powered by

powered by

Prof. Dr. Rona SEROZAN EŞYA HUKUKU I Eşya Hukukunun Temel Kavramlan ve İlkeleri Taşınır Eşyada: Zilyetlik-Mülkiyet-İntifa-Rehin Uygulama Çalışmaları Genişletilmiş 3. Bası � FİLİZ K1TABEVİ İSTANBUL 2014 - - J Ekim 2014 ISBN: 978-975-368-387-6 Baskı: Eren Ofset Matbaacı Scnifika Numarası: 22782 YAYINLAYAN: Filiz Kitabevi Basım Yayın Dağıtım Petrol Ürünleri Sanayi ve Tic. Ltd. Şti. Cemal Yener Tosyalı Cad. No: 57/A (113) Vefa/lST. Tel: (212)527 07 18 Fax: (212) 519 20 71 www.filizkitabevi.com Yayıncı Senifika Numarası: 15544 CopynghtC Bu kitabın TO.rlciye'dcki yay,n haklanFiliz Kitabevi Basım Yayın ÖNSÖZ Dikkaıli bir okuyucu, kiıabın geleneksel ders k.itaplannda benimsenen yaklaşımdan aynmlı bir yaklaşımla yazıldığını, konularla ilgili önceliklerin ve ağırlıklann da değişik olduğunu saptayacakıır. ıuıabın yazılmasındaki temel amaç, kurallar, kavramlar ve kurumlar arasındakj karşılıklı bağlanhlan, onlan taşıyan temel ilkeleri ve onlan yaratan maddi gereksinimleri gösıermek olunca, bu ayrım doğal karşılanmalıdır. J(jtabın yazarının inancı odur ki kurallann, kavrarnlann ve kurumlann nedenlerini sorgulayan, onların tarihsel, ekonomik ve sosyal ıemellerini kurcalayan ve onları birbirleriyle karşılıklı etkileşimleri içinde değerlendiren böylesine bütünsel bir yaklaşım, okuyucuyu ezberciliğin sakıncalarından koruyacak, hazırlıksız karşılaşılan sorunları çözmeye yardımcı olacak ve son aşamada hukuk mantığını geliştirecektir. Bu çalışma sırasında eleştirel bir yaklaşımla değerlendirilen yasanın, tüm yorum ve boşluk doldurma yöntemleri zorlanarak, adalete, hukuksal güvenliğe, yerindeliğe ve yalınlığa uygun bir biçimde uygulanabilmesi için özel bir çaba harcanımştır. Tutulan yol, yalınkat "kuralcı ve kavramcı" bir tümden gelim (dedüksiyon) yöntemi değildir; somut menfaaı çatışmasını değerlendiren ve çözümlerin pratik sonuçlarını dikkate alan işlevsel bir tüme varımcı (endüktif) yöntemdir. ıutabın yeni basısında son yedi yıl içinde ülkemizde ve Batı'da üretilen kurallar ve kuramlar da dikkaıe alınmış ve böylece kitap güncelleştirilmiş ve genişletilmiştir. Kitabın sonuna eklenen "Uygulama Çalışmaları"nda kuralların, kavramlann ve kuramların yaşama geçirilmesinin yolunu ve yordamıru gösterme ve hukuk problemlerini çözme mantığım geliştirme amaçlanmıştır. Kitabın hazırlanmasmda cefamı çeken araşıınna görevlileri Dr. Tülay Aydm Ünver, Feyza Eren Sayın, Şeyda Dursun ve sayfa tasarımcısı Zeynep Oruç'un emeğini unutamam. Kendilerine gönül borcum büyüktür. Bebek, Ekim 2014 Rona Serozan İÇİNDEKiLER Birinci Bölüm Eşya Hukukuna Giriş: Temel Kavramlar ve ilkeler I. Eşya Hukukunun Kaynaklan ve Özellikleri ........................................... 3 Konıu-Kurallar-Plan ................................................................................ 3 "Eşya Hukuku Kitabı"nın dışındaki Eşya Hukuku ................................. 7 Özel yasalar ............................................................................................. 9 Medeni Kanuo'da Gerçekleştirilen Değişiklikler ................................. ıo 2002'de Yeni Medeni Kanun ................................................................ 1O Yargının ve öğretinin oluşuma ve değişime katkısı .............................. 11 Eşya hukukunun talihsiz özellikleri: Durukluk ve tutuculuk ................ ı3 Eşya hukukunun sosyo-ekonomik yapıyla yakın ilişkisi ...................... 14 .Kamusal-anayasal sınırlamalar ............................................................. 14 II. Eşya Hukukunun Temel Kavramı: Ayni Hak ....................................... 16 Pek özel bir malvarlıksal hak ................................................................ 16 Ayni hakkın özü: Eşyada doğrudan egemenlik ..................................... 16 Mutlaklık ve geleneksel boyutu: Saldırıya karşı koruma ...................... 18 Yetkisiz tasarrufa karşı koruma: Yetkisizlik= Etkisizlik .................... 19 Halefiyet koruması/fak.ip yetkisi: Malik değişir sınırlı ayni bak değişmez ........................................................................................ 20 Cebri icrada ayncalık ve öncelik ......................................................... 22 Ayni hakkın alacak hakkından ayırt edici özelliklerinin özeti ............. 22 Aynıi hakkın özelliklerini canlandıran bir örnek .................................. 23 Ayni hakkın niteliği üstüne gereksiz tartışmalar.................................. 23 III. Ayni Hak - Alacak Hakla Aynını ve Bu Aynının Gölgelenmesi. ........ 24 Nispi alacak hakkının ayırt edici özellikleri ........................................ 