içinde de dengelerin değiştiğini gözlemekteyiz.
Ayni teminatlar kişisel teminatların önüne geçmekte, teminat amaçlı devirler
diğer ayni teminatlara göre daha çok tercih edilmektedir. Teminat amaçlı de-
virlere yönelik bu ilginin çeşitli sebepleri vardır. Rehni özel yoldan paraya çe-
virmede karşılaşılan güçlükler ve yararlanmalı rehnin sistemimizde soğuk kar-
şılanması, bu sebeplerin başında gelir. Gerçekten de, teminat amacıyla devre-
dilen malın özel yoldan paraya çevrilmesi mümkün olduğu gibi, devralan bu
maldan her türlü yararı elde etme imkanına sahip olacaktır. Böylelikle rehin
hakkı çerçevesinde elde edilemeyen olanakla r, teminat amaçlı devre bağlı ola-
rak elde edilebilmektedir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun kefalete ilişkin
hükümlerinin yol açacağı gelişmeler de burada anılmalıdır. Kefalete ilişkin
yeni şekil ve ehliyet sınırlamaları, 2012 yılının Temmuz ayından itibaren yü-
rürlüğe girecektir. TBK. m. 603 uyarınca, bu sınırlamalar, gerçek kişilerce ve-
rilecek her türlü kişisel teminat bakımından da etkili olacaktır. Şu halde, kişisel
teminatların alacaklılar tarafından giderek daha az tercih edilmesine ilişkin
süreç büsbütün hızlanacaktır. Kişisel teminatların yerine ikame edilecek temi-
nat kurwnu da, kanaatimce, teminat amaçlı alacak devri olarak karşımıza çıka-
caktır. Teminat amaçlı alacak devrinin kurulması, diğer ayni teminatlara göre
daha az masraflı ve daha pratiktir. Üstelik bu yolla sadece belirli bir malvarlığı
unsuru alacaklının hizmetine sunulmamakta, teminat amacıyla devredilen ala-
cağın borçlusunun malvarlığı alacaklının başvurusuna açık hale gelmektedir.
Alacaklı, böylece, kişisel bir teminatın kendisine sağlayacağına oldukça yakın
düşen bir hukuki pozisyon elde edebilmektedir.
Teminat amaçlı alacak devrinin yakın gelecekte büyük önem kazanaca-
ğını düşündüğüm için, bir yüksek lisans tezi olarak bu konunun ele alınınasını
yararlı gördüm. Birlikte çalışma mutluluğuna eriştiğim Avukat Ali Şafak, ben-
zer bir yaklaşım içerisinde olduğundan, konuyu bir yüksek lisans tezi olarak
benimsemekte güçlük çekmedi. Tezin yazılması sürecinde de sıklıkla bir araya
geldik ve sayın Şafak'ın konuyla ne kadar bütünleştiğini gözleme fırsatını bul-
dum. Tez çalışması tamamlandığında çıkan sonuç benim açımdan sürpriz ol -
madı. Konu büyük bir yetkinlikle ve bütün bağlantılarıyla ele alınmıştı. Tezin
bütününde doğrudan incelenen konuyu aşan bir hukuki vizyon yatmaktaydı.
Tez ya�rı da ele aldığı konuda gerçek anlamda bir "bilen kişi" durumuna gel-
mişti. Oyle ki, tezin savunulması sırasında, sınamak için değil de öğrenmek
için soru sorarken buldum kendimi. Tezin yayınlanmasının söz konusu oldu-
ğunu duyunca da ayrıca sevindim. Bu çalışmada ulaşılan sonuçların bir kitap
halinde hukuk çevresinin ilgisine sunulması, pek çok yönden yararlı olacaktır.
Diğer taraftan, teminat hukuku yüksek düzeyde sosyal duyarlılık gösterilmesi
gereken bir alandır. Sayın Şafak bu noktada da örnek bir tutum içinde hareket
etmiş, tezde ulaştığı sonuçların sosyal yansımalarını adım başı göz önünde tut-
muştur. Çalışmada önce inançlı işlem kavramı ele alınmış, inançlı işlemlerin
görünüm biçimlerine ilişkin kapsamlı açıklamalar yapılmıştır. Bu altyap_ı üze-
rine, çalışma konusunu oluşturan teminat amaçlı alacak devrinin inançlı ış�e1?-
ler içindeki yeri açıklığa kavuşturulmuştur. Böylelikle, teminat amaçlı devrının,
bir yanıyla teminat hukukuna diğer yanıyla da inançlı işlem teorisine dayandığı
hususunun altı çizilmiş olmaktadır. İlişkinin tarafları, teminat amaçlı alacak
devrine konu olabilecek alacaklar ve uygulanacak hükümler olabildiğince kap-
samlı bir biçimde ele alınmıştır. Teminat amaçlı alacak devri ilişkisinden d?ğ�n
hak ve borçlar ve bu ilişkinin sona ermesi de gereken önem verilerek incelenmıştır.
Çalışmanın hukuk hayatımıza katkıda bulunmasını diliyorum. Ayrıca sa-
yın Şafak'ın yazarlık kariyerine bir başlangıç olmasını, bu kariyerin başkaca
eserlerle de taçlanmasını umut ediyorum.
Doç. Dr. Burak Özen
TEŞEKKÜR
"Teminat Amaçlı Alacağın Temliki" bu çalışma Marmara Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Yüksek Lisans programında tez olarak
hazırlanmış ve Doç. Dr. Burak ÖZEN ( danışman), Doç. Dr. M. Alper GÜMÜŞ
ve Yar. Doç. Fulya ERLÜLE'den oluşan jüri önünde savunulmuş ve oybirliği
ile başarılı bulunmuştur. Tez, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu çerçevesinde
yeniden ele alınmış ve bunun dışında kabul edildiği biçimi ile yayımlanmıştır.
Tezin hazırlanmasında bana büyük desteği olan, konuya birçok pen-
cerelerden bakmamı sağlayan, çalışmamın her aşamasını sabırla takip eden ve
kıymetli eleştirilerini esirgemeyen ve yazmlş olduğu önsöz
ile beni onur]andıran
değerli danışman hocam sayın Doç. Dr. Burak ÖZEN'e teşekkürü bir borç bilirim.
Tezi sabırla inceleyen ve kıymetli eleştirilerde bulunan değerli j �i üye-
leri sayın Doç. Dr. M. Alper GÜMÜŞ'e ve Yard. Doç. Dr. Fulya ERLULE'ye
teşekkürlerimi sunarım.
Tezin yayımlanması konusunda beni cesaretlendiren, yaylllllll: tüm külfetini
kendi omuzlarına alan, ağabeyim, Çağdaş Hukukçular Derneği Istanbul Şube
Sekreteri sayın Avukat
A Güçlü SEVİMLİ'ye sonsuz teşekkürlerimi sunanın.
Gerek tezin revize edilme sürecinde gerekse bağımsız avukatlık hayatına
atıldığım zorlu süreçte, çalışma ortamını benimle paylaşan, bana demokratik ve
özgür bir çalışma ortamı sunan, önce ağabeyim sonra meslektaşım sayın Av-
ukat Mustafa KAYA'ya duyduğum sonsuz şükran hissini bu eserle somut-
laştırma şansı yakalamış bulunuyorum.
Fakültenin ilk ders gününde, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1
nolu amfide vermiş olduğu açılış dersi ile mesleğe olan bakış açımı değiş-
tirerek, farklı bir yön çizmeme vesile olan sayın Prof. Dr. Rona SEROZAN'a
ve eğitim hayatım boyunca kendilerinden çok şey öğrendiğim, her ders büyük
bir sabır, özveri ve fedakarlıkla kürsüye çıkan hocalarım sayın Prof. Dr. Saibe
OKTAY ÖZDEMİR'e ve Prof. Dr. Gülçin Elçin GRASSINGER'e teşekkür et-
meden geçemeyeceğim.
Hayatımın her döneminde yanımda olan, ihtiyaç duy duğum her anımda
sonsuz özveride bulunmaktan bir an bile tereddüt etmeyen aileme ayrıca
teşekkürlerimi bildiririm.
Nihayet, Çağdaş Hukukçular Derneği İstanbul Şubesine, Çağdaş Hukuk-
çular Derneği İstanbul Şube Başkanı Av. Taylan Tanay'a, kitabın yayma hazır-
lanmasında önemli katkıları olan sayın Avukat Ramazan Çakmakcı'ya ve kita-
bıma yayınları arasında yer vererek kitabı yayına hazırlayan Legal Yayınevi'ne
teşekkürlerimi burada belirtmek isterim.
Avukat Ali ŞAFAK
KISALTMALAR
a.g.e.
a.g.m
AATUHK.
AÜHFD.
b.
B.
BK.
bkz.
BTHAE.
C.
DİK.
dn.
E.
EMK.
ET.
f.
GÜHFD.
HD.
HUMK.
İBD.
İİK.
İK.
K.
KHO.
m.
MHB.
Bülteni
N.
p.
s.
s.
: adı geçen eser
: adı geçen makale
: Amme Alacaklarının TahsiE Usulü Hakkında Kanun
: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi
: bend
: Bölüm
: Borçlar Kanunu
: bakınız
: Banka Ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü
: Cilt
: Devlet İhale Kanunu
: dip not
: Esas
: Eski Medeni Kanunu
: Erişim Tarihi
: fıkra
: Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi
: Hukuk Dairesi
: Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu
: İstanbul Barosu Dergisi
: İcra ve İflas Kanunu
: İş Kanunu
: Karar
: Kazancı Hukuk Otomasyonu
: madde
: Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk
: Not
: Paragraf
: Sayfa
: Sayı
SBE.
sy.
T.
TBK.
TK.
TMK.
TST.
TTK.
vb.
vd.
Y.
YHGK.
YİBBGK.
YKD.
: Sosyal Bilimler Enstitilsil
: sayılı yasa
: Tarih
: Türk Borçlar Kanunu
: Tapu Kanunu
: Türk Medeni Kanunu
: Tapu Sicil Tüzüğü
: Türk Ticaret Kanunu
: ve benzeri
: ve devamı
: Yargıtay
: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
: Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu
: Yargıtay Kararları Dergisi
İÇİNDEKİLER
.. ..
ONSOZ ............................................................................................................... 5
.
KI"
.
SALTM
.
ALAR .............................................................................................. 9
IÇ
.
IN
.
DEKI"LER ................................................................................................ 11
GIRIŞ ................................................................................................................ 19
BİRİNCİ BÖLÜM
İNANÇLI İŞLEM KAVRAMI, GÖRÜNÜŞ BİÇİMLERİ VE BENZER
KAVRAMLARDAN AYIRT EDİLMESİ
1. GENEL OLARAK .................................................................................. 23
il. İNANÇLI İŞLEM KAVRAMI. .......................................................... 24
A. KAVRAMI VE TANIMI ................................................................ 24
B. İNANÇLI İŞLEMİN TEMEL YAPISI. ............................................. 26
1. İnanç Sözleşmesi ........................................................................... 27
2. Tasarruf İşlem ................................................................................ 31
C. İNANÇLI İŞLEMİN HUKUKİ YAPISI. ........................................... 34
1. Genel Olarak .................................................................................. 34
2. Bozucu Şarta Bağlı Kazandırıcı İşlem Teorisi ............................. 34
3. Nisbi Hukuki Durum Teorisi ......................................................... 35
4. Şekli Hukuki Durum Teorisi ......................................................... 35
5. Hakkın Bütün Olarak Devri Teorisi .............................................. 35
D. İNANÇLI İŞLEMİN KONUSU ......................................................... 37
1. Ayııi Haklar ................................................................................... 37
a. Taşınırlar (Menkuller) ................................................................ 37
b. Taşınmazlar (Gayrimenkuller) ................................................... 38
c. Sınırlı Ayni Haklar ..................................................................... 43
2. Alacak Hakları ............................................................................... 44
3. Fikrı. Ve Sına�ı Mu"lkı'yet Hakiarı ..................................................... 44 E. İNANÇLI KAZANDIRMA ŞEKI•LLERI• ........................................ 45
1. İnançlı İşleme Konu Hakkın İnanan Tarafından
Kazandırılması ............................................................................... 45
a. Devren İktisap Suretiyle İnançlı Kazandırmalar........................ 45
b. Tesisen İktisap Suretiyle İnançlı Kazandırma ........................... 45
2. Hakkın Üçu..ncu"Şahıstarı Kazanılması .......................................... 46
12
içindekiler
F. İNANÇLI İŞLEMLERiı� '"ŞITLER j .............................................. 46
1. Genel Olarak ................................................................................ 46
2. Ta�p Edilen��·�·��·�· 1•1��·
1·nd��:::::::::::::::::::::::::::::: .... 47
a. Safinançlı İşlemler .................................................................... 47
. b.Karma İnançlı İşlemler ............................................................. 50
ili. IN�NÇLI İ �LEMLER İN GÖRÜNÜŞ BİÇiMLERİ .................. 52
A. iNANÇLI iŞLEML ERİN YAPILMA NEDENLERİ. ...................... 52
1. Gizlemek Amacıyla Yapılan İnançlı İşlemler .............................. 52
2. Teminat Amaçlı Yapılan İnançlı Devirler .................................... 53
3. �Jacaklıdan Mal Kaçırma Amacı İle Yapılan İnançlı
Işlemler ........................................................................................... 53
3. Kanunların Elverişsiz Hükümleri Nedeni İle Yapılan
İnançlı İşlemler .............................................................................. 55
4. Alacağın Tahsili Veya Bir Malın İdaresi Amacı İle
Yapılan İnançlı İşlemler ................................................................ 55
iV. İNANÇLI İ
.
ŞLEML
.