24 Ayni istem ............................................................................................ 27 Ayni istem-kişisel istem aynnu konusunda kuşkular .......................... 27 Ayni işlem-borçlandırıcı işlem ............................................................ 29 Eşya hukuku-Borçlar Hukuku karşıtlığı .............................................. 30 Eşya hukukunda alacaklar ve borçlar .................................................. 31 Nispi alacak haklannın güçlenmesi (aynileşmesi) ............................... 32 Zilyetlik aracılığıyla güçlenme ............................................................ 33 Bozuk (art-) niyetU alacak hakkı ihlali ................................................ 33 iptal davası (Actio Pauliana) ............................................................... 34 İnançlı işlemde güvenenin malı ayırma hakkı. .................................... 34 Yasa gereği sözleşme devirleri ............................................................ 35 Eşyaya bağlı borçlar ............................................................................ 36 VJII Ta,;arruf yetkisi sınırlamasının şerhi ...................................................... 39 iV. Aynı Hakkın Türleri ................................................................................. 40 Tarlerin (tiplerin) sınırlılığı .................................................................... 40 Temel aynm: M0Lkiyeı-Sınırlı ayni haklar ............................................ 41 M0llciyct hakkıyla sınırlı ayn.i haklar arasındaki ilişlci ......................... 43 M0llciyetin Türleri .................................................................................... 43 Sınırlı ayni halclann türleri ....................................................................... 44 Eşyaya bağlı haklar-Kişiye bağlı halclar ................................................ 47 Malikin kendi eşyası üzerindeki sınırlı ayni baldo .................................. 49 Sınırlı aynı haklar arasındaki sıra ............................................................ 50 Tek başına millkiyet-Birlikte (toplu) mülkiyet ....................................... 50 Kendine özgü ayni hak tipleri ve ayni hak benzerleri ............................51 Kat m01k.iyeti ........................................................................................... 5 1 Kat irtifakı ······································································ 52 Devre mlllk ................................................................................................ 52 inançlı teminat mülkiyeti .......................................................................... 52 Nispi mülkiyet ........................................................................................... 53 Beklenen ayni hak .................................................................................... 54 Ayni sahiplenme hakkı ............................................................................. 55 Olağan sahiplenme hakkı ......................................................................... 56 Söküp alma bakla ..................................................................................... 57 Hapis hakkı ............................................................................................... 57 Alıkoyma hakkı ........................................................................................ 58 M0lk.iyet şeması ...................•..•.......•••.. •·· ............................................. 60 Sınırlı ayni halclar şeması ......................................................................... 61 V. Ayni Halclara İlişkin ilkeler ...................................................................... 62 ilkelerin eşya hukukundaki rehberlik görevi .......................................... 62 Mutlalclık ................................................................................................... 62 Tip sınırlılığı .............................................................................................. 62 Kamuya açıklık.......................................................................................... 64 Kamu güveninin (hukuki görünüşe güvenin, iyi niyetin) korunması .................................................................................................. 65 Belirlilik-Özellik ....................................................................................... 67 Başkalanna devredilebilirlik-Mirasçılara intikal edebilirlik .................. 69 Feragat edilebilirlik ................................................................................... 70 Zamanın geçmesine karşı dayanıklılık ..................................................... 