ERİN BENZER KAVRAMLARD AN
AYIRT EDILMES I
............................................................................. 55
A. MUVAZAA İLE İNANÇLI İŞLEMLERİN
KARŞILAŞTIRILMASI ..................................................................... 55
B. NAM-I MÜSTEAR .............................................................................. 58
C. TEMSİL İLE İNANÇLI İŞLEMLE RİN
KARŞILAŞTIRILMASI ..................................................................... 60
D. KANUNA KARŞI HİLE İLE İNANÇLI İŞLE MLERİN
KARŞILAŞTIRILMASI
..................................................................... 61
İKİNCİ BÖLÜM
BİR İNANÇLI İŞL EM TÜRÜ OLARAK TEMİNAT AMAÇL I
ALACAĞIN TEMLİKİ KAVRAM1NIN SOMUTLAŞT IRILMASI
I. TANIMI VE HUKU Kİ NİTELİĞİ. ..................................................... 63
A. TANIMI .................................................................................................. 63
B. HUKUKİ NİTELİĞİ................................................................... 64
il. TEMİNAT AMAÇLI ALACAĞIN TEMLİKİNİN
TERCİH EDİLME NEDENLERİ, FAYDA VE
SAKINCALARI ............................................................................... 65
A. GENEL OLARAK ...................................................................... 65
B. TERCİH EDİLME NEDENLERİ .................................................. 66
C. FAYDA VE SAKINCALARI ........................................................ 67
1. Faydaları
................................................................................ 67
İçindekiler 13
2. Sakıncaları ................................................................................... 68
111. TEMİNAT AMAÇLI ALACAĞIN TEMLİKİNİN
DİĞER TEMİNATLAR ARASINDAKİ YERİ VE
BENZER İŞLEMLERDEN AYIRT EDİLMESİ ......................... 69
A. TEMİNAT AMAÇLI ALACAĞIN TEMLİKİNİN DİĞER
TEMİNATLAR ARASINDAKİ YERİ ............................................ 69
1. Genel Olarak.................................................................................69
2. Ayni Ve Şahsi Teminatlar Yönünden .......................................... 70
a. Şahsi Teminatlar Yönünden ..................................................... 70
b. Ayni Teminatlar Yönünden ...................................................... 72
3. Bağımlı (Fer'i) Ve Bağımsız Teminatlar Yönünden .................. 73
4. Teminatın Borçlu Veya Üçüncü Kişi Tarafından
Sağlanması Yönünden .................................................................. 75
5. Kanwıda Öngörülmesi Veya Öngörülmemesi Yönünden ........... 75
B. BENZER İŞLEMLERDEN AYIRT EDİLMESİ ............................. 77
1. Alacak Relıni ............................................................................... 77
2. İfa Yerine Ve İfa Uğruna Temlik ................................................ 82
IV. TE
..
Mİ
..
NA
..
T AM
.
A
.
ÇLI AL
.
ACAĞIN TEMLİKİNİN
GORUNUŞ BiÇiMLERi ................................................................... 88
A. MÜNFERİT TEMLİK ....................................................................... 88
B. TOPTAN" TEMLİK ............................................................................ 88
C. ÇERÇEVE TEMLİK
......................................................................... 89
V. TEMİNAT AMAÇLI ALACAĞIN TEMLİKİNİN
KONUSU ...................................... 9. 0
A. GENEL OLARAK ............................................................................. 90
B. TEMİNAT AMAÇLI ALACAĞIN TEMLİK.İNE KONU
OLABİLECEK ALACAKLAR ........................................................ 92
1. Mevcut Alacaklar .......................................................................... 92
a. Geçersiz Sebebe Dayanan Alacakların Teıninaten Temliki .... 93
b. Sona Ermiş Alacakların Teıninaten Temliki ........................... 94
c. Eksik Borçlara İlişkin Alacakların Teminaten Temliki ........... 94
d. Temlik Edilmiş Bir Alacağın Teminaten Temliki ................... 95
e. İnanılanın Borçlusu Olduğu Alacağın Teminaten Temliki ..... 95
2. Şarta Ve Süreye Bağlı Alacaklar. ................................................ 96
3. Müstakbel Alacaklar ..................................................................... 97
C. TEMİNAT AMAÇLI ALACAĞIN TEMLİK.İNE KONU
OLAMAYACAK ALACAKLAR ...................................................
1O1
14
İçindekiler
1. Kanunun Öngördüğü Temlik Edilemeyen Alacaklar ............... 101
a. Manevi Tazminat Hakkınm Temliki Sorunu ......................... 101
b. İşverenin Hizmet Sözleşmesinden Doğan İşin
Görülmesine Yönelik Alacak Hakkı .........................••···• ••108
c. Emekli sandığı Kanunundaki Temlik Yasağı ........................ 110
d Ariyet Alnın Ariyet Konusu Şeyi Kuııanma Hakkı ....... •·•·•· 11O
e. Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesinde Bakım
Alacaklıs ının Hakkı...............................................................
111
f. İşçi Ücretinin Saklı Kısmı. .................................................... 111
g. Hasılat Kiracısının Kullanma Hakkı ............. ................••••• 112
h. Konut ve Çatılı İşyeri Kirası (6570 sy. rn 12) Kapsamına
Giren Kira Sözleşmesinden Doğan Kiracının KuHanma
Hakkı. ...................................................................................
112
2. İşin Niteliği Gereği Temlik Edilemeyen Alacaklar .................. 112
3. Sözleşme Gereği Temlik Edilemeyen Alacaklar ...................... 115
4. Temlik Yasağına Uymamanın Hüküm Ve Sonuçları ............... 116
VI. TEMİNAT AMAÇLI ALACAĞIN TEMLİKİ
İŞLEMİNİN TEMEL YAPISI ........................................................ 118
A. TARAFLARI ................................................................................ 118
l . İnanan ..................................................................................... 118
2. İnanılan ................................................................................... 120
B. İNANÇ SÖZLEŞMESİ. ................................................................ 120
1. Tanımı Ve Unsurları ................................................................ 120
a. Tanımı ................................................................................... 120
b. Unsurları. .............................................................................. 120
aa. Mevcut Veya Müstakbel Bir Alacağ ın Temlikinin
Taahhüt Edilmesi .............................................................. 121
ab. Alacağın Temlikinin Bir Alacağı Teminat Altına
Almak Amacı İle Taahhüt Edilmesi .................................. 121
ac. İnanılanın Alacak Hakkını Sözleşme İle Kararlaştırılan
Amaca Uygun KuJJanmayı Ve Bir Kez Söz Konusu
Amaç Gerçekleşince Hakkı Ya Da Artık Değeri İade
Etmeyi Taahhüt Etmesi ..................................................... 122
ad. Tarafların Anlaşması .......................................................... 124
2. Hukuki Niteliği ........................................................................... 124
a. Teminat Sözleşmesidir ............................................................ 125
b. Sui Generis Sözleşmedir .......................................................... 125
c. Eksik İki Tafra Borç Yükleyen Sözleşmedir ........................... 127
İçindekiler 15
3. Fer'ilik Meselesi ........................................................................... 128
C.
ALACAĞIN TEMLİKİNE YÖNELİK İŞLEM .............................. 128
1. Genel Olarak ................................................................................. 128
2. Alacağın Temliki Sözleşmesi ...................................................... 129
a. Kavram ...................................................................................... 129
b. Unsurları. ................................................................................... 130
ba. Geçerli Bir Sözleşmenin Varlığı ........................................ 130
bb.
Temlik Edilen Alacak Hakkının Mevcut Olması. ............ 132
be. Temlik Engelinin Bulunmaması ......................................... 132
C. Hukukı
• N
ı
.
te
ı
ı
·
ğı
•
.......................................···········" ·······················
132
ca. Alacağın Temliki Hukuki Bir İşlemdir .............................. 132
cb. Alacağın Temliki Sözleşmeye Dayalı Bir İşlemdir .......... 132
cc.
Alacağın Temliki Bir Tasarruf İşlemidir ........................... 133
3. Alacağın Temlikinin Soyut Veya İlli Olma Niteliği ................. 135
VII. UYGULANACAK HÜKÜMLER .................................................. 137
A. İNANÇ SÖZLEŞMESİNE UYGULANACAK HÜKÜMLER ..... 137
1. İnanç Sözleşmesinin İlk Elden Uygulanması Ve
Sözleşmenin Yorumu ................................................................... 137
2. İnanç Sözleşmes inde Yer Alan Boşlukların
Tamamlanması Ve Kıyasen Uygulanabilecek Hükümler. ........ 141
a. İnanç Sözleşmesinde Yer Alan Boşlukların
Tamamlanmas ı Meseles i ........................................................... 141
b. Kıyasen Uygulanabilecek Hükümler ...................................... 146
ba. Genel Olarak ........................................................................ 146
bb.Rehin Hükümlerinin Uygulanabilirliği ............................... 147
be. Vekalet Sözleş mesi Hükümlerinin Uygulanabilirliği ....... 148
bd. TBK. m. 97 (BK. m. 81) Hükmünün Uygulanabilirliği . 152
B. ALACAĞIN TEMLİKİ İŞLEMİNE UYGULANACAK
HÜKÜMLER
...................................................................................... 155
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
TEMİNAT AMAÇLI ALACAĞIN TEMLİKİ İŞLEMİNİN
HÜKÜMLERİ VE SONA ERME HALLERİ
1.