70 Zamansal (kronolojik) öncelik ................................................................. 71 ikinci1-özel ilkeler ..................................................................................... 71 Eşya hukuku ilkelerinin borçlar hukuku ilkeleriyle karşılaştınlrnası .......................................................................................... 72 VI. Ayni Haklann Nesnesi: Eşya ................................................................... 72 Maddi, cismani varlık (res corporales) .................................................... 72 Eşya türleri ................................................................................................. 74 Kamu eşyası (res publica) ......................................................................... 78 rx VU. Ayni Hak.kın K.azanılmas1ve Yitirilmesi ............................................ 81 Hukuki ışlem yoluyla (devren veya tesisen) aynı hak kazanma ......... Rı Hu.Jruki sebebe bağlılık (illilik) - hukuk.i iebepten soyutluk (mOcerrctlile) tartışması ...... .. ...................................................... 84 Ayni hakkın sona erme açısından borçlanma işleminden bağımıızlığı ................................................................................. 85 Teminat haklannın. güvence altına aldıktan hakka ııılo bağımWıklan: Fer'ilik ................................................................... 88 Hukuki işlem dışı yoldan ayni hak kazanma ..................................... 91 Kamusal-yargısal yoldan kendili�inden ayni hak kaz.anma ................ 92 Ayni hakkın yitirilmesi .................................................................. 92 ikinci Böl0m Taşınır Eşya Hukuku § J. Zilyetlik............................................................................................. 97 J. Zilyetliğin Anlamı, Önemi, Ôğeleri ve işlevleri ................................ 97 Giriş ............................................................................................ 97 Zilyetliğin anlamı ve önemi ............................................................ 98 Zilyetliğin ögeleri ....................................................................... 1Oı Zilyetliğin iş]evleri ....................................................................... l04 Zilyetlik kavramının OstOndekj karanilk ......................................... ı07 ôut,,,,,......,..,,........................................................1111····••1•••11•• ·················································· 108 JJ. ZilyetliğinTUrleri ...................................................................... 108 Zilyetliğin manevileşmesi ve katlanması .........................................J08 Dolaylı-dolaysız zilyetlik .............................................................. l 09 Asli (bağımsız)-Fer'i (bağımlı) zilyetlik ......................................... J ıo Kendisi için(malik sıfatıyla) zilyetlik-Başkası için zilyetlik ............ 112 Haklı zilyetlik-Haksız zilyetlik ...................................................... 113 Zilyet yardımcısı ......................................................................... 114 Tek başına-Birlikte zilyetlik .......................................................... 115 Hak zilyetliği ................................................................................J J 5 ôzet ................................................................................... 116 HL Zilytıliğin Ka1.anılması ve Yitirilmesi ............................................ 116 Zilyetliğin kaı1..anılmasınınönemi ............................................... 116 Zilyetliğin aslından kazarıılması .................................................... 117 Zilyetlig_in türeme yoluyla kazanılması ............................................ 117 Zilyetlig_in kazanılmasında iradenin rolO ........................................ ı ı7 Teslim ........................................................................................ 118 Zilyetliğin devrinde teslimgereğinin aşılması ................................. 118 Zilyetliksöıleşmesi ..................................................................... 119 Kısa elden tesliın .......................................................................... 120 JlOkmen tesliın............................................................................ 121 Zilyetligin havalesi ..................................................................... 124 Nitelikli zilyetlik hııvıılesi ............................................................ 126 X Zilyetliğin devri yollarının topluca değerlendirilmesi ........................ 