İÇ İLİŞKİ BAKIMINDAN TARAFLARIN HAK VE
BORÇLARI........................................................................................... 159
A. İNANILANIN HAK VE BORÇLARI ....................................... 159
1. İnanılanın Hakları. ......................................................................... 159
16 İçindekiler
2. İnanılanın Borçları ........... ......................................... .•·•···•···159
a• Genel Olarak • ••••••••••••• ♦•••••••••••••••••••••••• ••• ♦•••••• ........................................................................................... 159
a. İnanılanın Borçları ............................................................. 160
ba. İnanç Sözleşmesine Konu Hakkı Özenle İdare ve
Muhafaza Etme Borcu ................................................
• 160
bb. Teminat Amacının Gerekli Kılmadığı Tasarruflardan
Kaçınma Borcu........................ ........................ .........• . 165
be. Borcun Tümüyle İfa Edilmesi Halinde, inanç
Sözleşmesine Konu Alacağın İnanana İadeten Temliki
Borcu ............................................................................ 168
bd. Temel Borcun Teminat Konus u Alacağ a Başvurmak
Suretiyle Tahsil Edilmesi Halinde, Alacağı Aşan
Kısmını i
•
nanana l
•
ade Borcu................. ..............•···.. •• ..
170
B. i
•
NANANIN HAK VE BORÇLARI ...............................................
177
1. i
•
nananın Hakları......................... ...................................•••• ··
177
2. İnananın Borçları. .................................................................. 177
a. Genel Olarak ...................................................................... 177
ba.Teminaten Temlike Konu Alacağı İnanılana Devretme
Borcu .......................................................................... 178
bb.Alacak Hakkına İlişkin Bilgi ve Belgeleri İnanılana
Verme Borcu ............................................................... 179
be. Teminatını Tehlikeye Düşürecek veya Zarar Uğratacak
Davranışlardan Kaçınma Borcu ....................................... 179
bd. Asıl Alacağ ı Karşılamak Üzere Teminaten Temlike
Konu Alacağa Başvurulmasına Katlanma ve Alacak
Değerirun, Asıl Alacağı Karşılamadığı Oranda
İnanılana Ödemede Bulunma Borcu ................................ 180
il. DIŞ İLİŞKİ BAKIMINDAN TARAFLARIN ÜÇÜNCÜ
KİŞİLER KARŞISINDAKİ DURUMU .......................................... 181
A. GENEL OLARAK ...................................................................... 181
B. İNANILANIN ÜÇÜNCÜ KİŞİLER KARŞISINDAKİ
DURUMU ................................................................................... 182
1. Teminaten Temlike Konu Alacağın İnanılan İle Üçüncü
Kişi Arasında Akdedilen Bir Sözleşmeye Konu
Edilmesi Halinde İşlemin Geçerliliği Meselesi........................ 182
2.
İnananın Korunması Sorunu .................................................... 183
a. Genel Olarak ........................................................................ 183
b. İnananın TBK. m. 49/f II (BK. m. 41/f. II) Hükmünden
Faydalanma İmkanı ............................................................ 184
İçindekiler 17
c. İnananın TBK. m. 509 (BK. m. 393) Hükmünden
Faydalanma İmkanı .................................................................... 186
ca. TBK. m. 509 (BK. m. 393) Hükmünün Öngördüğü
Düzen .................................................................................... 186
cb. Teminat Amaçlı alacağm Temliki İşlemlerinde TBK.
m. 509 (BK. m. 393) Hükmünden Faydalanma İmkanı. 188
C.
ÜÇÜNCÜ KİŞİ BORÇLUNUN KORDm1ASI. ............................... 193
III. TEMİNAT AMAÇLI ALACAĞIN TEMLİKİ
İLİŞKİSİNİN SONA ERMESİ VE SONA ERMEYE
BAĞLANAN HUKUKİ SONUÇLAR ............................................. 194
A. SONA ERME SEBEPLERİ ................................................................ 194
1. Genel Olarak ................................................................................. 194
2. Sona Erme Sebepleri .................................................................... 196
a. Amacın Gerçekleşmesi ............................................................... 196
b. Kararlaştınlan Sürenin Dolması ................................................ 196
c. İnanç Sözleşmesinin Hükümsüzlüğü ......................................... 196
ca. Hükümsüzlük ......................................................................... 196
cb. Fesih Hali ............................................................................. 197
d. Taraflardan Birinin Ölümü ........................................................ 197
da. İnanılanın Ölümü ................................................................. 197
db. İnananın Ölümü .....................................................................199
3. Sona Ermenin Sonuçları ............................................................... 199
SONUÇ•..•.• ..................................................................................................... 201
.KA.'YN'AKÇA ••..• .......................................................................................... 205
GİRİŞ
Soğuk savaş döneminin sona ermesi ile dünyada hızlı ve olağanüstü de-
ğişimler yaşanmış ve yaşanan bu değişime küreselleşme - globalleşme adı ve-
rilmiştir. Bu ortamda serbest pazar ekonomisi politikaları benimsenmiş, kamu-
mm ekonomideki ağırlığ ı azaltılmış, özelleştirmeler hız kazanmış, finansal sis-
tem olabildiğine serbestleştirilmiş, bankacılık kurumuna giriş kolaylaştırılmış,
esnek faiz ve kredi uygulaması yaygınla ştırılmıştır.
Sermayenin yayılmasındaki karar sürecinin ve uygulama araçlarının de-
ğişimi, ulusal çıkarların yerini uluslararası sermaye çıkarlarının alması, ser-
maye üretim faktörleri piyasalarında, faktör arzının arttırılması dürtüsü ile tü-
ketim faaliyetlerinin yeryüzüne yayılması, gerek devasal ticari hacme ulaşmış
kuruluşları gerekse küçük ve orta ölçekli kuruluş ları, üretim ve tüketim faali-
yetleri açısından yararlı gördükleri alanlara yayılmaya itmiştir.
Sermayenin, faktör arzını arttırma dürtüsü ve yayılma ideası, bunun ise
ancak çalışan kesimin, sermayenin idesine cevap verecek yönde şekillenmesi
koşuluna bağlı oluşu, sermaye sahiplerini, çalışan kesimi gittikçe daha fazla
pahalı mallar, evler ve teknoloji satın almaya teşvik etmeye, onları borçlan-
maya ve bu düzlemde yeni politikalar ve pazarlama teknikleri geliştirmeye yö-
neltmişt ir
1
.
Bugünün dünyası, gerek idesini gerçekleştirmek isteyen sermaye sahi-
bini, gerekse talep hastalığına tutulmuş çalışan kesimi, kredi borcu altına gir-
meye mahkfım etmektedir. Ancak sebebi ne olursa olsun, kredi talebinin kredi
kurumu tarafından kabulü, bazı asgari şartların yerine gelmesi koşuluna bağlı-
dır. Bu koş ulların başında ise, kredi talebinde bulunanın, talep ettiği kredi
miktarı ile örtüşen gelire sahip olmasıdır. Fakat bu tek başına yeterli olma-
makta, kredi kurumu, kredinin geri dönüşünü teminat altına alacak bir takım
teminatlar da aramaktadır.
Kredi kurumları bir yandan aktif ve pasif portföye dahil etmek yolu ile
müşteri kitlesini arttırmayı, bir yandan ise kredinin geri dönüşü aşamasında
tahsil edilememe riskini en aza indirmeyi hedeflemektedir
2
.
Kredi kurumları bu
1
"Sermaye sahipler i; çalışan kesimi gittikçe daha fazla pahalı mallar, evler ve tekno-
loji satın almaya teşvik edecek; onları yüksek faizle borçlanmaya zorlayacak. Ta ki
bu borçlan ödeyemez hale gelene kadar. Ödenmemiş borçlar bankaların iflas etme-
sine yol açacak ve bunlar mil/ileştirilecekle r. Ve devlet kaçınılmaz olarak komüniz me
giden yola girece k. "
Kari Marx l 867.
2
KARAGÖZ, Yalçın, İnançlı Mevduat: Fiduciary Deposit, Aktive Dergisi, Ağustos -
Eylül, l 998, s. 1.
20 Giriş
iki temel hedefe ulaşma yolunda, kanunJa düzenlenen nesnel ve kişisel teminat
türlerinde ısrarcı olmamakta ve çoğu kez uygulamanın yarattığı atipik teminat
yoHarıru tercih etmektedir. Bu yaklaşım itibari ile bir alacağın teminat teşkil
etmek üzere alacaklıya devredildiği teminat amaçlı inançlı alacak devri de
kredi uygulamalarının doğurduğu atipik bir teminat türü olarak karşımıza çık.
maktadır.
Teminat amaçlı alacağın temliki: Bir tarafın (inanan) diğer tarafa (ina.
nılan)
aralarındaki akdi ilişkiye dayanarak bir alacağını teminat teşkil etmek
üzere devrettiği, karşı tarafın ise bu hakkı, izlenen amaca uygun şekilde
kul-
lanmayı ve söz konusu amaç veya teminat ilişkisinin taraflarınca kararlaştırılan
başkaca bazı şartlar gerçekleşince, al acağı önceki hak sahibine iade etmeyi
yükümlendiği hukuki bir işlemdir
3
.
Teminat amaçlı alacağın temliki işlemi inançlı işlem üzerine inşaedilir.
Hukukumuz da kabul edildiği şekliyle inançlı işlemlerin kökeni Roma huku-
kundaki
fiducia müessesesine dayanır ve pozitif hukukumuzdaki, mevcut
normlar ile düzenlenmiş değildir
4
.
Roma Hukuku' nda İmparator Iustinianus döneminde tümüyle yok olan
fiducia müessesesi, XIX. yüzyılda Kara Avrupası hukuk sistemlerinde inançlı
işlemler
(acte fiduciaire, fiduziarisches Geschiift) adı altında yeniden ortaya
çıkmıştır. İnançlı işlemlerin uygulamadaki asıl gelişimi ise XX. yüzyıldan iti-
baren olmuştur
5
.
Roma hukukunda fiducia'ya birbirinden çok farklı amaçlarla başvurul-
muş olmakla birlikte, modern hukuk sistemlerinde, esas olarak iki şeklinin ko-
runduğu görülür: Yönetmeyi
amaçlayan inançlı işlemler (fiducia cum amico
"Bankaların, hedef müşteri kitlesini genişletmek için tercih ettikleri diğer bir strateji
ise, aracı bankacılık hizmetlerinde bulunmak ve/veya bu tarz hizmetlerden yararlan-
maktır. Bir başka deyişle yasal düzenleme/erin elverdiği ölçüde, diğer bankaların
aktif ve pasif politikalarının uygulanma sında, aracı banka işlevini üstlenmektedir. "
(bkz. KARAGÖZ , s. 1.)
3
ÖZSUNA Y, Ergun, Türk Hukukunda ve Mukayeseli Hukukta İnançlı Muameleler,
İstanbul: Cezaevi Matbaası, 1968, s. 58; KUNTALP, Ender, Teminat Kavramı, Te-
minat Türleri ve Bunlardan Doğan Sorumluluk, Reha Poroy'a Armağan, İstanbul:
l995, s 283; OKTAY ÖZDEMİR, Saibe, Teminat Amaçlı Alacak Devri Ve Toptan
Temlik Sözleşmeleri, İÜHFM. C. LVII, S. 1-2, 1999, s. 269 - 270; ENGİN, Baki İl-
kay, Alacağı Temlik Edenin Garanti Sorumluluğu, Ankara: Seçkin Yayınları, 2002,
s. l8; AYDINCIK, Şirin, Bir inançlı İşlem Türü Olarak Alacağın Teminat Amacıyla
Temliki, İÜHFM. C. LXIV , S. l, 2006, s. l36.
4
ÖZSUNAY, s. l - 2.
5
ÖZSUNA Y, s. 9 vd.; OĞUZ, Arzu, Roma ve Türk Hukukunda İnançlı İşlem ve Veka-
let Sözleşmelerinin Karşılaştırılması AÜHFD, C.41, S.1-4, 1989-1990, s. 233 vd.
7
Giriş 21
contracta) ve teminatı amaçlayan inançlı işlemler (fiducia cum creditore
contracıa)6.
inananın menfaatlerinin korunduğu, onun hesabına yürütülen yönetme
faaliyetlerinin söz konusu olduğu hallerde, "saf inançlı işlemler"; inanılanın
menfaatlerinin daha ön planda olduğu, teminat tesis etme gayesiyle bir hakkın
veya bir nesne üzerindeki mülkiyet hakkının alacaklıya devredildiği hallerde
ise; "karma inançlı işlemler" söz konusudur.
Bu çalışmanın inceleme konusunu da, esas olarak, inançlı işlemlerin te-
minat tesis etme (fiducia cum creditore conıracta) gayesiyle başvurulan bu
ikinci türü teşkil etmektedir.
Yukarıda da ortaya koymaya çalıştığımız tanımdan da anlaşılacağı üzere;
inançlı işlemlerde inanılanın haiz olduğu hukuki iktidar, taraflarca arzulanan
fiili ve ekonomik amacı aşar. Tarafların izledikleri fiili ve ekonomik gaye ile
bu gayeye ulaşmak için seçtikleri araç arasında bir orantısızlık mevcuttur
7.
İşlemin; bünyesinde ihtiva ettiği orantısızlık, pozitif hukukumuzda dü-
zenlenmeyişi ve fakat uygulamada geniş bir yer tutması bir çok olumsuzlukları
da beraberinde getirmektedir.
Bugün itibari ile işlemin uygulanışı ile ortaya çıkan sorunlara ilişkin öğ-
retinin görüş birliği içinde olmayışı ve yine öğreti tarafından doyurulmuş bir
olan olarak addedilemeyeceği bizi bu konuda çalışmaya iten başlıca etkenlerdir.
Çalışmamız bu girişten sonra gelen üç ana bölüm ve bir sonuç kısmından
oluşmaktadır. Birinci bölümde inançlı işlem tanımı yapılmaya çalışılacak, gö-
rünüş biçimleri saptandıktan sonra benzer kavramlar ve bunlardan ayıran özel-
likler üzerinde durulacaktır. İkinci bölümde teminat amaçlı alacağın temliki
kavramının tanımı ve hukuki niteliği, tercih edilme sebepleri, diğer teminatlar
arasındaki yeri, görünüş biçimleri, konusu, işlemin temel yapısı ele alınarak,
uygulanacak hükümler tespit edilecektir. Üçüncü bölümde tarafların hak ve
borçları net olarak ortaya konarak, teminat amaçlı alacağın temliki ilişkisini
sona erdiren haller ve sona ermeye bağlanan hukuki sonuçlar ele alınacaktır.