128 Aracı kişi (dolaysız zilyet) veya araç-kişi (zilyet yardımcısı) eliyle zilyetlik kazanma ......................................................................... 129 Anlaşmalı ve aracılı zilyetlik devirlerinin yasa ötesinde geliştirilmesi ........................................................................................... 130 Zilyetliğin yitirilmesi .............................................................................. 137 Geçici kesinti .......................................................................................... 138 TV. Salt Zilyetliğin Korunması ..................................................................... 139 Zilyetliğin toplumsal banşı koruma işlevi. ........................................... 139 Kuvvet kullanma ..................................................................................... 140 Zilyetlik davası ....................................................................................... 142 Zilyetliğin idari yoldan korunması ....................................................... 145 Özet ........................................................................................................ 146 V. Zilyetliğe Bağlanan Hak Karineleri ........................................................ 46 Zilyetliğin geniş kapsamlı (büyük) himayesi ........................................ 146 Zilyetliğin hakka karine sayılması. ....................................................... 147 Zilyetliğin hakka karine oluşturabilmesi için taşıması gerekli n.itelikler ................................................................................................. 147 Taşınmazlarda hale karinesi ................................................................... 147 Karinelerin pratik önemi ........................................................................ 148 Karinelerin türleri ................................................................................... 149 Mülkiyet karinesinin tasarruf yetkisi olmayan kişiden ayni hak iktisabını meşru kılıcı etkisi................................................................... 15 ı iyi niyetle ayni hak iktisabının değişik etkileri .................................... 156 iyi niyet.le ayni hak iktisabının etkilerine örnekler .............................. 157 Hukuki görünüşe güvenin korunmasında tutulan uzlaşımcı yol ........ 159 İyi niyetle ayni bak kazanmanın ya da kazanamamanın açtığı yaraların santması .................................................................................. 163 Ana kuralın kaldıniması ve yumuşatılması: Rızasız çıkış karşısında bile iyi niyetin korunması ................................................... 165 Özet ........................................................................................................ 168 Vl Zilyetliğe Haklılığın Korunması. ......................................................... 168 Zilyetliğe haklılık (taşınır) davası (MK 989/991) ............................... 168 Hak d�ümü ............................................................................................ 171 Davalı davacmm hakkı bulunmadığını da ileri sürebilir mi? ............. 172 Ayni hak (istihkak) davası. ................................................................... 174 Davaların karşılaştınlması ...................................................................... 177 Vll. Haksız Zilyedin Sorumluluğu ve Karşı Haklan .................................. 179 iyi niyetliye yilz veren, kötü niyet)jden yilz çeviren özel tasfiye rcjimi ..................................................................................................... 179 iyi niyetli haksız zilyedin zararlardan sorumsuz tutulma ayrıcalığı. 184 iyi niyetli haksız zilyedin yararlardan sorumsuz tutulma ayrıcalığı 184 iyi niyetli haksız zilyedin yararlardan sorumsuzluk ayrıcalığının haksız zenginleşme kurallanyla törpülenmesi.............. 185 XI iyi niyetli haksız zilyedin karşı hakkımn (masraflarının karşılanması isteminin) haksız zenginleşme kurallarıyla genişletilmesi ................................................................................ l89 Kötü niyetli haksız zilyedin zararlardan ağır sorumJuJuğu .............. 192 Kötü niyetli haksız zilyedin zararlardan kusursuz sorumluluğunun törpülenmesi ................................................................................. 193 Kötü niyetli haksız zilyedin semerelerden ağır sorumluluğu ............ 193 Kötü niyetli haksız zilyedin kullanma karşılığından ek sorumluluğu (ecrimisil) sorunu ............................................................ l 94 Kötü niyetli haksız zilyedin karşı hakkı: Masrafların karşılanması istemi ........................................................................ 