6 ..
OZSUNAY, s. 13 vd.; OĞUZ, s. 234 vd.
OZSUNAY, s. 1.
BiRiNCi BÖLÜM
iNANÇLI İŞLEM KAVRAMI, GÖRÜNÜŞ BiÇiMLERi VE
BENZER KAVRAMLARDAN AYIRT EDiLMESi
1. GENEL OLARAK
İnançlı sözleşme, tek başına bir anlam ifade etmeyen ve ancak kullanıl-
dığı borçlar hukuku ilişkisi ve bu ilişkinin niteliği ile anlam kazanan ve kendi-
sine anlam yükleyen hukuki ilişkinin sadece bir yönünü gösteren kavramdır'.
Pozitif hukukumuzun teminat araçları yönünden yetersizliği
2
ve kredi
ihtiyaçlarının tatmini çabaları inançlı teminat sözleşmelerinin yaratılması sonu-
cunu doğurmuştur
3
• Bu nedenle inançlı sözleşmeler genellikle alacağın ya da
başkaca bir hakkın devrini ihtiva eden özleşmelerde kendini göstermektedir
4
.
inançlı işlem unsurunu bünyesinde taşıyan devir ve temlik sözleşmele-
rinde, tarafların asıl amacı inanılanın malvarlığında kesin ve kalıcı bir artış
yapmak değil, sadece ikincil derecede hak ve mükellefiyetleri inanılan üzerine
geçirmektir
5
• Daha net bir ifade ile; inançlı kazandırmalarda devredilme sebebi
ne olursa olsun, dış ilişkide inanılan, inançlı işlem konusu nesnenin maliki veya
temlik edilen hakkın ya da alacağın sahibidir
6
.
İç ilişkide ise inanan, malik veya
1
ÖZMEN, İhsan/ÖZKAYA, Eraslan, Muvazaa ve İnançlı İşlem Davaları, 1999, An-
kara, s. 440 vd.; ÔZDEMİR, Tilrkay, İnançlı Olarak Yapılan Teminat Amaçlı Alacak
Temlikleri, Ünal Tekinalp'e Armağan, İstanbul: Beta Yayıncılık, 2003, s. 689.
2
DAVRAN, Bülent, Rehin Hukuku Dersleri, .İstanbul: Fakülteler Matbaası, 1972, s. 5;
ÖZSUNAY, s. 34 vd.; KUNTALP, s. 263 vd.; OKTAY ÖZDEMİR (Alacak Devri),
s. 265; OKTAY ÖZDEMİR, Saibe, Teminat Amaçlı Mülkiyet Devri Sözleşmeleri,
MHB, Y. 19-20, S. 1-2, 1999-2000, s. 657; ÖZDEMİR, s. 690.
3
ÖZSUNAY, s. 34 vd.; OKTAY ÖZDEMİR (Alacak Devri), s. 265; OKTAY ÖZDE-
MİR (Mülkiyet Devri), s. 657; ÖZDEMİR, s. 690; ÖZKAYA, Eraslan, İnançlı İşlem
Ve Muvazaa Davaları, Ankara: Seçkin Yayınları, 2004, s. 30.
TUNÇOMAĞ, rehin hukukunun gelişmesi nedeni ile teminat amaçlı temlik işlemle-
rinin önem kaybettiği görUşilnil savunmaktadır (bkz. TUNÇOMAĞ, Kenan, Türk Borçlar
Hukuku Genel Hilkilmler, J. Cilt, 6. Bası, İstanbul: Sermet Matbaası, 1976, s. 319.)
4
ÖZSUNAY, s. 34 vd.; ÖZMEN/ÔZKAYA, s. 440; ÖZDEMiR, s. 690.
5
ÖZSUNAY, s. 127; ÖZTÜRK, Gülay, İnançlı İşlemler, Ankara: Yetkin yayınları,
1998, s. 59; ÖZDEMİR, s. 690, 697; AYANOĞLU MORALi, Ahu, Mülkiyet hakkı-
nın Teminat Amaçlı Devrine Yönelik İnançlı İşlemler (Yayımlanmamış Doktora
Tezi, Galatasaray Üniversitesi SBE, 2006) s. 111.
24 Teminat Amaç,, Alacağm Tem/iki
hak ya da alacak sahibi olarak kalmakta; ancak hakimiyet alanı inanç sözleş,
mesi ile sınır1andmlmaktadır
7
.
il. İNANÇLI İŞLEM KAVRAMI
A. KAVRAMI VE TANIMI
İnançlı işlem: Bir hakkı bir şahıstan devren iktisap edecek kimseni�
(�nanıla�_ın), bu h�kkı �evredenle (inanan) aralarında kararlaştırılan amaca �Ött
(ınanç sozleşmesu:ıe gore) kullanmayı, süre dolunca veya amaç gerçekleşınct
�öz konusu hakkı �-anıla�a veya üçüncü bir şahsa devretmeyi taahhüt etmesi Vt
ınananında bu taahhude guvenerek hakkın devrini gerçekleştirmesi anlamını taşır
8
.
6
ÖZSUNA Y, s. 1 vd.; TEKİNAY, Selahattin S./AKMAN, Sermet/BURCUOĞLlJ,
Haluk/ALTOP, Atilla, Borçlar Hukuku Genel Hükümler
7. Bası, İstanbul: Filiz }(i,
tapevi, 1_993, s. 417; OKTAY ÖZDEMİR (Alacak Dev/i), s. 270; OĞUZMAN, M.
Kemal/ÖZ, Tur.gu�, Borç�ar Hukuku Genel Hükümler, Gözden Geçirilmiş Altıncı Ba,
sıdan Tıpkı
Yedıncı Bası, Istanbul: Vedat Kitapçılık, 2009, s. 113; AYDINCIK s. 132.
7
Ö�SUNA Y, s. 150�ÖZTÜRK_� s. 149; ÖZMEN/ ÖZKA y A, s. 449; OKTAY ÖZ,PE-
MIR (Alacak Devrı), s. 283; OZDEMİR, s. 702; AYDINCIK, s. 177; AYANOGLlJ
MORALI, s. 251.
Öğ�etide ?�DEMİR.i,nanılanın dış ilişkide ve iç ilişkide inanç sözleşmesin�- k�nu
şeyın malıkı, hakkın ıse sahibi olduğunu kabul etmekle birlikte, yazar, iç ılışkide
mülkiyet hakkının veya hak sahipliği sıfatının verdiği haklarından olan bir çok h�kkı
inanılanın kullandığını, bunun sonucunda ise inananın uhdesinde kalan mülkıyet
veya diğer nevi�en
ha.ksahipliklerinin içi boş sahiplikten öteye gitmediğini savun-
maktadır (bkz. OZDEMIR, s. 690.). Kanımızca yazarın konuya ilişkin tespiti h�ta_lı
olup, "tam hak iktisabı teorisi" ile de bağdaşmamaktadır. Zira; inanç sözleşmesınuı
kurulması ve sözleşmenin ifası olan tasarruf işleminin gerçekleştirilmesi ile inanılan'.
sözleşmeye konu şey üzerinde tam hak sahipliği sıfatını haiz olur. İnanç sözleşmesı
ile hak sahipliği sıfatının bahşetmiş olduğu yetkiler inanılan aleyhine sınırlandırılmış
olabilir. Bu durum bizleri, inanılanın sahip olduğu hak sahipliğinin, içi baş bir sahip.
lik olduğu sonucuna da götürmez. Zira; inanç sözleşmesinin ihtiva etmiş olduğu �u
sınırlama, inanan ile inanılan arasında nisbi bir borç ilişkisi doğurmaktan öteye gıt.
meyecek ve üçüncü kişilere karşı ileri sürülemeyecektir (Savunulan görüşlere ilişkin
ayrıntılı bilgi için bkz. B. I, II, C, 5.).
8
ESENER, Turhan, Türk Hususi Hukukunda Muvazaalı Muameleler, İstanbu�:
Fakülteler Matbaası, l956, s. 144; ÖZSUNA Y, s. I vd.; OĞUZ, s.239; HATEML
Hüseyin/SEROZAN, Rona/ARPACJ, Abdülkadir, Eşya Hukuku, İstanbul: Filiz
Kita-
pevi, 1991, s. 575; TEKİNAY/AKMAN/BURCUOĞLU /ALTOP, s. 4�5; E�ENER,
Turhan/ GÜVEN, Kudret, Eşya Hukuku, 3. Bası, Ankara: Gazi Büro Kitapevı, 1996,
s. 30; ÖZMEN/ÖZKAYA, s. 399; OKTAY ÖZDEMİR (Alacak Devri), s. 266;
OKTA
y ÖZDEMİR (Mülkiyet Devri), s. 662; YAVUZ, NİHAT, Uygulamada Ve
Öğretide Muvazaa, İnançlı İşlem, Nam-ı Müstear ve Kanuna Karşı Hile Davaları,
inançlı işlem Kavra mı, Görünüş Biçimleri ve 25
Benzer Kavramlardan Ayırt Edilmesi
İnançlı iş]emlerde gene11ikle inanan ve inanılan olmak üzere iki kişi yer
9
alır • Bir hakkı veya nesneyi bir kimseye inançlı olarak devreden kişiye "ina-
nan" (itimat eden),
inançlı olarak devredi1en hakkı veya nes neyi kendisine ait
bir hak olarak veya doğrudan doğruya kendi yararına ya da kendi yararına ol-
maksızın kullanan kişiye ise
"inanılan" (mutemet) denir
10
.
inançlı iş lemlerde
inanılan gerçek kişi olabileceği gibi tüzel kişide olabilir
11
•
inananın, inanılana
�nançlı işlem ile kazandırdığı nesne veya hakka ise "inanç konusu" denir1
2
.
lnançlı işlemler genel olarak iki kişi arasında doğmakla birlikte, söz konusu
inançlı işlemin doğurduğu ekonomik faydadan üçüncü bir kişinin yararlanma-
Ankara: Yetkin Yayınları, 2001, s. 61; ENGİN, s. 13; ÖZDEMİR, s. 689;
KARAGÖZ, Yalçın, İnanç Sözleşmeleri ve İnançlı İşlemler: "Fiduciary agreements",
Aktive Dergisi, Haziran -Temmuz, 1998, s. 1; ÖZKAYA, s. 25; OĞUZMAN, M.
Kemal/SELİCİ, Özer/ OKTAY ÖZDEMİR, Saibe, Eşya Hukuku,
1O. Bası, İstanbul:
Filiz Kitapevi, 2004, s. 296; AYDINCIK, s. 131; UYGUR, Atiye B., Teminat Amaçlı
İnançlı İşlemler, GÜHFD., C. X, S. 1 - 2, 2006, s. 172; REİSOĞLU, Safa, Borçlar
Hukuku Genel Hükümler, İstanbul, 2008, s. 96; EREN, Fikret, Borçlar Hukuku Ge-
nel Hükümler, 10. Bası, İstanbul: Beta Yayınları, 2008, s. 330 ; OĞUZMAN, M.
Kemal/ÖZ, Turgut, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Gözden Geçirilmiş Altıncı Ba-
sıdan Tıpkı Yedinci Bası, İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2009, s. 112 - 113.
"Bilindiği üzere inananın, bir borca teminat teşkil etmek veya idare olunmak üzere
malvarlığına dahil bir şey veya hakkı, aynı amacı güden olağan hukuki işlemlerden
daha güçlü bir hukuki durum yaratmak maksadıyla inanı/ana kazandıran, sonra da
tekrar devretme yükümlülüğünü içeren işleme inançlı işlem denir" (bkz. YHGK., E.
2006/14- 560, K. 2006/616, T. 04/10/2006, KHO., ET.: 25/05/2009)
" ...inanç sözleşmesi, inananla inanılan arasında yapılan, onların hak ve borçlarını
belirleyen, devredilen hakkın, inanılan tarafından inanana geri verme şartlarını içe-
ren borçlandırıcı bir işlemdir." (Y. 1. HD., E. 2004/8810, K. 2004/10850, T .
07/10/2004, KHO., ET.: 25/05/2009)
" ...İnançlı sözleşmeler inananın ( itimat edenin) bir hakkını belirli bir süre veya
amaçla inanı/ana ( mutemede) geçirmeyi, inam/anında inananın emir ve talimatla-
rına göre kullanıp amaç gerçekleşince veya süre dolunca hakkı tekrar inanana dev-
retmeyi
yüklendiği sözleşmeler olarak tanımlanabilir." (bkz., Y. 1. HD., E.
2000/12988, K. 2000/13223, T. 30/10/2000, KHO., ET.: 25 /05/2009)
9 ..
OZSUNAY, s. 4; AYDINCIK, s. 131.
ıo ÖZSUNAY, s. 4. TEKİNAY/ AKMAN/BURCUOĞLU/ALTOP, s. 416; ÖZTÜRK,
s. 44; ÖZKAYA, s. 25; OĞUZMAN/SELİCİ/OKTAY ÖWEMİR, s. 296;
OĞUZMAN/ÖZ, s. 112; AYDINCIK, s. 132.
11 •• ••
OZTURK, s. 44.
12 .. .. ..
OZSUNA Y, s. 4; OZTURK, s. 44; AYDINClK, s. 132.
18
26 Teminat Amaçlı Alacağın Tem/iki
sına da bir engel buluımıamaktadır
13
. Bu durumda inançlı i şlemin yarattığı eko.
nomik dunımdan istifade eden üçüncü kişiye de
"faydalanan" adı verilmektedir
1
�.
İnançh işlem tek taraflı bir irade beyanı ile geri alım hakkı sağlayan bir
sözleşme değildir
15
• Süre dolduğunda veya şartlar gerçekleştiğinde yapıları
kazandırmanın geri verilmesi talebini içeren bir borçlandırıcı sözleşmedir
16
.
Konusu kazandırmanın iadesi olup, yenilik doğuran bir hak da değildir 1
1
. İnançlı işlem kavraı:nı Roma Hukukuna dayanan eski bir geçmişe sah�p-
tır • Roma Hukukunda ınançlı işlemler· "jiducia,, İngiliz Hukukunda ıse
"trust" olarak adlandırılmaktadır1
9
. ' '
B. İNANÇLI İŞLEMİN TEMEL YAPISI
..