196 Zarar giderme, yarar karşılama ve masraf kapatma istemlerinin yıllanması .................................................................. l 98 Şeınatik özet .................................................................................. 199 § 2. Mülkiyet ............................................................................................ 201 1. Mülkiyetin Özü ............................................................................. 20l Mülkiyetin tanımı, konusu, sağladığı yetkiler, tarihselliği ve işlevi.201 Mülkiyetin türleri .......................................................................... 205 ll. Mülkiyetin Sınırlan ....................................................................... 209 Mülkiyet sırurlamalarımn gelişimi ................................................... 209 Kamu yararına yasal smırlamalar .................................................... 209 Bireysel çıkar için yasal smırlamalar .............................................. 2 ıO İradi (İşlemsel) sınırlamalar............................................................ 2 J ı IIJ. Mülkiyetin Korunması .................................................................. 211 Pusat zenginliği ................................................................................ I İstihkak davası .............................................................................. 212 El atmanın önlenmesi davası .......................................................... 2 l 5 IV. Mülkiyetin Kapsamı ..................................................................... 218 1) Genel Bilgi ............................................................................... 218 Eşya, eşya birliği ve bileşik eşya kavramları............................... 2 J8 Kavramlano göreceliği ............................................................. 220 2) Bütünleyici Parça ...................................................................... 22l Bütünleyici parça sayılmanın gerekleri ............................................. I Bütünleyici parça sayılmanınsonuçlan ....................................... 223 Özel bir bütünleyici parça olarak doğal ürOn ............................. 225 3) Eklenti ..................................................................................... 226 Eklenti sayılmanın gerekleri ....................................................... 226 Eklenti sayılmanınsonuçları ..................................................... 228 V. Birlikte Mülkiyet .......................................................................... 232 1) Genel Bilgi ............................................................................... 232 2) Paylı mülkiyet .......................................................................... 235 f'svh milll,ı>�t-trlıtınln�lliUffl ................................................... 2..lS r.,it mlJ.ı}flltı turulnaSı . .... ... . ............... 136 r., � ha: .. •·· . . .. . .. ... .... ... . .... ···• 237 Eş}-a lstilndNti hak-Y��'"' yıu-arlruıtn4 ıınlaşlll41an ........... 238 E..�-anın )'Onctıhncsi ,� ondıın yanırfanılmssı t� k:ararlann btAlayıcıltğı ............................................... !4() Kıl)>dan şa)ı-fiılen mnsıakil ôzd paylı mülkiyet rejimi ................. 240 Eşyayla igllı giderlerden ,--ıa ynl..il.mkrden sorumluluk ................ ..2-H Pa}-daşlıktan çıkarma ....................................................................... 242 Paylı mıllkiyetiı:ı sonu..........................._ ............................................243 Pııylı dıınımun omıdan kaldmlması: lzale-i şüyu ........................... 243 Pa)iaşım (tııl:sim) ......................................................................... 244 Pay1ı mülkiyetin O.ZCI t!lrleri ............................................................. 245 3) Elbirliği f1o.l.lciyeti .......................................................................... 246 Elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyetten ayut edici özellikleri ...... 246 Borçlardan müteselsil sorumluluk .................................................... 248 Elbirliği ortaklığına giriş ve çıkış ..................................................... 248 Elbirliği ile hareket zorunluluğu ...................................................... 248 Elbirliği mülkiyetinin sonu ··············································· 249 § 3. Ttlırur EJya 110lldyeti ............................................................................. 25 t l. Genel Bilgiler ........................................................................................ 251 Temel kavramlar: Mülkiyet ve eşya..................................................... 2,5t Taşınır eşya nedir? ................................................................................ 252 Neler ıaşınır eşya değildir? ................................................................... 256 Arada kalanlar: Taşınır mı taşınmaz mı belli olmayaolar .................... 257 Taşınır-taşınmaz eşya aynmının önemi ............................................... 259 il. Taşınır Eşya Mülkiyetinin Hukuki İşlem Yoluyla Kazaoılması .......... 262 Karmaşık bir mekanizma: İki aşamalı ve 0ç istasyonlu iktisap süreci ...................................................................................................... 262 Mili.kiyeti kazandıran ayni ıasamıf sözleşmesinin özellikleri ............. 268 Ayni tasamıfsözleşmesinin borçlanma sözleşmesinden soyutluğu (Soyutluk ilkesi) .................................................................. 270 Soyutluk ilkesinin delinmesi ................................................................ 274 Taşınır eşya mülkiyetinin tasamıfyelkisizinden kazanılması ............ 276 Atipik (teminat işlevli) şarta bağlı molkiyeı devirleri: M0lk:iyeıi saklı tutma anlaşması ve teminaten temlik .......................................... 280 Mülkiyeti saklı tutma anlaşması ........................................................... 284 Teminaten temlik .................................................................................. 298 ôzeı ...................................................................................................... 307 111. Taşınır Eşya Mülkiyetinin Hukuki işlem Dışı Yoldan Kazanılması .......................................................................................... 309 Toplu bakış ........................................................................................... 309 Sahiplenme (ihraz) ................................................................................... I Kazandıncı zaman aşımı ..................................................................... 314 knvıı, l'fYA hulıııtt llukı1tn1 lkllılt• lııılııııı t,lrvlı, hnfknlııtlıı 11111 ( 1lııkııld lıtl(ylı1 l!h lrtıııc vr kuı,,ııııi 1)11111l�rııırıl') mlllklrrtlıtl kıı1ııttııırı , n�ıı�rtcAI ııılllklyrl yltltlıtılıı klşl�l•Iluıklııtı l tıtııııt l•,vn MUlklyetlıılıı YllltllıııMI . .., 1 ,. ,...... .., iti ,cHı iı,. 1) l 'j J. 1)1 �'-" 1fü l1J Mutlıık vr Nlııpl kııyıı, ................................................................ ı I i ı rtk ,.ı.,,....... ..... ....... .. .....•....... ı,� lrtııl'lllyltlııııı• , ............. 114 �111111ı ııyııl hııkkııı ıııUlklVl'I lıııkktııdnıı lııı�ııtı�ı,lııtı ....................... 1 ı, Sııuılı ıtyııl lıııkkııı kııtılı�ı :ı11 § 4.·ııı,ın,r ıc,y"tl,ı lııtını . . . . .. ..... . .. ............. .............. n. r, ııışıııınlıı ı;ıımlıııyııt hıık kuı111111uluıınAı Hıtııılıdtt .. .. ... ................... 11(, l'ıışıııııJo hıtlllı llııkkılllı llu 111 tuRtlıııııı ......................................... 11(, 1uştıllı-tlıı llıtlllı hııkkıııııı (11.clllklcl'I........ ............. . .. ................... t Hı lııtllh hııkkttttll ıııı�lollıgı ıılııııııklnr ................................................. 1)1 l'Ukcılll'lılllr cşyudıı hlllllı.........................., ....................................... 117 ılıınıkıu lııtllh.. . ....................................................................... 11H Mtılvıırlı�ıııllu lııtllh .................................................................... 119 lııılnı lınkkıııııı kıııtılıııııMı ve Ruıııı l't·ıııcsl............................. ................ 1 ltJ 1ıııillıııııı tııslycsl ...................................................................... j4() §!t 1'ıışıııır· ll:$�•11thı Hchlıı ...................................................................... 141 ÜzU le uıııuoı .......................................................................... 14 1 Tuşımmı1 rchıılmkıı uylı1 edici Ozclllklct· .................................... J4.l lhışkucu uyııl gt.lvcncclcr ............................................................. 42 1 uşıııır rehııiııdc geçerli sıkı buğtllilllık (leı· 1 lllk) llkcsl ................... J4J Tıı�ıııır rclıııimlc geı,:erll sıkı tcııllııı llktıill ....................................... 145 Sıkı teslim ilkesiııiıı llcliıııııesl: tcsllıııslz (lilcllll) rolılıı tıııcııkul ipoteği) ...................................................................... J47 TıışıııHrohııiıılıı özel ıorlcd .......................................................... 148 Rehııiıı hukuki i�lcııı yoluylu kurulmuııı ........................................ J4Y Rclıııe