20 İ�a.nçl.ı .iş.lem incelendiğinde iç içe geçmiş iki işlemden oluştuğu gö�-
hır • Bırıncısı ınanç anlaşmasının konusunu oluşturan hakkın veya nesnerı:ın
inanan veya üçüncü bir kişi tarafından inanılana devrini sağlayan tasarruf ış�
lemi; ikincisi ise inanç konusu şeyin inanılana kazandırılmasının ve sonradan
inanana geri verilmesinin hukuki nedenini oluşturan, iç ilişkide inananın ve
inanılanın hak ve borçlarını belirleyen inanç anlaşmasıdır
21
•
13
O
••
ZSUNAY, s. 4.AYDINCIK, s. 132, dn. 2.
14
O
"
ZSUNAY, s. 4; AYDINCIK, s. 132, dn. 2.
15
ESENER, s. 146; ÖZTÜRK, s. 44.
16
ESENER, s. 146; ÖZTÜRK, s. 44.
17
ESENER, s. 146; O
• •
ZTU
••
RK, s. 44.
18
ÖZSUNAY, s. 9 vd.; ÖZMEN, s. 440 vd.; ÖZKAYA, s. 25; AYDINCIK, s. 132;
UYGUR, s. 172.
Roma Hukuku' ndaki fiducia kavramı ile Türk Hukuku'ndaki "inançlı işlem" tümü
ile aynı özellikleri taşımaktadır. Her iki hukuk sisteminde de inanan, inanılana bir
hakkı belli biçim ve amaçla kullanmak ve sonra da bu amaç gerçekleşince geri ver-
mek üzere devreder (Ayrıntılı bilgi için bkz. OĞUZ, s. 233 vd.).
19
ESENER, s. 145 vd.; ÖZSUNAY, s. 9 vd.; ÖZMEN/ÖZKAYA, s. 440 vd.;
ÖZKAYA, s. 25.
20
ESENER, s. 146 vd.; ÖZSUNAY, s. 85; TUNÇOMAĞ, s. 320; ÖZTÜRK, s. 45;
YAVUZ, s. 61; ÖZDEMİR, s. 700; ÖZKAYA, s. 29; EREN, s. 330 vd.
" ...Bilindiği üzere, inançlı işleme sıhhat kazandıran unsurlardan biri, inanç anlaş-
ması, diğeri ise mülkiyetin devri işlemidir."
(bkz. Y. l. HD. E. 2003/9 l l 5, K.
2003/1O103, T. 02/10/ 2003, KHO., ET.: 25 /05/2009)
21
ESENER, s. 147 vd.; ÖZSUNAY, s. 85 vd.; OĞUZ, s. 239 - 240; ÖZTÜRK, s. 45;
ÖZKAYA, s. 29; AYANOĞLU MORALI, s. l6.
•
inançlı işlem Kavramı, GôriiniJş Biçimleri ve 27
Benzer Kavramlardan Ayırt Edilmesi
t. 1nanç Sözleşmesi
İnanılan, inanç sözleşmesi ile inanan ile kararlaştırdıkları koşullara uya-
cağını taahhüt etmektedir
22
. Bu nedenle inanç sözleşmesi, inanan ile inanılan
arasında akdedilen, tarafların hak ve borçlarını belirleyen, inançlı iş lemin sona
erme sebeplerini, inanç konusu nesnenin veya hakkın, inanılan tarafından nasıl
kullaıulacağını, yönetileceğini ve en nihayetinde nasıl devredileceğini, bunların
biçim ve şartlarım düzenleyen borçlandırıcı akittir
23
. İnançlı işlem ile yaratılan
hukuki sonuç; asli bir borç ilişkisi kurmak olup, işlemin amacı; mal varlığının
aktifini oluşturan herhangi bir nesne veya hakkı bir başkasına devretme, sınır-
lama, değiştirme ya da ortadan kaldırma sonucunu doğurmak değildir
24.İnançlı
işlem, inanan ile inanılan edimler arasında bir mübadeleyi de amaç edinme-
mektedir
25
.
Öğretide inanç sözleşmesinin kurucu, sınırlayıcı ve bozucu olmak üzere
üç fonksiyonu bulunduğu kabul edilir
26
.
İnanç sözleşmesinde kurucu unsur,
22
ESENER, s. 147; TUNÇOMAĞ, s. 320; ÖZKAYA, s. 25; AYANOĞLU MORALi,
s. 16.
23
ESENER, s. 147; ÖZSUNAY, s. 120 vd.; TUNÇOMAĞ, s. 320; OĞUZ, s. 248;
ARAL, Fahrettin, Topyekün Temlik, AÜHFD., C. 2, S. 1 - 4, 1992 - 1994,
(http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/38/300/2806.pdf, ET.: 02/ 06/2009), s. 100;
ÖZTÜRK, s. 54; KARAGÖZ (inançlı İşlemler), s. l; ÖZMEN/ÖZSUNAY, s. 441;
OKTAY ÖZDEMİR (Alacak Devri), s. 277; OKTAY ÖZDEMİR (Mülkiyet Devri),
s. 674; YAVUZ, s. 86; ÖZKAYA, s. 29; AYDINCIK; s. 162; UYGUR, s. 173;
AYANOĞLU MORALi, s. 17 vd.; EREN, s. 330 vd.
"İnanç sözleşmesi, inananla inanılan arasında yapılan, onların hak ve borçlarım
belirleyen, inançlı muamelenin sona erme sebeplerini ve devredilen hakkın, inanılan
tarafından inanana geri verme (iade) şartlarım içer en borçlandırıcı bir muamele-
dir."
(Y. 1. HD., E. 2003/4766, K. 2003/5501, T. 07/05/2003, KHO., ET.:
25/05/2009)
24 .. .. ..
OZKAYA, s. 29.OZTURK, s. 54.
25
ESENER, s. 147; AYANOĞLU MORALi, s. 118.
26
ÖZSUNAY, s. 121; ÖZMEN/ÖZKA YA, s. 441, 442; ÖZTÜRK, s. 55; ÖZDEMİR,
s. 700; ÖZKAYA, s. 30; AYDINCIK, S. 163; EREN, s. 331. Fonksiyonlar hakkında
geniş bilgi için bkz. ÖZSUNAY, s. 122 vd.
Yargıtay'ın öğretideki baskın görüşü destekleyen nitelikte kararlan bulunmaktadır.
Örnek olsun: Y. 1. HD., E. 2006/ 3653, K. 2006/5292, T. 08/05/2006:
"Anılan söz -
leşmelerde, taraflar, sözleşmenin kendilerine yüklediği hak ve borçları belirlerken,
inançlı işlemin sona erme sebeplerini; devredilen hakkın inanılan tarafından inanana
iade şartlarını, bu arada tabii ld süresini de belirleyebilirler. Bunun dışında, akde
aykırı davranışın yaphrımına da sözleşmelerinde yer verebilirler."
(bkz. KHO., ET.:
25/05/2009).
s. s.
1
28 • Hacağın Tem/iki
inanç anlaşmasının hukuki sebebini oluşturur ve inanç sözleşmesinin arnac 1
�e �apılma ne.denleriı�i belirler
27
.
İnanç sözleşmesinin sınırlayıcı fonksiyon �
ıle; manılanm ınançlı ışlem konusu şey veya hak üzerindeki idare ve kullannı
salahiyetinin sınırları ve kapsamı belirlenir
28
.
İnançlı işlem temeline dayaI11llq
yan kazandırıcı işlemlerde, devralanın hukuki durumu bazı hallerde devir ·./
saklan ile sınırlandırılabilir
29
. Bu istisnai bir durumdur
30
. İnanç sözleşmesi::
deki sınırlama fonksiyonu ise görünüş şekli ne olursa olsun her inançlı işleırıq
buluımıası zaruri olan bir unsurdur
31
.
Zira; inançlı işlem ile inanılanın borçlan�
