powered by

powered by

GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE AZINLIK VAKIFLARININ MAL EDİNMELERİ SORUNU THE PROBLEM OF PROPERTY ACQUISITION BY MINORITY FOUNDATIONS FROM PAST TO PRESENT Mustafa ÇAĞATAY* 1 Özet: Azınlık vakıflarının mal edinebilmeleri, geçmişten günümüze önemli bir sorun olarak varlığını devam ettirmiştir. Türkiye Cumhuriyeti, Lozan Antlaşması’yla gayrimüslim azın- lıklara ait vakıflara her türlü kolaylık ve korumayı sağlama ta- ahhüdünde bulunmuş ve azınlık vakıfları, 1970’li yıllara kadar herhangi bir sorunla karşılaşmadan taşınmaz mal edinmişlerdir. Ancak, söz konusu tarihten sonra yargı kararlarıyla bu hakları engellenmiş ise de 2000’li yıllardan sonra Avrupa Birliği süre- ciyle birlikte yapılan yasal değişikliklerle, tekrar eski haklarına kavuşmuşlardır. Anahtar Sözcükler : Azınlık, azınlık hakları, cemaat vakıf- ları, taşınmaz mal edinme, mülkiyet, karşılıklılık ilkesi, Lozan Antlaşması. Abstract : Acquiring goods by minority foundations continued to exist a major problem from to past. With Treaty of Lausanne, Turkey Republic committed to providing all of types of convenience and protection for foundations belonging to non-Muslim minorities and minorities foundations, facing without any problems until the early 1970s, have obtained real estate. However, after that date even those rights blocked judicial desicion, after 2000s with legal changes that made in the process of EuropeanUnion, they regained former rights. Keywords : Minority, minority rights, community foundations (non-Muslim foundations), real estate acquisition, property, principle of reciprocity, Treaty of Lausanne. * Hakim, Anayasa Mahkemesi Raportörü Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu92 GİRİŞ Azınlık vakıfları ya da bir başka adıyla cemaat vakıfları ve özellik- le bu vakıfların taşınmaz mal edinmeleri sorunu, Osmanlı İmparator- luğunun son dönemlerinden günümüze kadar süregelen bir sorundur. Cemaat vakıflarının taşınmaz mal edinmeleri konusunda 2002, 2003 ve 2008 yıllarında önemli yasal değişiklikler yapılmıştır. 2002 yı- lında 2762 sayılı Vakıflar Kanunu’nun 1. maddesine eklenen fıkralarla yapılan değişiklikle, Cemaat vakıflarının vakfiyeleri olup olmadığına bakılmaksızın, Bakanlar Kurulunun izniyle dini, hayri, sosyal, eğitsel, sıhhi ve kültürel alanlardaki ihtiyaçlarını karşılamak üzere taşınmaz mal edinebilmelerine ve taşınmaz malları üzerinde tasarrufta buluna- bilmelerine olanak sağlanmıştır. 2003 yılında yapılan ikinci yasal düzenleme ile de azınlık vakıf- larının mal edinebilmelerinde Bakanlar Kurulu yerine Vakıflar Genel Müdürlüğünün izninin yeterli olacağı hükmü getirilmiştir. 2008 yılında kabul edilip yürürlüğe giren 5737 sayılı yeni Vakıflar Kanunu’nun 12. maddesiyle yapılan düzenlemeyle ise önceki hüküm- lerden farklı olarak, cemaat vakıflarına herhangi bir makamdan izin almaksızın ve vakıf amacıyla öngörülen hizmetleri gerçekleştirme ko- şulu aramaksızın mal edinme olanağı sağlanmıştır. Yapılan bu yasal değişiklikler, bir çok tartışmayı da beraberinde getirmiştir. İşte bu çalışmada, hayli tartışmalı olan bu konu incelenme- ye çalışılmıştır. Çalışma, üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, genel ola- rak azınlık ve azınlık hakları kavramları, azınlık haklarına ilişkin ulus- lar arası sözleşmeler ve Türkiye’nin azınlıklara ilişkin yaklaşımı ince- lenmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde, vakıflar ve özellikle cemaat vakıfları ile bunların hukuksal statüsü hakkında genel bilgiler verilme- ye çalışılmıştır. Çalışmanın üçüncü ve son bölümünde ise cemaat va- kıflarının taşınmaz mal edinmeleri sorunu geçmişten günümüze, yasal düzenlemeler ve yargı kararları ışığında incelenmiştir. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY93 BİRİNCİ BÖLÜM GENEL OLARAK AZINLIK VE AZINLIK HAKLARI 1.1. AZINLIK KAVRAMI Uluslararası hukukta genel kabul gören bir azınlık tanımı bu- lunmamaktadır. Bununla birlikte, Birleşmiş Miletler İnsan Hakları Komisyonu Ayrımcılığın Önlenmesi ve Azınlıkların Korunması Alt Komisyonu raportörü Francesco Capotorti’nin 1978 yılında hazırla- dığı “Etnik Dinsel ve Dilsel Azınlıklara Mensup Kişilerin Haklarına İlişkin Çalışma” da yer verdiği tanımlamanın, daha sonraki yapılmış olan tanım denemelerinin temel çerçevesini oluşturduğu kabul edilmek- tedir 1 . Capotorti’nin tanımına göre azınlık, “bir devletin nüfusunun geri kalanına göre sayısal olarak az olan, egemen konumunda bulunmayan , - o devletin vatandaşı olan – üyeleri nüfusun geri kalanından farklı etnik, dinsel ya da dilsel özelliklerine sahip olan ve kültürlerini, geleneklerini, dinlerini ya da dillerini korumaya yönelik üstü örtülü de olsa bir dayanışma duygusu gösteren bir grup” tur 2 . Avrupa Konseyi bünyesinde yapılan çalışmalarda Capotorti’nin tanımı temel alınmıştır 3 . Avrupa Konseyinin danışma organı niteliğin- deki Hukuk Yoluyla Demokrasi Komisyonu (Venedik Komisyonu)’nun hazırladığı “Azınlıkların Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi Öneri­ si” (1991) ile Parlamenterler Meclisinin hazırladığı “Ulusal Azınlıklara Mensup Kişiler Hakkında İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’ne Ek Protokol Önerisi”nde (1993) azınlık tanımına yer verilmiştir. Venedik Komisyonunun Önerisi’nin 2. maddesinin birinci fıkra- sında “Bu Sözleşme’nin amaçları bakımından azınlık, bir devletin nüfusu­ nun geri kalanından sayıca az olan, o devletin vatandaşı olan üyeleri nüfu­ sun geri kalanından farklı etnik, dinsel ya da dilsel özelliklere sahip olan ve kültürlerini koruma isteğiyle yönlenen bir grubu ifade eder.” şeklinde bir tanımlama yapılmıştır. 1 Naz Çavuşoğlu, Uluslararası İnsan Hakları Hukukunda Azınlık Hakları, Su Yayınları, Ankara, 2001, s. 35. 2 Çavuşoğlu, a.g.e., s. 35. 3 Hüseyin Akgül, Azınlık Kavramı, Akademi Kitabevi, İzmir, 2003, s. 11. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu94 Daha ayrıntılı bir tanım içeren Avrupa Parlamenterler Meclisi’nin Ek Protokol Önerisi’nde ise ulusal azınlık; • Bir devletin ülkesinde ikamet eden ve bundan dolayı o devletin vatandaşı olan, • O devletle eskiden beri süregelen, sıkı ve sürekli bağlarını koru- yan, • Ayırt edici etnik, kültürel, dinsel ya da dilsel özellikler gösteren, • O devletin ya da o devletin bir bölgesinin geri kalan nüfusundan sayıca az olmasına rağmen,yeterli derecede temsil edilen, • Kültürleri, gelenekleri, dinleri ya da dilleri dahil olmak üzere, or- tak kimliklerini oluşturan öğeleri hep birlikte koruma kaygısıyla yönlenen, kişiler grubu olarak ifade edilmiştir 4 . Bu tanımlamalardan yola çıkılarak, üç tür azınlık grubundan söz edilmektedir 5 : Ulusal (etnik) azınlıklar 6 , dinsel azınlıklar ve dilsel azın- lıklar. 1.2. TÜRKİYE AÇISINDAN AZINLIK KAVRAMI Türkiye’nin azınlıkların tanımına ilişkin temel yaklaşımı Türkiye Cumhuriyetinin kurucu antlaşması niteliğindeki Lozan Antlaşması’na dayanmaktadır. Azınlık kavramının tanımlanması Lozan Konferansı’nda alt ko- misyonunun en fazla uğraştığı konu olmuştur 7 . Türkiye adına görüş- melere katılan Rıza Nur’un Türkiye’de yalnızca din azınlığının bu- 4 Çavuşoğlu, a.g.e., s. 38. 5 Ayşe Füsun Arsava, Azınlık Kavramı ve Azınlıkların Uluslararası Belgeler ve Özellikle Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesinin 27. Maddesi Işığında İncelenmesi, AÜ. SBF Basımevi, Ankara, 1993, s. 53-58. 6 İçerik olarak ulusal azınlık kavramının etnik azınlık kavramına karşılık gelmesine karşın, etnik azınlık kavramının daha kapsamlı olduğu ve ulusal azınlık teşkil etmeyen etnik grupları da kapsadığı ifade edilmektedir (Bkz. Arsava, a.g.e., s.56; Akgül, a.g.e., 14). Örneğin Bulgaristan ve Makedonya Türkleri ulusal azınlık olarak kabul edilirken, Fransa’daki Korsakalılar ile İspanya’daki Basklılar etnik azınlık olarak kabul edilmektedir (Akgül, a.g.e., s. 13). 7 M. Altuğ İmamoğlu, Azınlık Vakıfları ve Yabancıların Taşınmaz Edinimleri, Yazıt Yayınları, Ankara, 2006, s. 12. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY95 lunduğunu, soy azınlığının bulunmadığını ve Türkiye’nin soy ya da dilsel azınlıkların korunmasını kabul etmediğini beyan etmesiyle ilk sorunlar başlamıştır 8 . Alt Komisyonda yapılan görüşmeler sonucunda, 2. maddenin ikinci paragrafında yer alan “azınlıklar” kelimesi yerine “Müslüman olmayan azınlıklar”, aynı maddenin üçüncü paragrafında yer alan “azınlıklar” yerine “Türkiye’de oturan azınlıklar”; 7. maddedeki “Hristiyan ya da Musevi” terimleri yerine “gayrimüslim azınlıklar” terim- lerinin kullanılması kabul edilmiştir 9 . Gerçekten de Lozan Konferansı tutanakları incelendiğinde, Azın- lıklar Alt Komisyonu Başkanı M. Montagna’nın sunduğu 7.1.1923 ta- rihli raporda; azınlıkların korunmasına ilişkin hükümlerin Türkiye’de oturan soy, dil ve din azınlıklarının hepsine uygulanması konusunda yapılan tartışmalar sonucunda, söz konusu hükümlerin yalnızca Müs- lüman olmayan azınlıklarla sınırlı olarak uygulanmasına karar veril- diği belirtilmiştir 10 . Sevr Antlaşması’nda soy, dil ve din esasına dayalı olarak kabul edilen azınlık kavramı, Lozan Antlaşması’nda Türk tarafının çabala- rı sonucunda sadece gayrimüslim vatandaşlar yönünden (din esası) kabul edilmiştir 11 . Aslında bu durum, I. Dünya Savaşından sonra müt- tefik ve ortak devletlerin kimi ülkelere imzalattığı antlaşmalarda yer alan ve dönemin soy, dil ve din esasına dayalı standart azınlık anlayı- şının Türkiye’ye kabul ettirilemediği anlamına gelmektedir 12 . Lozan Antlaşması’nda azınlık tanımı yer almamakla birlikte, Antlaşma’nın bütünü ile azınlıklarla ilgili bölüm bir bütün olarak de- ğerlendirildiğinde, Türkiye’nin azınlık olarak sadece gayrimüslimleri kabul ettiği anlaşılmaktadır. Lozan Antlaşması’na göre yalnızca gayrimüslimler azınlık ola- rak kabul edilmekle birlikte, söz konusu Antlaşma’daki haklardan 8 Lozan Barış Konferansı – Tutanaklar Belgeler- (Çev. Seha L. Meray), SBF Yayınları No: 291, Ankara, 1970, Takım 1, C.1, Kitap 2, s. 154-155. 9 Lozan Barış Konferansı…, 26.12.1922 tarihli oturum, 10 Sayılı Tutanak, Takım 1, C.1, Kitap 2, s. 21-213. 10 Lozan Barış Konferansı – Tutanaklar Belgeler- (Cev. Seha L. MERAY), SBF Yayınları No: 291, Ankara, 1969, Takım 1, C.1, Kitap 1, s. 309. 11 Baskın Oran, “Lozan’ın ‘Azınlıkların Korunması’ Bölümünü Yeniden Okurken”, Yılmaz Günal’a Armağan, SBF Dergisi, C. 49, Haziran – Aralık 2004, No: 3 -4, s. 287. 12 Baskın Oran, Küreselleşme ve Azınlıklar, İmaj Kitabevi, Ankara, 2001, s. 152 – 153. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu96 Türkiye’deki tüm gayrimüslimler yararlandırılmamıştır. Bu haklar, Antlaşma’da bu konuda bir hüküm bulunmamasına karşın, sade- ce Rum, Ermeni ve Musevi vatandaşlara uygulanmıştır 13 . Örneğin Süryaniler, Keldaniler, Asuriler vb. diğer gayrimüslim azınlıklar, Antlaşma’da azınlıklar için öngörülen haklardan yararlandırılma- mıştır 14 . 1.3. AZINLIK HAKLARI KAVRAMI Azınlık haklarının kapsamının sınırlarının belirlenmesi, azınlık haklarının tanımı kadar karmaşık ve üzerinde uzlaşı sağlanamayan bir konudur 15 . Azınlık hakları, geçerli bireysel insan hakları kapsamında değer- lendirildiğinden, varolma (hayat) hakkı, eşit olma hakkı, ayırımcılık yapılmaması, din, ifade ve kültür özgürlüğü, bu hakların bir parçası olarak kabul edilmektedirler 16 . Azınlık hakları, eşitlik ilkesi üzerine kurulu “demokratik toplum” çerçevesinde tanınan haklardır. Eşitlik ilkesi ve ayırımcılık yasağı ya- nında, azınlık haklarının niteliğine bağlı “pozitif ayırımcılık” ilkesi de azınlık haklarının kurucu unsurları içinde yer almaktadır 17 . Gerçekten başlangıçta uluslararası sözleşmelerle güvence altına alınan azınlık hakları “eşitlik” ve “ayırımcılık yasağı” gibi negatif ifa- delerle devletlere negatif yükümlülükler getirirken, son zamanlarda devlete verilen bu negatif koruma (engellememe) görevi, pozitif ayı- rımcılık yapma görevine dönüşmektedir 18 . 13 M. Çağatay Okutan, Tek Parti Döneminde Azınlık Politikaları, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2004, s. 73. 14 Oran, a.g.e., s. 155. Aynı yazar, bunun nedeninin açık olmadığını ancak büyük olasılıkla 1920’ler veya 1930’larda İçişleri Bakanlığınca çıkarılan gizli bir genelgeye dayanmış olabileceğini ileri sürmektedir (Bkz. a.g.e., . 155’teki 80 numaralı dipnottaki açıklamalar). 15 Yılmaz Aliefendioğlu, “Azınlık Hakları ve Türk Anayasa Mahkemesinin Azınlık Konusuna Bakışı”, Azınlık Hakları, İstanbul Barosu İnsan Hakları Merkezi Yayın No: 2, İstanbul, 2002, s. 219. 16 Javaid Rehman, “Uluslararası Hukukta Azınlık Hakları”, Azınlık Hakları, İstanbul Barosu İnsan Hakları Merkezi Yayın No: 2, İstanbul, 2002, s. 99. 17 Çavuşoğlu, a.g.e., s. 85. 18 Sedat Sadioğlu, “Azınlık Sorunu ve Çözüm Önerileri”, Azınlık Hakları, İstanbul Barosu İnsan Hakları Merkezi Yayın No: 2, İstanbul, 2002, s. 363; Oran, a.g.e., s. 137. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY97 Günümüz insan hakları hukuku, azınlık gruplarının olumsuz bi- çimde ayrımcılığa uğramasını hoş görmemekte, aksine olumlu ayı- rımcılık uygulamalarıyla bu grupların zayıf taraflarının telafi edilerek varlıklarını sürdürmeleri hedeflenmektedir. Olumlu ayırımcılıktan kastedilen, gerçekte eşitsiz bir durumu gidermek adına görünürdeki eşitsizliği bozmaktır 19 . Azınlık haklarına ilişkin bütün uluslararası belgelerde, azınlık haklarında öznenin “birey” olduğu varsayımından hareket edilmekte- dir 20 . Azınlık haklarının bireysel hak olarak kabul edilmesinin temelin- de, bu hakların kollektif hak olarak kabul edilmesi durumunda özerk- likten ayrılıkçığa kadar varan talepleri beraberinde getireceği kaygısı yatmaktadır. Ancak, azınlık haklarının bireysel haklar olarak kabul edilmesi, bu hakların birlikte kullanımına da engel oluşturmamakta- dır 21 . Nitekim, Avrupa Konseyi Ulusal Azınlıkların Korunmasına İliş- kin Çerçeve Sözleşme’nin 3/2. maddesinde, ulusal azınlıklara mensup kişilerin hem bireysel olarak hem de başkalarıyla birlikte topluca azın- lık haklarını kullanabilecekleri ifade edilmiştir. Azınlık haklarının yukarıda belirtilen bireysel yönüne karşın, aynı zamanda kollektif boyutunun bulunması nedeniyle, azınlık hakları kollektif boyutu olan bireysel haklar olarak kabul edilmektedir 22 . Zira, bir azınlığı diğer sosyal gruplardan ayıran çizgiler kollektif nitelikte- dir 23 . Azınlık hakkının varlığı sadece fiziksel varlığa bağlı değil, fakat söz konusu grubun diğerlerinin yanında aynı zamanda farklılığını kaybetmeden, kültürel, dinsel ve dilsel varlığını da sürdürebilmesini içermektedir 24 . Bir başka ifadeyle, azınlık mensubu kişilere tanınan kendi kültürlerini, dinlerini ve dillerini yaşatma ve koruma hakkı ile asimilasyon yasağı, dolaylı da olsa “kollektif kimliğin” korunması so- 19 Emre Öktem, “Yeni Vakıflar Kanununun Cemaat Vakıflarına İlişkin Hükümleri Hakkında Uluslararası Hukuk Açısından Bazı Gözlemler”, Ergun Özbudun’a Armağan, Yetkin Yayınları, Ankara, 2008, C. II, s. 571. 20 Çavuşoğlu, a.g.e., s. 161; Oran, a.g.e., s. 84. 21 Naz Çavuşoğlu, “Azınlık Hakları: Avrupa Standartları ve Türkiye Bir Karşılaştırma”, Azınlık Hakları, İstanbul Barosu İnsan Hakları Merkezi Yayın No: 2, İstanbul, 2002, s. 127. 22 Rehman, a.g.m., s. 99; Çavuşoğlu, a.g.m., s. 161; Oran, a.g.e., s. 84. 23 François Rıgaux, “Azınlıklar Hukuku: Tanımlama Sorunları”, Azınlık Hakları, İstanbul Barosu İnsan Hakları Merkezi Yayın No: 2, İstanbul, 2002, s. 52. 24 Rehman, a.g.m., s. 99. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu98 nucunu doğurmaktadır 25 . Bu özelliğinden ötürü, azınlık hakları günü- müzde sui generis nitelikli insan hakları olarak kabul edilmektedir 26 . 1.4. AZINLIK HAKLARININ KORUNMASINA İLİŞKİN ULUSLARASI SÖZLEŞMELER II. Dünya Savaşı sonrası dönemde, uluslararası kuruluşların azın- lık hakları konusunda yaptığı çalışmalar ön plana çıkmıştır. Özellik- le BM, Avrupa Konseyi ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı -daha sonra Teşkilatı- (AGİK/AGİT) bünyesinde yapılan çalışmalarda azınlık haklarının korunmasına ilişkin önemli gelişmeler sağlanmıştır. 1.4.1. Birleşmiş Milletler Koruması 26 Haziran 1945’te San Fransisco’da imzalanan BM Şartı’nda ve 10 Aralık 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Bildirisi’nde azınlık hakları yönünden öngörülen esas, insanlar arasında ırk, din, dil, kültür gibi faklılıklara göre ayırım yapmamak ve ayırım yapmayarak sağlanan eşitlikle azınlıkları korumaktır. Ancak, azınlık haklarının korunma- sında “ayırım yapmama veya eşit davranma”nın yeterli olmadığının görülmesi üzerine 16 Aralık 1966’da imzalanan ve 1976’da yürürlüğe giren BM Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme 27 ile yeni bir adım atılmıştır 28 . Sözkonusu Sözleşme’nin 27. maddesindeki “Etnik, dinsel ya da dil­ sel azınlıkların bulunduğu devletlerde, bu azınlıklara mensup kişiler, kendi gruplarının diğer üyeleriyle birlikte toplu olarak, kendi kültürlerinden yarar­ lanmak, kendi dinlerini açıklamak ve uygulamak ya da kendi dillerini kul­ lanmak hakkından mahrum edilemezler.” kuralı, uluslararası insan hakları hukuku içinde evrensel nitelikte ve hukuki bağlayıcılığa sahip, azınlık haklarına ilişkin ilk düzenlemedir 29 . 27. madde, azınlıkların belirlenmesi konusunu düzenlememekte- dir. Madde, azınlıkların varlığını esas alarak bazı düzenlemeler öngör- mektedir. 25 Çavuşoğlu, a.g.m., s. 161-162. 26 Arsava, a.g.e., s. 33; 69 ve 70. 27 Türkiye sözkonusu Sözleşme’yi Ağustos 2000’de imzalamış, ancak henüz onaylamamıştır. 28 Aliefendioğlu, a.g.m., s. 220-221. 29 Çavuşoğlu, a.g.m., s. 23. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY99 Diğer taraftan, Sözleşme’nin 26. maddesinde yer alan “ulusal bir azınlığa ilişkin her türlü ayırımcılık yasaklanmıştır” kuralı (diskrimi- nasyon yasağı) ile de azınlıklara dolaylı bir koruma sağlanmıştır 30 . Söz konusu Sözleşme, bir azınlık içinde yer alan bireyin, öncelikle bu nedenle, öteki vatandaşlara göre bireysel açıdan bir ayırıma tabi tutulmasını yasaklamakta; ayrıca, grup içinde kendilerine özgü kül- türel yaşamlarını sahiplenmek, dinlerinin gereklerini yerine getirebil- mek ve dillerini kullanabilmek hakkından mahrum edilmemelerini (pozitif ayırımcılık) öngörmektedir. Sözleşme, aynı zamanda bireyle- re, Sözleşme’ye ek protokolü onaylayan devletler aleyhine BM İnsan Hakları Komitesine başvuru hakkını da tanımaktadır. BM bünyesinde azınlıkların korunması konusunda ikinci belge, BM İnsan Hakları Komisyonuna bağlı olarak çalışan Ayırımcılığın Önlenmesi ve Azınlıkların Korunması Alt Komisyonunca hazırlanan “Ulusal ya da Etnik, Dilsel ve Dinsel Azınlıklara Mensup Kişilerin Haklarına İlişkin Bildirge”dir 31 . Söz konusu Bildirge, BM Genel Kuru- lunca 18 Aralık 1992 tarihinde kabul edilmiştir. Bildirge’nin hukuksal bağlayıcılığı bulunmamakla birlikte, doğrudan azınlık haklarını konu alan ilk uluslararası belge olması ve azınlık haklarına ilişkin yeni stan- dartları ortaya koyması bakımından önemlidir 32 . Söz konusu Bildirge, BM uygulamasında “ayırımcılığın önlenmesi”nden “ azınlıkların korunmasına” geçiş anlamını taşımak- tadır 33 . 1.4.2. AGİK/AGİT Koruması Azınlık haklarının eşitlik ve ayırımcılık yasağı genel ilkelerinin ve BM Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nin 27. maddesindeki “nega- tif” ifadesinin sınırlarını aşarak, özel haklar gerektiren yeni standart- lara kavuşturulmasında öncülüğün AGİK tarafından üstlenildiği gö- rülmektedir 34 . 30 Arsava, a.g.e., s. 74. 31 Bu Bildirge’ye Türkiye, yorum beyanında bulunarak oydaşma yoluyla katılmıştır. 32 Çavuşoğlu, a.g.m., s. 23. 33 Oran, a.g.m., s. 132. 34 Çavuşoğlu, a.g.m., s. 23-24. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu100 AGİK 35 sürecinin başlangıcında, 1975 Helsinki Nihai Senedi’nde ulusal azınlıklara “hukuk önünde eşitlik, temel hak ve özgürlüklerden yararlanmada fırsat eşitliği bağlanması gerektiği”nden söz edilmiştir. AGİK tarafından 5 - 29 Haziran 1990 tarihleri arasında Kopenhag’da gerçekleştirilen insani boyut toplantısı sonucunda kabul edilen Ko- penhag Belgesi’nde, Avrupa’da barış, güvenlik ve istikrarın korunma- sı için azınlık haklarına geniş biçimde yer verilmiş, ancak bu hakların kullanılması ülke bütünlüğü ve ulusal egemenlik kavramlarıyla sınırlı tutulmuştur. Devlet ve hükümet başkanlarının 21 Kasım 1990 tarihinde yaptık- ları Paris AGİK zirve toplantısı sonucunda açıkladıkları ve Yeni Bir Avrupa İçin Paris Şartı olarak adlandırılan bildiride, taraf devletler ulusal azınlıkların etnik, dil, kültürel ve dinsel kimliklerinin korunaca- ğını ve azınlık mensuplarının bu kimliklerini herhangi bir mağduriye- te uğramaksızın, kanun önünde tam bir eşitlik ve serbestlik içinde dile getirebileceklerini, bu kimliklerini koruyabileceklerini ve geliştirebile- ceklerini kabul etmişlerdir. 1.4.3. Avrupa Konseyi Koruması Avrupa Konseyince hazırlanan 1950 tarihli Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde azınlık hakları ile ilgili ayrı bir düzenleme öngörülme- miştir. Ancak, Sözleşme’nin 14. maddesinde bu Sözleşme’de tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanmada ırk, renk, dil, din ve “ulusal bir azınlığa mensup olma” gibi nedenlerle, ayırım yapılamayacağı ifade edilmiştir. Avrupa Konseyinin 1993 Viyana Zirvesi’nde hazırlanan Bildir- ge’nin “Ulusal azınlıklar” başlıklı 2. Ekinde, Kopenhag Belgesi’nin ulusal azınlıkların korunmasına ilişkin siyasal taahhütlerinin hukuk- sal yükümlülüklere dönüştürülmesi gereği vurgulanmıştır. Viyana Zirvesi’nde alınan kararlar sonucunda bu konuda görev- lendirilen Bakanlar Komitesince 10 Kasım 1994’te hazırlanıp kabul edilen “Ulusal Azınlıkların Korunmasına İlişkin Çerçeve Sözleşme” 1 Şubat 1995 tarihinde imzaya açılmıştır. 35 Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK), Aralık 1994’te Budapeşte’de yapılan zirvede adını Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) olarak değiştirmiştir. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY101 Çerçeve Sözleşme hükümleri, doğrudan uygulanabilir olma özel- liğine sahip değildir. Sözleşme hükümlerinin uygulanmasında, özel koşulların göz önünde tutulabilmesi için, devletlere geniş takdir yet- kisi bırakılmıştır 36 . Avrupa Konseyi üyeleri arasında sadece Türkiye, Fransa, Belçika ve Andora tarafından imzalanmayan söz konusu Sözleşme’de uygu- lamayı denetleme yetkisi Bakanlar Komitesine verilmiştir (m. 24, 25). Söz konusu Sözleşme, ulusal azınlıklara bir yandan farklı olma hakkını tanıyarak bir takım haklar vermekle birlikte; bu hakkı, ülke bütünlüğü, ulusal egemenlik, hukukun üstünlüğü ve hukuksal düzeni koruma yükümlülükleri ile sınırlandırmaktadır 37 . Avrupa Konseyi tarafından kabul edilen bir başka belge de 5.11.1992 tarihinde imzaya açılan ve 1998’te yürürlüğe girmiş bulunan Bölgesel ya da Azınlık Dilleri Avrupa Şartı’dır. Şart, Avrupa kültürel mirasının bir parçası olarak kabul edilen bölgesel ya da azınlık dilleri- ni geliştirmeyi ve korumayı amaçlamaktadır. 1.5. LOZAN ANTLAŞMASI VE AZINLIKLAR Azınlıklara ilişkin hükümler, Lozan Antlaşması’nın “Akalliyetle- rin Himayesi” başlıklı 1. Kısmının III. Faslında 37 ilâ 45. maddeler ara- sında düzenlenmiştir. Antlaşma’nın mütekabiliyet ilkesini düzenleyip düzenlemediği tartışmalı 45. maddesi, konumuz açısından önem arz ettiğinden, ayrı bir başlık altında incelenmeye çalışılacaktır. 1.5.1. Genel Olarak Antlaşma’daki Azınlıklara İlişkin Hükümler Antlaşma’nın 37. maddesinde, Türkiye Devleti’nin Antlaşma’nın azınlıklarla ilgili bölümünde yer alan hükümleri temel yasalar olarak tanıdığı ve bunlara aykırı ya da çelişen hiçbir yasal düzenleme yapma- yacağı taahhüdünde bulunduğu hükmü yer almaktadır. Antlaşma’nın 38. maddesinde, Türkiye Cumhuriyetinin doğum, milliyet, dil, ırk ve din farkı gözetmeksizin Türkiye’de yaşayan tüm halkların yaşam ve özgürlüklerini tam olarak korumayı yükümlediği, Türkiye’deki tüm halkın kanun düzeni ve genel ahlaka aykırı olma- 36 Çavuşoğlu, a.g.m., s. 27. 37 Aliefendioğlu, a.g.m., s. 223. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu102 mak koşuluyla din ve inanç özgürlüğüne sahip olduğu, azınlıkların seyahat ve göç etme hakkının bulunduğu ifade edilmiştir. 39. maddede, gayrimüslim azınlıkların siyasal, ekonomik ve kül- türel hakları güvence altına alınmıştır. Müslüman olmayan azınlıkla- ra mensup Türk uyruklarının, Müslümanların yararlanacakları aynı yurttaşlık haklarıyla siyasi haklardan yararlanacakları, tüm Türk Halkının din farkı gözetilmeksizin yasalar önünde eşit olacakları, her Türk’ün özel ve ticari ilişkilerde herhangi bir dili özgürce kullanabile- ceği belirtilmiştir. Antlaşma’nın 40. maddesinde, gayrimüslim azınlıkların giderle- rini kendileri ödemek üzere, her türlü hayır kurumlarıyla, dinsel ve sosyal kurumlar, her türlü okullar ve buna benzer öğretim ve eğitim kurumları kurmak, yönetmek ve denetlemek konusunda diğer Türk vatandaşları gibi eşit haklara sahip olacakları ifade edilmiştir. Antlaşma’nın 41. maddesinde, gayrimüslim azınlıkların önemli oranda bulundukları il ve ilçelerdeki ilkokullarında kendi dilleri ile eğitim görmeleri konusunda Türk Hükümetinin gerekli kolaylıkları göstereceği ve bu okullara bütçeden pay verileceği hükmü yer almak- tadır. Antlaşma’nın 42. maddesinde, Türk Hükümetinin gayrimüslim azınlıkların aile hukuku veya kişisel hakları konusundaki sorunlarını kendi gelenek ve göreneklerine göre çözümlenmesinde yardımcı ola- cağı, ayrıca söz konusu azınlıkların Türkiye’deki vakıflarına, din ve hayır işleri kurumlarına her türlü kolaylıklar ve izinlerin sağlanacağı ve kuruluşlarla ilgili olarak her türlü koruma önleminin alınacağı be- lirtilmiştir. Lozan Antlaşmasının 42. maddesinin üçüncü fıkrasıyla, Türkiye Cumhuriyeti gayrimüslim azınlıklara ait vakıf niteliğindeki kilise, havra, mezarlık, hastane gibi dini ve hayri kurumların Türk Hükü- metinin tam bir koruma garantisi altında olduğunu yükümlenmiştir 38 . Medeni Kanun’un kabul edilmesinden önce gayrimüslim azınlık- lardan Yahudiler 25.9.1925, Ermeniler 17.10.1925 ve Rumlar 27.11.1925 38 İsmet Sungurbey, Eski Vakıfların Yeni Sorunları, Maltepe Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2001, s. 397. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY103 tarihlerinde kendi istekleriyle Adalet Bakanlığına verdikleri dilekçeler ile artık aile hukuku ve şahsın hukuku bakımından ayrı bir işleme tabi tutulmak istemediklerini ve bu konuda Lozan’daki haklarından fera- gat ettiklerini bildirmişlerdir 39 . Söz konusu feragatler, Antlaşma’nın 42. maddesinin birinci ve ikinci fıkralarına ilişkin olup, diğer fıkraları kapsamamaktadır 40 . Nitekim, azınlıkların bu feragatlerinin 42. madde- de öngörülen haklardan yalnızca aile hukuku ve şahsın hukuku açısın- dan özel hükümlere tabi tutulmama isteği olarak algılanması gerektiği hususu, Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin 10.4.1962 günlü, 2775/3567 sa- yılı kararında da belirtilmiştir 41 . 43. maddede, gayrimüslim azınlıkların inançlarına zıt veya ibadet- lerini bozan herhangi bir işleme zorlanamayacakları, hafta tatili günle- rinde herhangi bir resmi işlemi yerine getirmeye zorlanamayacakları hükmü yer almaktadır. Antlaşma’nın 44. maddesinde Türk Hükümetinin, gayrimüslim azınlıklara ilişkin Antlaşma hükümlerinin uluslararası çıkarları içeren yükümlülükler oluşturduğunu ve Milletler Cemiyetinin güvencesi al- tına alınmasını kabul ettiği belirtilmiştir. Antlaşmanın 45. maddesinde, Antlaşma’nın bu bölümündeki hü- kümler ile Türkiye’nin gayrimüslim azınlıklarına tanınan hukukun, Yunanistan tarafından da kendi ülkesinde bulunan Müslüman azın- lıklar için de tanındığı hükmüne yer verilmiştir Söz konusu maddelerde tanınan haklara bakıldığında, Türkiye’nin Lozan Antlaşması ile gayrimüslim azınlıklara “pozitif ayırımcılık” yapmayı taahhüt ettiği görülmektedir. Pozitif ayırımcılık, genel yurt- taş kitlesinin sahip olduğu ve “negatif haklar” adı verilen hakların dı- şında ve ötesinde, tam ve etkili eşitliğin gerçekleştirilmesi, azınlıkların 39 Nazif Öztürk, Azınlık Vakıfları, Altınküre Yayınları, Ankara, 2003, s. 131. 40 Yuda Reyna, Ester Moreno Zonana, Son Yasal Düzenlemelere Göre Cemaat Vakıfları, Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş., İstanbul, 2003, s. 61. 41 Söz konusu kararda aynen; “…Lozan Muahedenamesinin 42. maddesinin üçüncü fıkrasında: ‘Türkiye Hükumeti ekalliyetlere ait kliselere, havralara, mezarlıklara vesair müessesatı diniyeye her türlü himayeyi bahşeylemeyi taahhüt eder’ denilmiştir. Davalı kiliselerin temsil ettikleri ekalliyetlerin mümessilleri işbu maddede derpiş edilen bir kısım haklardan feragat etmişseler de, bu feragat aile hukukuyla ahkamı şahsiye hakkında hususi hükümler konulmasına dair selahiyetlere münhasırdır…” denilmiştir (SUNGURBEY, a.g.e., s. 397). Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu104 kendilerine özgü kimliklerini korumaları için uygun koşulların oluş- turulması anlamını içermektedir. Lozan Antlaşması’nın 41., 42. ve 43. maddelerinde belirtildiği üzere, Türkiye Cumhuriyeti Devleti, gayri- müslim azınlıklara tanıdığı hakların tam olarak gerçekleşebilmesi ve Türkiye’de yaşayan diğer Türk vatandaşları ile tam ve etkili eşitliği sağlayabilmek için tedbirler almak, kolaylıklar göstermek yükümlülü- ğünü üstlenmiştir 42 . Azınlıklar ile ilgili hükümlerin güvencesi, Antlaşma’nın 37. mad- desidir. Bu maddeye göre, Türk Hükümeti Lozan Antlaşması’nı temel yasa olarak kabul etmiş ve buna aykırı hiçbir düzenleme yapmamayı taahhüt etmiştir. 1.5.2. Lozan Antlaşması’nın 45. Maddesi Lozan Antlaşması’nın 45. maddesi “İşbu fasıl ahkamı ile Türkiye’nin gayri müslim akalliyetleri hakkında tanınan hukuk, Yunanistan tarafından dahi kendi arazisinde bulunan müslüman akalliyet hakkında tanınmıştır” şeklindedir. Lozan Antlaşması’nın 45. maddesinin mütekabiliyeti öngörüp ön- görmediği hususunda iki ayrı görüş bulunmaktadır. Doktrinde bazı yazarlar, söz konusu maddenin “mütekabiliyet” esasını öngördüğünü ve Yunanistan’ın kendi ülkesindeki Türk azın- lığının haklarına ne kadar riayet ediyorsa, Türkiye’nin de o oranda azınlık haklarına ilişkin yükümlülüklerine uyması gerektiğini ileri sürmektedirler 43 . Ancak, bu görüşü ileri sürenler, mütekabiliyet ilkesinin iki tara- fı keskin bir kılıç olduğu gerçeğini göz ardı etmektedirler. Gerçekten de Lozan Antlaşması’nın 45. maddesinin karşılıklılık ilkesini öngör- düğünü ileri sürmek, Türkiye’nin kendi ülkesinde azınlıklara yaptığı haksızlık ya da hak kısıtlamalarının Yunanistan tarafından Batı Trakya 42 Zeynep Aydın, “Lozan Antlaşması’nda Azınlık Statüsü Farklı Kökenlilere Tanınan Haklar”, Azınlık Hakları, İstanbul Barosu İnsan Hakları Merkezi Yayın No: 2, İstanbul, 2002, s. 212. 43 Gülseren S. Aytaş, “Vakıflar Kanunu Bir Ayrıcalık Belgesidir”, İstanbul Barosu Dergisi, C. 82, S. 2008/2, Mart-Nisan, s. 787; Sadi Somuncuoğlu, Başkent Üniversitesince 2.4.2008 tarihinde düzenlenen “Yeni Vakıflar Yasasının Değerlendirilmesi” konulu panelde yaptığı konuşma, s. 24; Sadi Somuncuoğlu, “Yeni Vakıflar Kanunu Lozan’a Aykırı mı?”, (http:// www.dengeli.net/vakiflar_kanunu_lozana_aykiri_mi_.html- 21.4.2008). TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY105 Türkleri’ne de aynen yapılmasını reva görmek gibi anlamsız bir sonu- cu ortaya çıkaracaktır. Buna karşılık bizim de katıldığımız aksi görüşte olan yazarlar ise; Cemaat vakıflarının “azınlık” olarak nitelendirilse bile, “kişilik” ola- rak yabancı statüsünde olmadıkları, zira cemaat vakıflarının Lozan Antlaşması’na göre “müslüman olmayan azınlıklara mensup Türk uyruğu” kabul edilerek, vatandaşlık statüsü içine alındıkları, devlet- ler arasında uygulanması ve uluslararası hukuk kuralları bağlamında mümkün olan “mütekabiliyet” esasının, bir devlet ile o devletin va- tandaşları arasında bir hak tanıma şeklindeki ilişkiye uygulanamaya- cağı, Türk vatandaşlarına Anayasa’ya aykırı olmamak koşuluyla yeni haklar verilmesinin karşılıklılık esası ile ilgili olmadığı, söz konusu maddenin, bir misilleme hakkı olarak görülmesinin mümkün bulun- madığı, uluslararası antlaşmalar hukukunun (23 Mayıs 1969 tarihli Viyana Anlaşmalar Hukuku Sözleşmesi) kişilere karşı misillemeyi yasakladığı 44 , söz konusu Sözleşme’nin 60/5. maddesinde 45 insanların korunmasına ilişkin hükümler içeren uluslararası antlaşmaların esaslı bir ihlale konu olması halinde bile bu nitelikteki antlaşmaların, ona ta- raf olan diğer devletlerce yürürlükte tutulması ve uygulamaya devam olunması gerektiği hükmünün yer aldığını, ileri sürmektedirler 46 . Azınlık hakları, temel insan haklarından kabul edilmektedir. İnsan hakları hukukunun temel hakları her zaman ve herkes için koruma ama- cı ile bir devletin bu hukuktan kaynaklanan yükümlülüklerini bir başka devletin ihlalleri sebebiyle mütekabiliyet ilkesini baz alarak askıya al- masını ya da sona erdirmesini bağdaştırabilmek zordur. İnsan haklarına ilişkin antlaşmalar, sinallagmatik (tam iki tarafa borç yükleyen) yüküm- 44 1969 tarihli Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi. Türkiye tarafından imzalanmamasına karşın, Dışişleri Bakanlığı’nın verdiği bilgiye göre, teamül hukuku olarak uygulanmaktadır. Anılan Sözleşme’nin 4. maddesinde Sözleşme’nin yürürlük tarihinden sonra yapılan sözleşmelere uygulanacağı hükmü yer almasına karşın, Sözleşme’nin ahdi hukuk niteliğinin yanı sıra teamülü yansıtıcı özelliğinin bulunması nedeniyle, Sözleşme hükümlerinin büyük bölümünün zaman bakımından bir sınırlamaya tabi olmadığı kabul edilmektedir. 45 Sözleşme’nin akdedilmesinden hemen sonra, bu hükmün genel olarak insan haklarına ilişkin antlaşmaları da kapsadığına dair bir eğilim belirmiş ve doktrinde ağırlık kazanmıştır. Milletlerarası Adalet Divanının da eğilimi bu yöndedir. 46 Öktem, a.g.m., s. 548-558; Turgut Tarhanlı, “Cemaat Vakıfları”, İstanbul Barosu İnsan Hakları Merkezi Azınlık Hakları Çalışma Grubu, 2002, s.36-38; Aydın, a.g.m., s. 216. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu106 ler içeren klasik antlaşmalardan farklı nitelikleriyle basit bir mütekabi- liyet ilişkisinin çerçevesini aşarlar. Günümüzde, insan hakları hukuku, genel uluslararası hukukun aksine, mütekabiliyet fikrine yabancıdır 47 . Öktem, Lozan Antlaşması’nın hazırlık çalışmaları sırasında, azın- lık düzenlemelerinin mütekabiliyet uygulamalarına müsait, karşılıklı hak ve borç içeren hükümler oluşturduğu yönünde bir veriye rastlamak mümkün olmadığını ifade ettikten sonra, kavrama Antlaşma’nın Fran- sızca metninden yola çıkarak açıklık getirmeye çalışmıştır. Yazar, Türk- çe metinde “dahi” olarak geçen kelimenin Fransızca metinde “également” olarak geçen ve Türkçe’de “eşit biçimde, aynen, aynı biçimde” anlamına gelen kelime olduğu görüldüğünü, eğer bu maddede kastedilenin mü- tekabiliyet olması durumunda bu kavramı açık bir biçimde ifade eden “réciproquement” kelimesinin kullanılabileceğini ifade etmektedir 48 . Şu halde, 45. madde Türkiye bakımından geçerli olan yükümleri Yunanistan için de geçerli olduğuna ilişkin bir atıf maddesidir. Madde ile hedeflenen amaç, Türkiye için öngörülen yükümlerin ülkesindeki Müslüman azınlıklar bakımından Yunanistan’a da yüklenmesidir. Bu- rada “mütekabiliyet”ten değil, her iki ülkeye de yükümlülükler geti- ren bir “paralellik”ten söz etmek daha uygundur 49 . 45. maddenin mütekabiliyet ilkesini öngördüğünü ileri sürmek, gayrimüslim azınlıkları yabancı olarak kabul etmek anlamına gelir. Oysa, Türkiye’de yaşayan gayrimüslim azınlıklar, Türkiye Cumhuri- yeti vatandaşıdırlar. Kaldı ki, 45. maddenin “mütekabiliyet” şeklinde yorumlanması, Türkiye’deki azınlıkların sadece Rumlardan oluşmadığı dikkate alın- dığında bir takım sorunlara neden olacaktır. Örneğin, Türk azınlığının bulunmadığı İsrail ve Ermenistan devletleri bakımından Yahudilere veyahut Ermenilere ait olan vakıflarla ilgili sorunlarda hangi ülkenin muhatap alınacağı ya da hiç devleti bulunmayan Süryani ve Keldani- ler bakımından karşılıklılık ilkesi ne şekilde uygulanacağı sorusunun yanıtını vermek mümkün görünmemektedir 50 . 47 Öktem, a.g.m., s. 554-555. 48 Öktem, a.g.m., s. 551-552. 49 Yusuf Uluç, Vakıflar Hukuku ve Mevzuatı, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara, 2008, s. 924; Öktem, a.g.m., s. 551. 50 Samim Akgönül, “Vakıflar Kanunu, Azınlık Olmak ve Azınlık Kurumları”, TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY107 Öktem, 45. maddenin mütekabiliyet ilkesi olarak algılanması ge- rektiği yönündeki görüşlerin siyasi görüşler olduğunu belirttikten sonra, bu şekilde bir uygulamanın İstanbul’daki Rumlar ve Batı Trak- ya’daki Türklere acı çektirmekten başka bir sonuç doğurmayacağını, hatta ekonomik durumları zayıf olan Batı Trakya Türklerinin bu du- rumdan daha fazla zarar görebileceğini, diğer taraftan İstanbul’daki Rum nüfusun 2000 kişinin altına inmesi ve Yunanistan’ın İstanbul Rum Cemaatini çoktan gözden çıkarması nedeniyle Yunanistan’ın Lozan’aki azınlık hükümlerinin Türkiye açısından konusuz kaldığı gerekçesiyle Batı Trakya Türklerini azınlık korumasından tamamen mahrum bırakma yoluna gidebileceğini ileri sürmektedir 51 . Ne var ki her iki ülke arasındaki uygulamanın “mütekabiliyet” il- kesi dikkate alınarak yapılageldiği anlaşılmaktadır 52 . Anayasa Mahkemesinin azınlıklık haklarına ilişkin yaklaşımını, si- yasal partilerin kapatılması davalarında verdiği kararlarında görmek mümkündür 53 . Anayasa Mahkemesinin 45. maddeyi “mütekabiliyet” ilkesi anlamında değerlendirdiği görülmektedir. Örneğin, Anayasa Mahkemesi 8.5.1980 günlü, E. 1979/1, K. 1980/1 sayılı siyasi parti ka- patılması davasında “Lozan Barış Antlaşması’nın ‘III. Fasıl’ hükümleriyle gayrı müslim azınlıkların varlığı tanınmış ve yararlanacakları hak ve ayrıca­ lıklar belirtilmiştir. Konferansta uzun tartışmalar sonunda saptanan bu hü­ kümler ‘mütekabiliyet’ esasına dayanmakta…” şeklinde karar vermiştir 54 . Ancak, Anayasa Mahkemesi 27.12.2002 günlü, E. 2002/146, K. 2002/201 sayılı kararında, cemaat vakıflarına Bakanlar Kurulunun izniyle, dini, hayri, sosyal, eğitsel, sıhhi ve kültürel alanlardaki ihti- yaçlarını karşılamak üzere taşınmaz mal edinebilmelerine ve taşınmaz malları üzerinde tasarrufta bulunabilmelerine olanak sağlayan yasal düzenlemenin Anayasa’ya aykırı olmadığına karar verirken konuyu Lozan Antlaşması’nda yer alan mütekabiliyet ilkesi yönünden değer- lendirmemiştir. Azınlıkça Dergisi, S. Mart – 2008, s. 10 (http://www.azinlikca.org/pdfs/ AZINLIKCA-36_Mart-08.pdf); uluç, a.g.e., s. 925. 51 Öktem, a.g.m., s. 557-558. 52 Aliefendioğlu, a.g.m., s. 226; aydın, a.g.m., s. 216. 53 Söz konusu kararların ayrıntılı incelemesi için bkz. Aliefendioğlu, a.g.m., s. 228- 236. 54 AMKD, S. 18, s. 32. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu108 5737 sayılı Yasa’nın 2. maddesinde “Bu Kanunun uygulanmasın­ da milletlerarası mütekabiliyet ilkesi saklıdır” hükmüne yer verilmiş ve Yasa’nın TBMM’de yapılan görüşmeleri sırasında, bundan kastedile- nin Yunanistan’daki Vakıflar Yasası olduğu ifade edilmiştir 55 . İKİNCİ BÖLÜM GENEL OLARAK VAKIFLAR VE AZINLIK VAKIFLARI 2.1. VAKIF KAVRAMI Vakıf, insanla beraber mevcut olan karşılıklı dayanışma ve başka- sına iyilik yapma duygusunu hukuksal statüye kavuşturan ve ona sü- reklilik kavramı sağlayan, ulusların sahip bulunduğu manevi güç ve değerlerin tanımlanmasına yardımcı, tüzel kişiliğe sahip, demokratik ve sivil bir toplum kuruluşudur 56 . Vakıflar başlangıçta bireysel ve sosyal ihtiyaçların karşılanması amacıyla ortaya çıkmış, ancak daha sonra toplumsal yaşamda meyda- na gelen değişime ve gelişmelere uygun olarak, içinde bulunduğu top- lumların sosyo – kültürel yapısı, ekonomik olanakları ve kabiliyetleri oranında değişmiş ve gelişmiştir 57 . Vakıf kurumunun ortaya çıkışına ilişkin kesin bilgiler bulunmamaktadır. İslam hukukunda klasik kaynaklar vakfı, “bir malı kullanım hak- kı şahıslara, mülkiyeti Allah’a ait olmak üzere başkasının mülkiyeti- ne vermek (temlik) veya mülkiyetini almaktan (temellük) alıkoymak” olarak tanımlamaktadırlar 58 . 22.11.2002 günlü, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK)’nun 101. maddesinin birinci fıkrasında ise vakıflar, “gerçek veya tüzel kişile­ rin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan tüzel kişiliğe sahip mal toplulukları” olarak tanımlanmıştır. 55 Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı M. Ali Şahin’in 5555 sayılı Yasa’nın TBMM’de görüşülmesi sırasında yaptığı konuşma (Bkz. TBMM Tutanak Dergisi, C. 133, 12. Birleşim, s. 336). 56 Öztürk, a.g.e., s. 11. 57 Öztürk, a.g.e., s. 12. 58 İlhan Akbulut, “Vakıf Kurumu, Mahiyeti ve Tarihi Gelişimi”, Vakıflar Dergisi, Ankara, 2007, S. XXX, s. 64. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY109 Bu tanımlamadan yola çıkılarak bir tüzel kişilik olan vakfın ortaya çıkabilmesi için dört unsurun varlığına ihtiyaç bulunduğu ileri sürül- mektedir 59 . Bu unsurları; • Vakıf kurma iradesiyle hareket eden kişi (vakfeden), • Vakfın konusunu oluşturan mal veya hak, • Malın veya hakkın özgüleneceği bir amaç, • Malın veya hakkın belli bir amaca özgülendiğini belirten vakıf iradesi, olarak saymak mümkündür. Vakfın amacı; hukuka uygun, belirli, anlaşılabilir olmalı ve sürek- lilik arz etmelidir. Vakfa özgülenecek mal varlığının vakfın amacını gerçekleştirme- ye yeterli olması, vakfın amaç veya devamını imkânsız ya da yararsız hale getirmemesi şarttır. Vakfı kuranın vakfın amacını belirleme hürriyeti sınırsız değildir. Bu konuda TMK’nun 101. maddesinin son fıkrası önemli bir sınırlama getirmektedir. Buna göre, Cumhuriyetin Anayasa ile belirlenen nite- liklerine ve Anayasa’nın temel ilkelerine, hukuka, ahlaka, milli birliğe ve milli menfaatlere aykırı veya belli bir ırk ya da cemaat mensuplarını desteklemek amacıyla vakıf kurulamaz. TMK’na göre vakıf kurma iradesi şekle tabidir ve ancak kanunun aradığı şekle uyularak açıklanırsa geçerli olur. TMK’nun 102. madde- sinin birinci fıkrasına göre, vakıf kurma iradesi ya “resmi senetle” ya da “ölüme bağlı bir tasarrufla” açıklanabilir. Vakıf kurma iradesinin yer aldığı yazılı belgeye “vakıf senedi” de- nir. TMK’nun 106. maddesinde, vakıf senedinde vakfın adının, ama- cının, bu amaca özgülenen mal ve hakların, vakfın örgütlenme ve yö- netim şekli ile yerleşim yerinin gösterilmesi gerektiği belirtilmektedir. TMK’nun 102. maddesinin birinci fıkrasına göre vakıf, yerleşim yeri mahkemesi nezdinde tutulan sicile tescil ile tüzel kişilik kazanır. Vakfın tesciline ilişkin başvurular, vakfın ikametgahında bulunan as- 59 Jale Akipek, Turgut Akıntürk, Türk Medeni Hukuku – Başlangıç Hükümleri- Kişiler Hukuku, Beta Yayınları, İstanbul, 2007, s. 664. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu110 liye hukuk mahkemesine yapılır. Mahkeme, vakfın kurulması için ge- rekli ve zorunlu unsurların mevcut olup olmadığını, vakfın senedinde noksanlıklar veya kanuna aykırılıklar bulunup bulunmadığını ince- ledikten sonra tescile karar verir. Ancak, TMK’nun vakıf için aradığı zorunlu unsurları ihtiva etmeyen, hukukun emredici hükümlerine ya da TMK’nun 101. maddesinde belirtilen yasaklanmış amaçlara aykırı olarak kurulan vakıfların tescili mümkün değildir 60 . Osmanlı’nın son döneminde merkezîleşme hareketleri, dağınık vaziyet alan vakıfların tek elde toplanması, vakıf sektöründe baş gös- teren yolsuzlukların ortadan kaldırılması, devlet çatısının Batı tarzı merkezî bir anlayışla yeniden organize edilmesi ve vakıf potansiyelin- den devletin diğer sektörlerinde de yararlanılması fikriyle Evkaf Ne- zareti kurulmuştur. Batılılaşma döneminde vakıfların yönetiminin merkezîleştirilmesi sonucu, vakıfların imkânlarının ve gelirlerinin devletin diğer sektörle- rine aktarılması ve sonrasında yapılan hukuki düzenlemelerle, Hazine ile Vakıflar arasında mevcut alacak ve borçların karşılıklı ibra edilmesi, birçok vakfın bakımı için masraf gerektiren hayrat yapıların Evkaf Ha- zinesine kalması, bu kurumlara gelir sağlamak için tahsis edilen taşın- mazların azalması, hayrat eserlerin harap olmasına, hayri hizmetlerin ve vakıf hizmetlerinin durma noktasına gelmesine de neden olmuştur. 3 Mart 1924 tarihli ve 429 sayılı Yasa ile de Evkaf Vekâleti kaldırıl- mış ve bu görevler, Başbakanlığa bağlı Vakıflar Umum Müdürlüğüne devredilmiştir. 1935 yılında da Vakıflar Kanunu yürürlüğe girmiştir. Bu tarihler arasında vakıflarla ilgili herhangi bir mevzuat yürürlüğe konulamamış, Evkaf Umum Müdürlüğü ve Vakıflar bütçe kanunları- na eklenen maddelerle idare edilmiştir. 2.2. VAKIF TÜRLERİ Vakıf türleri 17.2.1926 günlü, 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi (MK)’nin kabulünden önceki ve sonraki dönemdeki vakıflar olmak üzere iki ana grupta tasnif edilebilir. MK’un kabulünden önceki dönemdeki vakıfları, mahiyetleri (Hay- ri – zürri), mülkiyetleri (sahih - gayrisahih), kullanım şekilleri (İcare-i 60 Akipek-Akıntürk, a.g.e., s. 667, 676 ve 677. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY111 Vahideli Vakıflar - İcare-i Vahide-i Kademeli Vakıflar) ve idareleri (mazbut – mülhak – cemaat ve esnafa mahsus) bakımından dörtlü bir ayırıma tabi tutmak mümkündür 61 . MK’un kabulünden sonra yürürlüğe giren 5.6.1935 günlü, 2762 sa- yılı Vakıflar Kanunu, vakıfları; mazbut ve mülhak vakıflar olmak üze- re iki grupta toplamıştır. Mazbut vakıflar, Vakıflar Genel Müdürlüğünce bir kül halinde yönetilen vakıflardır. 2762 sayılı Vakıflar kanunun 1. maddesine göre MK’un yürürlüğe girmesinden önce kurulan ve; • Bu kanundan önce zapdedilmiş, • Bu kanundan önce İdareleri zapdedilmiş, • Mütevelliliği bir makama şart edilmiş, • Mütevelliliği vakfedenlerin ferilerinden başkalarına şart edilmiş, • Kanunen veya fiilen hayrı bir hizmeti kalmamış, vakıfların tamamına mazbut vakıflar denilmektedir. Mülhak vakıflar, mütevellileri veya seçilmiş heyetleri tarafından idare olunan vakıflardır. 2762 sayılı Yasa’nın 1. maddesine göre Mede- ni Kanun’dan önce vücut bulmuş ve; • Mütevelliliği vakfedenlerin ferilerine (soylarına) şart edilmiş, • Cemaatlerce idare olunan, • Bazı sanat sahiplerine mahsus vakıflar, mülhak vakıflardır. 2762 sayılı Kanun’la birlikte 16 Şubat 1328 (1912) tarihli Kanunda “Osmanlı Cemaat ve Müessesatı Hayriyesi” olarak adlandırılan cema- at vakıflarına tüzel kişilik tanınarak, bunlar mülhak vakıf statüsüne alınmışlardır 62 . Mazbut vakıflar, Vakıflar Genel Müdürlüğünün idaresi ve deneti- mi altındadır. Mülhak vakıflar ise mütevellileri tarafından idare olun- 61 http://www.vgm.gov.tr/02_VakiflarHakkinda/001_Vakiflarimiz/ hukuktavakif.cfm (10.12.2010) 62 Reyna-Zonana, a.g.e., s. 79. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu112 makla birlikte, Genel Müdürlüğün denetimi altındadır. Mülhak vakıf- ların her biri bağımsız bir tüzel kişiliğe sahipken, mazbut vakıfların bağımsız bir tüzelkişiliği yoktur. 2762 sayılı Yasa’nın ilk halinde mülhak vakıf olarak kabul edilen cemaat ve esnaf vakıfları, 1949 yılında yapılan Yasa değişikliğiyle mül- hak vakıflar statüsünden çıkarılmışlardır. 743 sayılı MK’da vakıf terimi yerine “tesis” kelimesi kullanılmıştır. 20.5.1926 günlü, 864 sayılı Kanunu Medeninin Sureti Mer’iyet ve Şekli Tatbiki Hakkında Kanun’un 8. maddesinin ikinci fıkrasında da MK’un yürürlüğe girmesinden sonra kurulacak vakıflar için “tesis” terimi kullanılmış ve bu vakıfların MK hükümlerine tabi olacağı hükmüne yer verilmiştir. Ancak bu kavram kargaşası MK’da değişiklik yapan 13.7.1967 günlü, 903 sayılı Yasa ile giderilmiş ve MK’da “tesis” terimi yerine “vakıf” kelimesi kullanılmaya başlanmıştır 63 . Söz konusu kavram değişikliğinin yapılmasında önemli bir etken de “tesis” kavramının Türk Toplumu tarafından benimsenememesi nedeniyle MK’nun kabulünden sonra kurulan “tesis” sayısındaki azal- malar olarak ifade edilmektedir 64 . 2762 sayılı Vakıflar Kanunu’nu yürürlükten kaldıran 20.2.2008 günlü, 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ise vakıf türlerine beş kategoride ele almıştır. Yasa’nın 3. maddesinde vakıf türlerinin tanımlamalarına yer verilmiştir. Buna göre; Mazbut vakıf, “Bu Kanun uyarınca Genel Müdürlükçe yönetilecek ve temsil edilecek vakıflar ile mülga 743 sayılı Türk Kanunu Medenisinin yü­ rürlük tarihinden önce kurulmuş ve 2762 sayılı Vakıflar Kanunu gereğince Vakıflar Genel Müdürlüğünce yönetilen vakıflar”, Mülhak vakıf, “Mülga 743 sayılı Türk Kanunu Medenisinin yürürlük tarihinden önce kurulmuş ve yönetimi vakfedenlerin soyundan gelenlere şart edilmiş vakıflar”, 63 Söz konusu Yasa değişikliğe ilişkin Kanun Teklifi’nin gerekçesinde vakıf kelimesinin tesis kelimesi yerine kavramı daha isabetli ifade ettiği belirtilmiş ve Komisyonlarda yapılan görüşmeler sırasında davet edilen Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Üniversite mensupları da tesis yerine vakıf teriminin kullanılmasının faydalı olacağı yönünde görüşler ileri sürmüşlerdir (Bkz. TBMM Tutanak Dergisi, Dönem 1, Toplantı 4, C. 42, Sıra Sayısı 918, s. 2 – 6). 64 Cumhuriyetimizin 50. Yılında Vakıflar, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayını, Ankara, 1973, s. 7. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY113 Cemaat vakfı, “Vakfiyeleri olup olmadığına bakılmaksızın 2762 sayılı Vakıflar Kanunu gereğince tüzel kişilik kazanmış, mensupları Türkiye Cum­ huriyeti vatandaşı olan Türkiye’deki gayrimüslim cemaatlere ait vakıflar”, Esnaf vakfı, “2762 sayılı Vakıflar Kanununun yürürlüğünden önce ku­ rulmuş ve esnafın seçtiği yönetim kurulu tarafından yönetilen vakıflar”, Yeni vakıf, “Mülga 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi ile 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu hükümlerine göre kurulan vakıflar” olarak tanımlanmıştır. Görüldüğü üzere, 5737 sayılı Yasa, yürürlükten kalkan 2762 sayılı Yasa’daki mazbut – mülhak – cemaat ve esnaf vakıfları şeklindeki üçlü ayırım yerine vakıfları beşli bir ayırıma tutmuştur. Yasa’nın 1. madde- sinde esnaf vakıfları, mülhak vakıflardan ayrı olarak tanımlanmasına karşın, 6. maddenin dördüncü fıkrasında bu vakıflara mülhak vakıfla- ra ilişkin hükümlerin uygulanacağı ifade edilmiştir. 5737 sayılı yeni Vakıflar Kanunu’nun önceki Kanun’dan bir diğer önemli farkı da; yeni Yasa’nın MK’un yürürlüğe girmesinden sonra kurulmuş olan ve MK hükümlerine tabi olan “yeni vakıflar” hakkında bir takım hükümler öngörmesidir. 2.3. CEMAAT VAKIFLARININ HUKUKSAL STATÜSÜ Cemaat vakıflarını, 1926 yılından önce kurulmuş olan, Türkiye’de yaşayan Türk vatandaşı gayrimüslim cemaatlere ait olan, cemaat ta- rafından ve cemaat arasından seçilen kişi ya da heyetlerce yönetilen, tüzel kişiliği olan ve bu nedenle de tüzel kişilerin bütün hak ve borçla- rına sahip olan ve Vakıflar Kanunu hükümlerine tabi bulunan vakıflar şeklinde tanımlamak mümkündür 65 . Cumhuriyetin ilânından sonra yurdumuzda mevcut vakıflarımızı ciddi bir düzen ve esasa bağlamak için 1935 yılında yürürlüğe giren 2762 sayılı Vakıflar Kanunu ilk defa olarak cemaatlere mahsus vakıflar adı altında bu vakıfları da kontrol ve murakabesi altına almak yoluna gitmiş ve bunlar, mülhak vakıflar statüsüne tabi tutulmuştur. 65 İmamoğlu, a.g.e., s. 49. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu114 İsviçreli hukukçu H. Leemann tarafından 31.8.1929 tarihinde hazır- lanan Vakıflar Kanunu’nun ilk taslak metninin 34. maddesinde azınlık vakıflarının kaldırılarak yönetimlerinin Devlete geçmesi hükmü geti- rilmiş ve maddenin gerekçesinde Devletin son zamanlarda aynı amacı taşıyan diğer vakıflara el koyması nedeniyle azınlık vakıflarına da el koymanın adalet ve eşitlik ilkesine uygun olacağı ileri sürülmüştür. Ancak, söz konusu madde, Danıştayın azınlık vakıflarına el konulma- sının Lozan Antlaşması’na aykırı olacağı yönündeki kararları dikkate alınarak benimsenmemiş ve azınlık vakıfları Vakıflar Genel Müdürlü- ğünün denetiminde ve mütevellileri tarafından yönetilen mülhak va- kıflar statüsüne alınmıştır 66 . Cemaat vakıfları 2762 sayılı Yasa’nın ilk halinde mülhak vakıflar içinde değerlendirilmiş ve bunların “mütevelliler veya seçilmiş heyet- leri” tarafından idare edileceği belirtilmiştir. 28.6.1938 günlü, 3513 sa- yılı Yasa ile 2762 sayılı Yasa’nın 1. maddesinde yapılan değişiklikle “mütevellileri veya seçilmiş heyetleri” şeklindeki ibareden “veya seçilmiş heyetleri” biçimindeki bölüm çıkarılmasına karşın, cemaat vakıflarının mülhak vakıf statüsüne dokunulmamıştır. Ancak, cemaat vakıfları 31.5.1949 günlü, 5404 sayılı Yasa ile ya- pılan değişiklikle, mülhak vakıf statüsünden çıkarılarak (esnaf va- kıflarıyla birlikte) ayrı bir vakıf statüsüne konulmuştur. Söz konusu değişiklikle, mülhak vakıflar “mütevelliliği vakfedenlerin fer’ilerine şart edilmiş vakıflara (Mülhak vakıflar) denir. Bunlar mütevellileri tarafından idare olunur.” şeklinde tanımlanmış; ayrıca cemaat vakıflarının bunlar tarafından seçilen kişi veya heyetlerce yönetileceği hükmü getirilmiş- tir. Yasa’nın gerekçesi ile İçişleri, Adalet, Maliye ve Bütçe Komisyonu raporlarında da yapılan yasal değişiklikle cemaat ve esnaf vakıflarının mülhak vakıf statüsünden çıkarıldığı açıkça ifade edilmiştir 67 . Nitekim, Danıştay 10. Dairesinin 21.6.2005 günlü, E. 2004/8356, K. 2005/3544 sayılı kararında da “2762 sayılı Vakıflar Kanununun 1. madde­ sini değiştiren ve 1949 yılında yürürlüğe giren 5404 sayılı Yasa ise, o tarihe kadar mülhak vakıf olduğu kabul edilen cemaat vakıflarını ayrı bir vakıf türü olarak belirlemiş; “cemaatlere ve esnafa mahsus vakıflar, bunlar tarafından seçilen kişi veya kurullarca yönetilir.” hükmünü getirmiştir. Böylece 5404 66 Öztürk, a.g.e., s. 133-134. 67 TBMM Tutanak Dergisi, Dönem VIII, Toplantı 3, C. 19-A, Sıra sayısı 229, s. 1-5. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY115 sayılı Yasa ile Medeni Kanun öncesi mevcut vakıflar, mazbut, mülhak ve ce­ maat vakıfları olarak tasnif edilmiştir.” denilmek suretiyle, 1949 tarihinde yapılan yasal değişiklikle cemaat vakıflarının mülhak vakıf statüsün- den çıkarıldığı ifade edilmiştir. Her ne kadar Anayasa Mahkemesinin 27.12.2002 günlü, E. 2002/146, K. 2002/201 sayılı kararında da cemaat vakıfları, “Türkiye’de­ ki müslüman olmayan Türk uyruklu cemaatlere ait olup, Lozan Barış Ant­ laşması ile koruma altına alınan ve 2762 sayılı Vakıflar Kanunu kapsamında bulunan mülhak vakıf niteliğindeki tüzelkişiler” olarak tarif edilmiş 68 ise de bu tanımlamada cemaat vakıflarının mülhak vakıf statüsünde oldu- ğuna ilişkin değerlendirmenin, 1949 değişikliğinden önceki durumu ifade ettiği tarafımızca değerlendirilmektedir. Nitekim Anayasa Mahkemesi de 17.6.2010 günlü, E. 2008/22, K. 2010/82 sayılı kararında önceki nitelendirmesinden vazgeçerek, 1949 yılında yapılan yasal değişiklik sonucunda cemaat vakıflarının mül- hak vakıf statüsünden çıkarıldığını ifade etmiştir 69 . 20.2.2008 günlü 5737 sayılı Vakıflar Kanunu’nun 3. maddesinde cemaat vakıfları, “Vakfiyeleri olup olmadığına bakılmaksızın 2762 sayılı Vakıflar Kanunu gereğince tüzel kişilik kazanmış, mensupları Türkiye Cum­ huriyeti vatandaşı olan Türkiye’deki gayrimüslim cemaatlere ait vakıflar” olarak tanımlanmıştır. MK hükümlerine göre kurulan vakıfların kuruluşu vakıf senedine dayanmakta iken, cemaat vakıflarının çoğunluğunun vakıf senedi bu- lunmamaktadır. Cemaat vakıflarının kuruluşlarının büyük çoğunluğu Osmanlı padişahlardan aldıkları fermanlara dayanmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu döneminde 1815 yılında çıkarılan ve çö- zülme dönemlerine kadar uzun yıllar boyunca uygulanan fetva uya- rınca, gayrimüslimlere kilise ve manastır inşa ettirmek veya bunların bakım ve onarımlarının yapılarak yeniden ihyalarını sağlamak üzere vakıf kurmalarına izin verilmemiş, kilise ve manastır yoksullarına yardım yapılmak amacıyla kurulacak vakıfların malvarlığının ise yal- nızca para olmasına izin verilmiş, ancak 18. yüzyıldan itibaren iç ve 68 AMKD, C. 39/1, s. 318. 69 Anayasa Mahkemesinin kararının tam metni için bkz. 11.01.2011 tarih ve 27812 sayılı Resmi Gazete. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu116 dış etkililerle birlikte gayrimüslimlere yeni bazı kiliseler yapma hakkı tanınmıştır. Bununla birlikte, gayrimüslimlerin İslam dinince de hayır sayılan hastane, çeşme ve benzeri amaçlarla vakıf kurmalarına izin ve- rilmiştir 70 . Osmanlı Devletinde tüzel kişilik kurumu bulunmamaktadır. 1870 tarihli Ticaret Kanunnamesi ile ticaret şirketlerine tüzel kişilik tanın- mış, ancak vakıflar için böyle bir düzenleme öngörülmemiştir. Tüzel kişiliklerin varlığı ilk defa 1325 (1909) tarihli Cemiyetler Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle mümkün olmuştur. 1936 yılında 2762 sayılı Vakıflar Kanunu’nun muvakkat maddesi ile cemaat vakıflarını idare eden kişilerce bilcümle mallarının, gelirleri- nin ve bunları sarf ettikleri yeri birer beyanname ile Vakıflar İdaresine bildirilmesi şart koşulmuştur. Cemaat Vakıflarının çoğunluğunun vakfiyeleri olmadığından bunların vermiş olduğu 1936 tarihli beyannameler, vakfiye olarak ka- bul edilmektedir. Ancak, Sungurbey, bu beyannamelerin vakfiye ola- rak kabul edilemeyeceğini, bu beyannamelerin yalnızca söz konusu vakıfların tasarrufunda bulunan taşınmazların kendi adlarına tapuya tescili için yapılan bir bildirimden ibaret olduğunu ileri sürmektedir 71 . Gerçekten de bugün cemaat vakfı olarak kabul edilen diğer tüzel kişilerin hiçbiri vakıf olarak kurulmamıştır ve bunların vakfiyeleri bu- lunmamaktadır. Bu durum, azınlıklar tarafından da doğrulanmakta- dır. Nitekim, 2762 sayılı Yasa’nın 44. maddesi uyarınca 1936 yılında azınlıklardan beyanname istenmesi üzerine, cemaat mensupları önce beyanname vermek istememişler, ancak daha sonra vakıf olmadıkları- na dair şerh 72 koymak suretiyle beyannameleri imzalamışlardır 73 . 70 Reyna- Zonana, a.g.e., s. 40; Öztürk, a.g.e., s. 118. 71 Sungurbey, a.g.e., s. 356. 72 Örneğin Yeniköy Rum Parayia Klisesi ve Mektebi tarafından verilen beyannamenin altına konulan ihtirazi kayıt da aynen: “Not – Mezkür Kilise ve Mektep bir vakıf tarafından vakf edilmediklerinden ve vakfiyeleri olmadıklarından ve Teşrin-i Evvel 1926 tarihinden önce vücut bulmuş vakıflardan bulunmadıklarından, idare ve murakebesi cemaate ait bulunduğu cihetle 2762 numaralı Vakflar Kanunu’nun daire-i şümulüne dahil olamayacağı derkar ise de, bu baptaki kâffe-i hukukumuzun mahfuz kalması şartıyla vakıflar müdürlüğünün emri tahririne binaen iş bu beyanname imla (imza) ve takdim kılındı” ifadelerine yer verilmiştir (Öztürk, a.g.e., s124). 73 Öztürk, a.g.e., s. 124. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY117 Cemaat vakıfları, yürürlükten kalkan 743 sayılı MK’nun 74/2. ve yürürlükte bulunan 4721 sayılı TMK’nun 101/4. maddesinde yer alan “belli bir ırk ya da cemaat mensuplarını desteklemek amacıyla vakıf kurulamayacağı” kuralının istisnasını oluşturmaktadır. Bu istisnanın dayanağı ise Türkiye’nin Lozan Antlaşması’nın 42. maddesinin üçün- cü fıkrasında yer alan söz konusu vakıflara ilişkin taahhüdüdür. Ülkemizde halihazırda 161 adet cemaat vakfı bulunmaktadır 74 . Bunlardan 74’ü Rumlara, 51’i Ermenilere, 18’i Musevilere, 9’u Sür- yanilere, 3’ü Keldanilere, 2’si Bulgarlara, 1’i Gürcülere, 1’i Manini Ortodokslarına ve 1’i de bağımsız Türk Ortodokslarına aittir. Bu va- kıflardan dini olanları kilise, manastır, havra veya sinagogların; ilmî olanları okulların; hayrî olanları ise hastanelerin veya diğer hayrî faaliyetlerin yaşatılmasına yönelik amaçlar taşımaktadırlar. Söz ko- nusu vakıfların her biri ayrı bir vakıf tüzel kişiliği olarak kabul edil- mektedir. 2.4. YUNANİSTAN’DA BATI TRAKYA TÜRKLERİNE AİT VAKIFLARIN DURUMU Yunanistan’da yaşayan Müslüman Türk azınlığa ait vakıfların hu- kuki statüsü, esas olarak, 1912-1913 Balkan Savaşlarından sonra Yuna- nistan ile Osmanlı İmparatorluğu arasında imzalanan 1913 tarihli Ati- na Antlaşması’nın 11. ve 12. maddeleriyle belirlenmiştir. Buna göre; • Yunanistan’a verilen topraklar üzerindeki Müslümanlara ait va- kıflar hakkında Osmanlı İmparatorluğu döneminde geçerli olan kanunlara saygı duyulması, • Yunanistan’da yaşayan Müslümanların kendi vakıflarını yönetme hakkı, • Vakıf yönetimlerinin müftüler tarafından denetlenmesi, • Müftülerin doğrudan Müslüman halk tarafından seçilerek iş başı- na getirilmeleri, Antlaşma ile güvence altına alınmıştır. Söz konusu Antlaşma hü- 74 http://www.vgm.gov.tr/02_VakiflarHakkinda/004_CemaatVakiflar/cemaat. cfm (20.12.2010). Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu118 kümlerine uygun olarak, 1920 yılında “Müftüler ve Başmüftü Seçimiy- le İslam Cemaatlerine Ait Evkaf Varidatının Yönetimine Dair Geçici Kanun” başlıklı 2345 sayılı Yasa yürürlüğe konularak, Antlaşma hü- kümleri iç hukuk mevzuatı haline getirilmiştir. Bu hak ve düzenleme- ler Lozan Antlaşması’nın 40. maddesiyle de teminat altına alınmıştır. Yunanistan’ın Batı Trakya Bölgesinde, karşılıklı nüfus mübade- lesi dışında bırakılan Müslüman Türk azınlığa ait vakıflar, devletin olumsuz tavrı ve müdahaleleri nedeniyle, evkaf idarelerinin 30 yıl sonra seçilmeye başlanmış olmasına rağmen, 2345 sayıl Yasa’nın gü- vencesi altında 1967 yılına kadar devletle ahenk içinde çalışmışlar ve azınlık okullarının ve dini kurumlarının finans kaynağını oluştur- muşlardır 75 . 1967 yılında yapılan askeri darbe sonucunda iş başına gelen cun- ta yönetimi, Müslüman Türk azınlığa ait vakıfların yönetimine kendi adamlarını getirmiş, bu durum demokrasiye geçildiği 1974 yılından sonra da devam etmiştir. 1980 yılında çıkarılan 1091 sayılı Vakıflar Yasası ile kuruluşlarından beri İslam-Osmanlı hukuku ilkelerine göre yönetilen azınlık vakıfları hakkında Yunan Medeni Kanunu’nun hü- kümlerinin uygulanacağı kabul edilmiştir. Yunanistan’da vakıfların idare heyetleri müftülerin bulunduğu Gümülcine, İskeçe, Dedeağaç ve Didimoticho’da kurulmuştur. 1930 yılandan 1967 yılana kadar geçen dönemde, İdare Heyetleri yerel müf- tüler tarafından seçilmekte ve yetkili makam tarafından onaylanmak- taydı. 1967 yılandan sonra ise İskeçe ve Gümülcine’nin İdare Heyetleri Yunan Hükümeti tarafından atanmakta; Didimoticho’daki evkaf mal- larını ise yerel müftü idare etmektedir 76 . Şubat 2008 tarihinde kabul edilen “Batı Trakya Müslüman Azın- lığının Vakıf ve Taşınmazlarının Yönetim ve İdaresine İlişkin Yasa ile 1980 tarihli Vakıflar Yasası yürürlükten kaldırılmıştır. Ancak, her iki Yasa metni karşılaştırıldığında, sonradan yürürlüğe giren Yasa’nın ön- cekinden çok farklı hükümler getirmediği anlaşılmaktadır. 75 Sabahattin Emin, “Yunanistan’da Vakıflar ve Müslüman Türk Azınlığı Vakıflarının Durumu”, Vakıf Sempozyumu Kitabı, Ankara, 2004, s. 113-118. 76 Angelos Syrigos, “Yunanistan’daki Müslüman Dini Vakıfların Hukuki İdaresi”, Vakıf Sempozyumu Kitabı, Ankara, 2004, s. 195. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY119 2.5. VAKIFLARA İLİŞKİN TEMEL MEVZUAT VE TARİHSEL GELİŞİMİ Vakıflarla ilgili hükümlere ilk defa 17.2.1926 günlü, 743 sayılı MK’un 73 ilâ 81. maddeleri arasında yer verilmiştir. MK’da vakıf keli- mesi yerine “tesis” kelimesi kullanılmış ve bu durum 13.7.1967 günlü, 903 sayılı Yasa ile yapılan değişikliğe kadar sürmüştür. 743 sayılı MK’un yürürlüğe girmesiyle birlikte, bu dönemden önce kurulan eski vakıfların yeni yasa hükümlerine bağlı olması uy- gun görülmemiş, 20.5.1926 günlü, 864 sayılı Kanunu Medeninin Sureti Mer’iyet ve Şekli Tatbiki Hakkında Kanun’un 8. maddesinin birinci fıkrasında 77 bu vakıflar hakkında ayrı bir tatbikat yasasının çıkarılması gerektiği belirtilmiştir. 864 sayılı Yasa’nın gerekçesi bulunmamakla birlikte Adliye Encü- menince düzenlenen Mazbata’da 8. maddeye ilişkin olarak “Müesses ve mevcut evkafımızın enva ve eşkali muhtelife arz eylemekte olması hasebiyle bunlar hakkında ayrıca bir tatbikat kanunu neşri kabul edilerek ona göre bir madde tespit edilmiştir.” ifadesine yer verilmiştir 78 . 864 sayılı Yasa’nın 8. maddenin birinci fıkrasında öngörülen “tat- bikat kanunu”nun hazırlanması için İsviçre’li ünlü hukukçu Hans Leemann Türkiye’ye davet edilmiş ve bu kişi tarafından hazırlanan Kanun, 1935 yılında 2762 sayılı Vakıflar Kanunu adıyla çıkarılmıştır. Yasa’nın genel gerekçesinde, eski dönem vakıfları için MK’dan ayrı bir vakıflar yasası çıkarılmasının nedeni olarak, eski vakıfları kötü kul- lanımdan korumak amacıyla güçlü bir kontrol sistemi içerisine almak, ekonomik açıdan yetersiz kalan vakıfların yaşatılmasını sağlamak ve MK’un kabul ettiği mülkiyet esası ile bağdaşmayan ve beraberinde bir çok tartışmaları getiren eski vakıflardaki mukataa ve icareteyne tahvil usulünü kaldırmak ve tasfiye etmek olarak açıklanmıştır 79 . 2762 sayılı Yasa’ya ilişkin TBMM Adliye Encümeni’nin 2.7.1934 günlü, E. 1/395, K. 43 sayılı Encümen Mazbatası’nda tesis ve vakıf 77 864 sayıyı Yasa’nın 8. maddesinin birinci fıkrası şöyledir: “Kanunu Medeninin meriyete vaz’ından mukaddem vücude getirilen evkaf hakkında ayrıca bir tatbikat kanunu neşrolunur.” 78 TBMM Zabıt Ceridesi, Devre II, İçtima Senesi III, C. 25, S. Sayısı 173, s. 14. 79 TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima F, C. 4, S. Sayısı 124-2, s. 2. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu120 kavramlarına ilişkin değerlendirmelerde de bulunulmuştur. Söz ko- nusu Mazbata’da vakıf ve tesis kavramlarının mahiyetlerinin aynı olduğu ancak, MK’un yürürlüğünden önce ve sonraki vakıfları ayırt etmek için böyle bir terim farklılığına gidildiği açıkça ifade edilmiştir 80 . Ancak, 13.7.1967 günlü, 903 sayılı Yasa ile MK’da yapılan değişiklikle MK’da “tesis” yerine “vakıf” kelimesi kullanılmaya başlanmış ve te- rim farklılığı sona erdirilmiştir. Böylece, 2762 sayılı Yasa’nın yürürlüğe girmesiyle birlikte vakıf- lara ilişkin hükümlere 743 sayılı MK ve 2762 sayılı Yasa’da yer veril- diğini görmekteyiz. MK’un yürürlüğe girmesinden sonra kurulacak vakıflar hakkında 864 sayılı Yasa’nın 8. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “Kanunu Medeninin meriyete vaz’ından sonra vücude getirilecek tesisler, Kanunu Medeni ahkâmına tâbidir.” kuralı gereğince, MK hüküm- leri uygulanırken; MK’un yürürlüğe girmesinden önce kurulan vakıf- lar hakkında 2762 sayılı Yasa hükümleri uygulanmıştır. 2762 sayılı Vakıflar Kanunu hükümlerine tabi vakıflar için 7.7.1936 günlü ve 3371 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Vakıflar Tüzüğü hü- kümleri uygulanmıştır. MK hükümlerine göre kurulan vakıflara ilişkin olarak ise MK’da vakıflara ilişkin esaslı düzenlemelerin yapıldığı 903 sayılı Yasa’nın uygulanmasını göstermek amacıyla Bakanlar Kurulunca kabul edi- len 21.8.1970 günlü ve 13586 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Medeni Kanunu Hükümlerine Göre Kurulan Vakıflar Hakkında Tü- zük çıkarılmış ve söz konusu vakıflar için bu Tüzük hükümleri uygu- lanmıştır 81 . 22.11.2001 günlü 4721 sayılı TMK ile 743 sayılı MK yürürlükten kaldırılmıştır. Yeni TMK’nda vakıflara ilişkin hükümler, Yasa’nın 101 ilâ 117. maddeleri arasında yer almıştır. 80 TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima F, C. 4, S. Sayısı 124-2, s. 5 -6. 81 3.12.2001 günlü, 4722 sayılı Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü Ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun’un 22. maddesinde yer alan “Türk Medeni Kanununda öngörülen tüzük ve yönetmelikler, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde çıkarılır ya da yürürlükteki tüzük ve yönetmeliklerde gerekli değişiklikler yapılır. Bu düzenlemeler yapılıncaya kadar, yürürlükteki tüzük ve yönetmeliklerin Türk Medeni Kanununa aykırı olmayan hükümlerinin uygulanmasına devam olunur.” şeklindeki hüküm nedeniyle, söz konusu Tüzük’ün halen bazı maddeleri yürürlüktedir. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY121 4721 sayılı TMK’nun yürürlüğünü ve uygulama şeklini gösteren 3.12.2001 günlü 4722 sayılı Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun’un 8. maddesinin birinci fıkrasında “Türk Kanunu Medenisinin yürürlüğe girmesinden önce kurulmuş bulunan vakıflar hakkında yürürlükte olan özel hükümler saklı kalmaya devam eder” hükmüne yer verilmek suretiyle de 2762 sayılı Yasa’nın kapsamındaki vakıflar için bu Yasa’nın uygulanmaya devam edeceği belirtilmiştir. 20.2.2008 günlü, 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ile 2762 sayılı Va- kıflar Kanunu yürürlükten kaldırılmıştır. 5737 sayılı Yasa, MK’un yürürlüğe girmesinden sonra kurulan yeni vakıflar hakkında da hü- kümler öngörmesi nedeniyle, bu güne kadar yapılmakta olan yasa- laşma tekniğinden farklı bir yol izlemiştir. Gerçekten de 5737 sayılı Yasa’da bir yandan Yasa’nın 5. maddesinin birinci fıkrasındaki “Yeni vakıflar; Türk Medeni Kanunu’nun hükümlerine göre kurulur ve faaliyet gösterirler.” hükmü gereğince, TMK hükümlerine göre kurulan yeni vakıflar hakkında TMK’nun vakıflara ilişkin hükümlerinin uygulana- cağı belirtilirken, diğer yandan aynı Yasa’nın sonraki maddelerinde yeni vakıflar için de hükümler vazedilmiştir (örneğin, Yasa’nın 12., 14., 15., 23., 25., 26. maddeleri). Böylece, MK’un kabulünden sonra ku- rulan vakıflar hakkında hem MK hükümleri hem de 5737 sayılı Ka- nun hükümlerinin uygulanması söz konusu olabilecektir. Her iki yasa arasında çatışma bulunması durumunda, MK’a göre özel ve sonraki kanun niteliğini taşıyan 5737 sayılı Yasa hükümlerinin uygulanması gerekecektir. 5737 sayılı Yasa’nın Geçici 2. maddesi uyarınca söz konusu Yasa’nın ilgili maddelerinde düzenlenmesi öngörülen yönetmelik, Vakıflar Yö- netmeliği adı altında, 27.9.2008 günlü ve 27010 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu Yönetmelik’te; yeni va- kıfların kuruluşu, vakıfların yönetimi, faaliyetleri, denetimlerine iliş- kin usûl ve esaslar ile Vakıflar Meclisi, Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı, Vakıf Uzmanlığı ve Uzman Yardımcılığı ile ilgili görev, yetki ve so- rumlulukların düzenlenmesine ilişkin hükümler yer almaktadır. Vakıflarla ilgili düzenlemeye Anayasa’nın “Dernek kurma hürri- yeti” başlıklı 33. maddesinde yer verilmiştir. Söz konusu maddenin son fıkrası uyarınca 33. madde hükümleri, vakıflar hakkında da uygu- lanacaktır. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu122 Sonuç olarak, bugün itibariyle vakıflar hakkında uygulanacak te- mel mevzuatı; Anayasa’nın 33. maddesi, TMK’nun 101 ilâ 117. madde- leri, 5737 sayılı Vakıflar Kanunu, Türk Medeni Kanunu Hükümlerine Göre Kurulan Vakıflar Hakkında Tüzük’ün TMK’nun ve 5737 sayılı Yasa’nın hükümlerine aykırı olmayan ilgili hükümleri ve 5737 sayılı Yasa’ya dayalı olarak çıkarılan Vakıflar Yönetmeliği olarak sayabiliriz. ÜÇÜNCÜ BÖLÜM AZINLIK VAKIFLARININ MAL EDİNMELERİ 3.1. GENEL OLARAK VAKIFLARIN MAL EDİNMELERİ Malvarlığı, bir kişinin sahip olduğu para ile ölçülebilen mal, hak ve borçların tamamından oluşan hukuki bütünlüktür. Herkes mutla- ka bir malvarlığına sahiptir. Kişi olma yönünden tüzel kişilerle gerçek kişiler kural olarak birbirlerine eşittirler. Her ikisi de haklar ve borçlar edinmeye ehil (hak ehliyeti) varlıklardır. Bir başka ifadeyle, bir tüzel kişi de borç doğurucu işlemlerle alacak ya da borç edinebilir ya da ge- reksinim duyduğu taşınır veya taşınmazın mülkiyetini kazanabilir ve bunlar üzerinde kullanmak veya yararlanmak amacıyla sınırlı nesnel hakların sahibi olabilir 82 . Ancak, kural olarak tüzel kişilerin de gerçek kişilerinkine eşit bir hak ehliyetine sahip oldukları söylenebilirse de, bu durum kesinlik ta- şımaz. Tüzel kişilerin yapısından kaynaklanan bazı özellikler ve hukuk düzenince öngörülen bazı nedenlerle, tüzel kişilerin hak ehliyetlerinde bazı kısıtlamalar söz konusu olabilir. Tüzel kişilerin hak ehliyetinin sınırlandırılmasında üç tür sistemden söz etmek mümkündür. Bazı ülkelerde (örneğin Türk-İsviçre hukuk sistemlerinde), tüzel kişilerin hak ehliyetlerinin ancak bünyelerinden dolayı sınırlandırılabi- leceği kabul edilmektedir. Nitekim, TMK’nun 48. maddesinde tüzel kişilerin, cins, yaş, hısımlık gibi yaradılış gereği insana özgü nitelik- lere bağlı olanlar dışındaki bütün haklara ve borçlara ehil oldukları belirtilmek suretiyle, hak ehliyetinin sınırlandırılmasında tüzel kişinin bünyesinin dikkate alındığı anlaşılmaktadır 83 . 82 Aydın Zevkliler, M. Beşir Acarbey, K. Emre Gökyayla, Medeni Hukuk, Ankara, 1999, s. 626. 83 Akipek-Akıntürk, a.g.e., s. 544. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY123 Bazı ülkelerde (örneğin İngiliz ve Fransız hukuk sistemlerinde), tüzel kişilerin ancak amaçlarıyla sınırlı bir hak ehliyetine sahip olacak- ları görüşü egemendir. Tüzel kişilerin sahip olabilecekleri hakların ve borçların kapsamını amaçlarıyla sınırlamak isteyen bu görüşe “tahsis ilkesi” (principe de la spécialité veya ultra – vires teorisi) denmekte- dir. Bu görüşe göre, amaç tüzel kişilerin en esaslı ve yapıcı unsurudur. Tüzel kişilerin hak sujesi olarak tanınması, örgütlendirilmesi de hep bu amacın gerçekleşmesini sağlamak, bu amaca ulaşmalarını mümkün hale getirmek içindir. Bu nedenle, tüzel kişiler ancak amaçlarının ger- çekleşmesine yarayacak haklara ve borçlara sahip olmalıdırlar. Bazı ülkelerde ise, tüzel kişilerin fazla güç ve kudret sahibi olma- larının önüne geçebilmek amacıyla, özel kanunlarla özellikle mal varlı- ğı edinmeleri konusunda bir takım sınırlamalara gidilmektedir. Türk Hukukunda yürürlükten kaldırılan 2908 sayılı Dernekler Kanunu’nun 64. maddesinde derneklerin ikametgahları ile amaç ve faaliyetleri için gerekli olanlardan başka taşınmaz mala sahip olmalarına olanak tanın- mazken, 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nda 84 ise herhangi bir sınırlama öngörülmemiş sadece bildirim yükümlülüğü getirilmiştir. Şu halde, Türk Hukukunda kural olarak, tüzel kişilerin hak ehli- yetlerinin bünyeleri dolayısıyla sınırlandırılabileceği kabul edilmekle birlikte, doktrinde Türk – İsviçre hukukunda tüzel kişilerin hak ehli- yetinin 85 amaçları ile de sınırlanması gerektiği hususunda tam bir gö- rüş birliği vardır 86 . Bir başka ifadeyle Türk Hukukunda, tüzel kişilerin, yapılarına ve amaçlarına uygun düştüğü oranda, mal varlığı hakların- dan sayılan her türlü hakka sahip olabilecekleri görüşünün egemen olduğunu söyleyebiliriz. Vakıflar da bir tüzel kişiliğe sahiptirler. Bu husus, 22.11.2002 gün- lü, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK)’nun 101. maddesinin bi- 84 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun derneklerin taşınmaz mal edinimini düzenleyen 22. maddesi şöyledir: “Dernekler genel kurullarının yetki vermesi üzerine yönetim kurulu kararıyla taşınmaz mal satın alabilir veya taşınmaz mallarını satabilirler. Dernekler edindikleri taşınmazları, tapuya tescilinden itibaren bir ay içinde mülki idare amirliğine bildirmekle yükümlüdürler.” 85 Akipek-Akıntürk, burada hak ehliyetinden ziyade fiil ehliyetinin sınırlandırıldığı görüşünü ileri sürmektedirler (a.g.e., s. 545-548). 86 Bülent Köprülü, Medeni Hukuk, İstanbul, 1984, s. 414; Ergun Özsunay, Medeni Hukukumuzda Tüzel Kişiler, İstanbul, 1982, s. 61 ve 62; Akipek-Akıntürk, a.g.e., s. 548. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu124 rinci fıkrasında “Vakıflar, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan tüzel kişiliğe sahip mal topluluklarıdır.”; 5737 sayılı Kanun’un 4. maddesinde ise “Vakıflar, özel hukuk tüzel kişiliğine sahiptir.” şeklinde açıkça ifade edilmiştir. Bu ne- denle, vakıfların tüzel kişilerin sahip olduğu tüm haklardan istifade etmeleri doğaldır. Vakıf, tesciliyle birlikte tüzel kişilik kazanır ve bağımsız bir şah- siyet haline gelir. Tescilin diğer bir sonucu da tahsis edilen malların başka bir işleme gerek duyulmaksızın vakfın mülkiyetine geçmesidir. Vakfın ilk malvarlığı, vakıf senedi ile kendisine tahsis edilen mal ve haklardan oluşur. Bu malvarlığına, dar anlamda vakfın malvarlığı da denilir. TMK’nun 101. maddesinde, vakfa özgülenecek mal varlığının vakfın amacını gerçekleştirmeye yeterli olması, vakfın zorunlu unsur- ları arasında sayılmış ve aynı Yasa’nın 102. maddesinde de yeterli mal- varlığına sahip bulunmayan vakıfların tesciline karar verilemeyeceği hükmüne yer verilmiştir. Geniş anlamda vakfın malvarlığı ise, kuruluşta tahsis edilenlerle birlikte, sonradan elde edilen tüm değerler, ihtiyatlar, vakfın işletme- leri için ayrılan sermayeler ve borçlardan oluşur 87 . TMK’nda amaca özgülenen kuruluş malvarlığı için Mahkeme izni öngörülmüş, vakfın amacını gerçekleştirmeye yönelik olarak sonradan edindiği mallarla ilgili bir hükme ya da sınırlamaya yer verilmemiştir. 3.2. CEMAAT VAKIFLARININ MAL EDİNMELERİ SORUNU 3.2.1. Tarihsel ve Yasal Süreç Osmanlı döneminde tüzel kişilere taşınmaz mal edinebilme olana- ğı ilk defa 16 Şubat 1328 (1912) tarihli kanunla bahşedilmiştir. “Eşhası Hükmiyenin Emvalı Gayrimenkuleye Tasarruflarına Mahsus Kanunu Muvakkat” adını taşıyan bu Kanun, tüzel kişilere bu tarihten sonra taşınmazlarda temellük ve tasarruf imkanı sağladığı gibi, tüzel kişile- rin o tarihte fiili tasarrufları altında olmakla beraber, başkaları üzerine tapuya tescil ettirdikleri mallarının bazı kayıt ve şartlarla kendi namla- rına tescil ettirmelerine olanak sağlamıştır. 87 Murat Doğan, Vakıflarda Mal Varlığı, Ankara, 2000, s. 163. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY125 Bu kanunun verdiği yetkiye dayanarak diğer hükmi şahıslarla bir- likte azınlık cemaatleri de mülkiyetleri takma adlarla başka kimselerin üzerinde bulunan ve tasarruf ede geldikleri taşınmaz mallarını kendi tüzel kişilikleri üzerine geçirebilmek için Defter-i Hakani idarelerine birer beyanname ile başvurmuşlardır. Bu beyannameler, yalnızca ta- şınmaz mallar için doldurulmuştur. Kanunda çizilen çerçeveye ve aktarılan bilgilere uygun olarak süresi içinde Defter-i Hakani İdaresine beyanname veren azınlıkların okul, yetimhane, kilise, havra ve hastane gibi sosyal, kültürel, dini ve hayri kurumlarının her biri ayrı birer tüzel kişilik olarak kabul edil- mişlerdir. Lozan Antlaşması’nın 40. maddesinde, gayrimüslim azınlıkların giderlerini kendileri ödemek üzere, her türlü hayır kurumlarıyla, din- sel ve sosyal kurumlar, her türlü okullar ve buna benzer öğretim ve eğitim kurumları kurmak, yönetmek ve denetlemek konusunda diğer Türk vatandaşları gibi eşit haklara sahip olacakları; 42. maddesinin üçüncü fıkrasında ise Türkiye’nin azınlıklara ait kiliselere, havralara, mezarlıklara ve sair müessesatı diniyeye her türlü himayeyi bahşeyle- meyi ve aynı azınlıkların hali hazırda Türkiye’de mevcut olan evkafına ve müessesatı diniye ve hayriyelerine her türlü kolaylık ve müsaadeyi göstereceği taahhüdünde bulunduğu ifade edilmiştir. 1935 yılında çıkarılan 2762 sayılı Yasa’nın 44. maddesi uyarınca, cemaat vakıflarının vakıf olarak tasarruf edildikleri, vergi kayıtları, kira mukaveleleri ve 1328 tarihli Yasa’nın yayınlanmasından sonra ta - puya verilmiş defterler ve müesseselerin hesap defterleri ve buna ben- zer vesikalarla anlaşılacak olan yerleri “vakıf kütüğü”ne kaydedilmiş, ayrıca aynı Yasa’nın Geçici 1. maddesi uyarınca da, cemaat vakıflarını idare eden kişilerce bilcümle mallarının, gelirlerinin ve bunları sarf ettikleri yeri birer beyanname ile Vakıflar İdaresine bildirilmesi şart koşulmuştur. 2762 sayılı Yasa (mülga) ile durumu belirlenen cemaat vakıfları, zaman zaman kuruluş amaçlarına uygun olarak ihtiyaçlarını karşıla- mak üzere taşınmaz mal edinmiş ve taşınmaz malları üzerinde tasar- rufta bulunmuş iken, bu konu çeşitli yargı kararlarına konu olmuş ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (HGK)’nun 8.5.1974 günlü, E: 1971/2- Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu126 820, K: 1974/505 sayılı kararıyla 88 birlikte, bu vakıfların taşınmaz mal edinmelerinin önü kapatılmıştır. Söz konusu kararda, cemaat vakıfla- rının 1936 yılında verdikleri beyannamelerin vakıfname olarak kabu- lünün zorunlu olduğu, vakıfnamelerinde mal ya da bağış kabul ede- bilecekleri yönünde açıklık bulunmayan vakıfların ise gerek doğrudan gerekse vasiyet yoluyla taşınmaz mal iktisap edemeyecekleri belirtil- miştir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun bu kararından sonra, cemaat vakıflarının 1936 beyannamesinde yer almayan taşınmazları aleyhine açılan davalarda, Yargıtay aynı görüş doğrultusunda kararlar verme- ye devam etmiştir. Ancak, Yargıtay 1. Hukuk Dairesinin 6.12.1999 günlü, E. 1999/12630, K. 1999/12902 sayılı kararında, Yargıtayın çeyrek yüzyıl- dan beri sürdüregeldiği cemaat vakıflarının bağış ya da vasiyet yoluy- la taşınmaz edinebilmeleri için beyannamelerinde bu konuda açıklık bulunması gerektiği yolundaki görüşünden dönülmüş ve kararda son- radan edinilen taşınmazın vakfın tüzüğü dikkate alınarak taşınmaz mal edinmenin amacı aşan bir durum yaratıp yaratmayacağının de- ğerlendirilmesi gerektiği ifade edilmiş ise de, bu karar istisnai bir karar niteliğinde kalmıştır. Nitekim, Yargıtayın daha sonra verdiği çeşitli ka- rarlarında eski görüşünü yinelediği görülmüştür 89 . Benzer yaklaşım, Danıştay tarafından da benimsenmiştir 90 . Bu noktada, yukarıda belirtilen yargı kararlarına konu olan 1936 tarihli beyannamenin hukuksal niteliği üzerinde durulması gerekmek- tedir. Yargı kararlarında benimsenen ve bir kısım yazarlarca 91 da destek- lenen 1936 tarihli beyannamenin vakıfname olarak kabul edilmesi ge- rektiği, vakıfnamede açık hüküm bulunmaması durumunda vakıfların taşınmaz mal edinemeyecekleri, cemaat vakıflarının da gerçek anlamda vakıfnamelerinin bulunmaması nedeniyle taşınmaz mal edinemeyecek- 88 YKD, 1975, C. 1, S. 8/16. 89 Örneğin Yargıtay 1. Hukuk Dairesi’nin 22.2.1993 günlü, E. 1992/14847, K. 1993/2047 ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 8.5.2002 günlü, E. 2002/16-159, K. 2002/355 sayılı kararlarında da Yargıtay HGK’nun 1974 yılında verdiği kararda benimsediği argümanlar esas alınmıştır. 90 Örneğin Danıştay 10. Dairesinin 26.5.1982 günlü, E. 1982/3285, K. 1982/1413; 27.5.1986 günlü, E. 1986/69, K. 1986/1302 ve 26.3.1992 günlü, E. 1991/1596, K. 1992/1144 sayılı kararları. 91 Aytaş, a.g.m., s. 784. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY127 leri yönündeki görüşün tutarlı olmadığı kanaatindeyiz. Bu husus, 2762 sayılı Yasa’nın gerek 44. maddesi gerekse Geçici 1. maddesinin gerekçe- leri ve yasalaşma süreçleri incelendiğinde açıkça ortaya çıkacaktır. Gerçekten de 2762 sayılı Kanun’a ilişkin Tasarı’nın ilk halinde 44. maddenin bulunmadığını görmekteyiz. Bu madde Tasarı’ya TBMM Adliye Encümeni’nin 2.7.1934 günlü, E. 1/395, K. 43 sayılı Mazbatası ile eklenmiştir. Encümenin gerekçesi şöyledir: “Encümenin bu fasla ilave ettiği maddelerden birisi de alakadarların mü­ racaatlarını beklemeden bu kanunun neşrinden en az onbeş sene evvelinden beri vakfolunarak tasarruf edildikleri anlaşılacak olan mallar Evkaf idaresinin talebi üzerine tapuya işaret edilerek ilân olunacağı, bu ilân tarihinde itibaren beş sene içinde itiraz eden çıkmazsa o malın vakıf olarak katî tescili yapılacağı tasrih edilmiş olup bununla da vakıf mallar gizlide kalmayarak bir an evvel tescillerinin yapılması temin olunmak istenmiştir. Gerçi 1515 sayılı kanun mucibince dahi vakıf malların tapuya raptı mümkün ise de kısmı mühimi eş­ hası hükmiyeye aid olmak üzere bir kısım vakıflarda mevcud muvazaalı ve gizli vaziyetin ortadan kaldırılmasına mezkûr kanunun hükümleri kâfi gel­ meyeceği düşünülmüş ve tapu sicillerinin bir an evvel tesisi hakkında medeni kanunun istihdaf ettiği gayenin bir kat daha kolaylıkla temini husulü için bu hususta halin icaplarına göre daha müsait hükümler vazına lüzum görülmüş ve maddenin bu şekilde tesbitinde bu mülâhazalar âmil olmuştur.” 92 . 2762 sayılı Kanun’un Geçici 1. maddesinde azınlık vakıflarından beyanname istenmesinin gerekçelerine yer verilmiştir. Söz konusu ge- rekçede “Bu kanunun meriyeti vazı ile beraber şimdiye kadar Devlet teşek­ külleri ile hiç te alakadar olmamış bir çok vakıflar ve bu meyanda akalliyet vakıflarında da Devlet murakebesi teessüs edecek demektir. Murakebe edebil­ mek için murakebe edilecek şeyin mahiyetinin bilinmesi zaruridir. Halbuki bu vakıflar hakkında umum müdürlükçe hiçbir kayid ve malumat yoktur. Bunun için bu kabil vakıfları idare edenlerden derhal bir beyanname istenilmesi ve ba­ dema vakıfta tasarruflarının bu beyannamenin tasdikına talikı ve beyanname­ ler muhteviyatının sıhhat ve selâmetini temin için de bunların istinadedeceği vesaikın bu kanunun neşrinden evvel mevcud ve meri bulunduğunun sabit olması esasının şart ittihazı muvafık metalea edilmiş 1 -5 maddeler bu esaslar dairesinde tedvin edilmiştir.” denilmektedir 93 . 92 TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima F, C. 4, S. Sayısı 124-2, s. 9. 93 TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima F, C. 4, S. Sayısı 124-2, s. 5. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu128 Görüldüğü üzere, cemaat vakıflarından beyanname istenmesinin temel gerekçesinin bu vakıfların Devlet tarafından denetlenmesini sağlamak ve denetlemenin yapılabilmesi için de söz konusu vakıfla- rın o ana kadar fiilen tasarrufu altında tuttukları ancak muvazaa ya da gizli bir takım işlemlerle kayıt altında bulunmayan tüm mal var- lıklarının bir envanterinin ortaya çıkarılması amacına yönelik olduğu anlaşılmaktadır. Bir başka ifadeyle, 1936 tarihli beyannamenin vakfiye olarak kabul edilmesine olanak bulunmadığı gibi, bu beyannamenin cemaat vakıflarının taşınmaz mal edinmesinin önüne geçilmesi ama- cıyla istendiği görüşü de yerinde değildir. Esasen yasakoyucu cema- at vakıflarının sonradan taşınmaz mal edinemeyecekleri yönünde bir iradeye sahip olsa idi, bu konuda 2762 sayılı Yasa’ya açık bir hüküm koyma yönüne gidebilirdi. Nitekim, Sungurbey de cemaat vakıflarınca verilen bu beyanna- melerin yalnızca tasarruflarında bulunan taşınmazların kendi adlarına tapuya tescili için yapılan bir bildirimden ibaret olduğunu, vakıfname niteliğinde bulunmadığını, bu nedenle gerek 1328 tarihli Yasa’da ge- rekse 2762 sayılı Yasa’da cemaat vakıflarının satış, bağış ya da vasiyet yoluyla taşınmaz mal edinip edinmeyeceği hususunun açıkça belirtil- mesine gerek görülmediğini ifade etmiştir 94 . Bu bağlamda, 2762 sayılı Yasa’nın 44. maddesine ilişkin TBMM’nin 2.7.1956 günlü ve 1972 sayılı tefsir kararından da söz etmek gerekecek- tir 95 . Söz konusu Tefsir Kararı’nda cemaat vakıflarının 16 Şubat 1328 (1912) tarihli Kanun’a kadar yalnızca kayden gayrimenkul tasarrufla- rına izin verilmediğini, bu durumun bir takım hukuki, ekonomik ve sosyal sakıncalar ortaya çıkarması nedeniyle adı geçen Kanun ile so- runa çözüm getirildiği ifade edildikten sonra, 2672 sayılı Kanun’un 44. maddesiyle de yasada öngörülen koşullar içerisinde cemaat vakıfları- 94 Sungurbey, a.g.e., s. 356. 95 2.12.1942 günlü, 8/24 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararıyla, yaklaşık iki bin yıl önce yaşamış hristiyan azizleri adına “nam-mevhum” olarak tapuya tescil edilmiş cemaat vakfı taşınmazlarının vakıf adına tescili için bunların rıza ve muvafakatlarının gerekli olduğu yolunda yerine getirilmesi olanaksız bir koşulun öngörülmesi üzerine, cemaat vakıfları cemaatten birilerinin bu azizlerin torunu olduğu yolunda komik mirasçılık belgeleri aldırtarak bu kişilerin rıza ve muvafakatıyla vakfın taşınmazını tescil ettirme yoluna gidiyorlardı. Bu durumun giderilmesi için söz konusu tefsir kararının alınması yoluna gidilmiştir. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY129 nın fiilen tasarrufunda bulunan taşınmazların cemaat vakıfları adına tescilinin yapılmasına olanak tanındığı, buna karşılık gerçek kişilerin takrirleriyle vakıflar lehine tescil yapılmasında ise her hangi bir tered- dütün bulunmadığı ifade edilmiştir. AİHS’nde düzenlenen ayrımcılık yasağı ve Ek 1 sayılı Protokolle güvence altına alınan mülkiyet hakkının korunması ilkeleri ile uyum sağlamak amacıyla, 3.8.2002 günlü, 4771 sayılı Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun’un 4. maddesiyle 2762 sayılı Yasa’nın 1. maddesine eklenen fıkralarla yapılan değişiklikle, Cema- at vakıflarını vakfiyeleri olup olmadığına bakılmaksızın, Bakanlar Kurulunun izniyle dini, hayri, sosyal, eğitsel, sıhhi ve kültürel alan- lardaki ihtiyaçlarını karşılamak üzere taşınmaz mal edinebilmelerine ve taşınmaz malları üzerinde tasarrufta bulunabilmelerine olanak sağlanmıştır. Söz konusu Yasa değişikliğinin iptali için Anayasa Mahkemesi- ne yapılan başvuru, Mahkemenin 27.12.2002 günlü, E: 2002/146, K: 2002/201 sayılı kararıyla 96 reddedilmiş, karardan sonra 2.1.2003 günlü, 4778 sayılı Kanun’la yapılan düzenleme ile de Bakanlar Kurulu yerine Vakıflar Genel Müdürlüğünün izninin yeterli olacağı hükmü getiril- miştir. 5737 sayılı yeni Vakıflar Kanunu’nun 12. maddesiyle yapılan dü- zenlemeyle, önceki hükümlerden farklı olarak, cemaat vakıflarına herhangi bir makamdan izin almaksızın ve vakıf amacıyla öngörülen hizmetleri gerçekleştirme koşulu aramaksızın bir mal edinme olanağı sağlamaktadır. Anayasa Mahkemesinin kararına da konu olan cemaat vakıflarına taşınmaz edinme hakkı tanıyan 2002 yılındaki Yasa değişikliğinden sonra geçen 6 yıllık süreçte Türkiye’de faaliyet gösteren toplam 161 cemaat vakfının edindikleri taşınmaz sayısı 41; 5737 sayılı Yasa’nın yürürlüğe girdiği 27.2.2008 tarihinden 9.2.2010 tarihine kadar geçen süreçte ise 14 vakıf tarafından 22 adet taşınmaz (6 taşınmaz satış, 16 taşınmaz bağış) edinilmiştir 97 . 96 AMKD, S. 39/1, s. 295-350. 97 Söz konusu rakamlar, Vakıflar Genel Müdürlüğü yetkililerinden alınmıştır. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu130 3.2.2. 5737 Sayılı Vakıflar Kanunu’nun Öngördüğü Düzenleme 5737 sayılı Vakıflar Kanunu’nda cemaat vakıflarının mal edin- meleri, özellikle taşınmaz mal edinmeleri hususunda, iki maddede düzenleme yapılmıştır. Kanun’un 12. maddesinin birinci fıkrasında, söz konusu vakıfların ileriye dönük mal edinmeleri ve mevcut malla- rı üzerindeki tasarruf yetkileri düzenlenirken; Geçici 7. maddesinde 98 ise söz konusu vakıfların 1936 Beyannamesinden sonra elde ettikleri taşınmazların kendi adlarına kayıt edilmesine ilişkin hükümler yer al- maktadır. Ancak, çalışmamızın konusunu, Kanun’un 12. maddesinin birinci fıkrasındaki hüküm oluşturduğundan, Geçici 7. madde üzerin- de durulmayacaktır. 5737 sayılı Kanun’un 12. maddesinin birinci fıkrası“Vakıflar; mal edinebilirler, malları üzerinde her türlü tasarrufta bulunabilirler.” şeklin- dedir. Söz konusu kural, “vakıflar”ın önceden herhangi bir merciden izin almaksızın, mal edinebileceklerini ve malları üzerinde her türlü tasar- rufta bulunabileceklerini ifade etmektedir. Kuralda geçen “vakıflar” sözcüğünün, aynı Kanun’un 3. maddesi uyarınca mazbut, mülhak ce- maat ve esnaf vakıflarını ifade etmesi karşısında, gerek MK hüküm- lerine göre kurulan gerekse MK’un kabulünden önce kurulan cemaat vakıflarının özellikle taşınmaz mal edinebilmelerine yasal dayanak oluşturulmuştur. Maddenin gerekçesinde, “Madde ile; halen izin almak suretiyle mal alabilen vakıfların, özel hukuk tüzel kişileri olmaları göz önüne alınarak, hiç­ bir makam ve merciden izin almaksızın mal alabilecekleri ve malları üzerin­ de serbestçe tasarruf edebilecekleri hükmü getirilirken, vakfın devamlılığının sağlanması açısından mülhak, cemaat ve yeni vakıflara başlangıçta özgülenen 98 5737 sayılı Kanun’un Geçici 7. maddesi şöyledir: “Cemaat vakıflarının; a) 1936 Beyannamelerinde kayıtlı olup, halen tasarruflarında bulunan nam-ı müstear veya nam-ı mevhumlar adına tapuda kayıtlı olan taşınmazlar, b) 1936 Beyannamesinden sonra cemaat vakıfları tarafından satın alınmış veya cemaat vakıflarına vasiyet edildiği veya bağışlandığı halde, mal edinememe gerekçesiyle halen; Hazine veya Genel Müdürlük ya da vasiyet edenler veya bağışlayanlar adına tapuda kayıtlı olan taşınmazlar, tapu kayıtlarındaki hak ve mükellefiyetleri ile birlikte bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren onsekiz ay içinde müracaat edilmesi halinde, Meclisin olumlu kararından sonra, ilgili tapu sicil müdürlüklerince cemaat vakıfları adına tescilleri yapılır.” TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY131 mal ve hakların değiştirilebilmesi imkânı sağlanmış, vakıfların sonradan edin­ dikleri malları, izin almaksızın yönetim organlarının kararıyla değiştirebile­ ceklerine ilişkin hüküm getirilmiştir.” ifadelerine yer verilmiştir. Aynı maddenin üçüncü fıkrasına göre, vakıf yöneticilerinin iktisap ettikleri taşınmaz malları tapuya tescil tarihinden itibaren bir ay içinde Vakıflar Genel Müdürlüğüne bildirmeleri gerekmektedir. Yasa’nın 11. maddesinde ise bu bildirim yükümlülüğünü yerine getirmeyen vakıf yöneticilerine idari para cezası verilmesi öngörülmüştür. Yapılan bu düzenleme, 4.11.2004 günlü, 5253 sayılı Dernekler Kanunu’nun 22. maddesiyle paralel bir düzenlemedir. Söz konusu Kanun’un “Taşınmaz mal edinme” başlıklı 22. maddesinde “Dernekler genel kurullarının yetki vermesi üzerine yönetim kurulu kararıyla taşınmaz mal satın alabilir veya taşınmaz mallarını satabilirler. Dernekler edindikleri taşınmazları, tapuya tescilinden itibaren bir ay içinde mülki idare amirliğine bildirmekle yükümlüdürler.” hükmüne yer verilmiştir. 3.2.2.1. Düzenleme Ülkenin Bölünmezliği İlkesine Aykırı mı? Doktrinde bazı yazarlar, Türkiye’nin önüne getirilen gayrimüs- lim vakıflarının gayrimenkul edinmeleri ve dış ilişkilerinin serbest bırakılmasının, Türkiye Cumhuriyetinin Osmanlı İmparatorluğu gibi yok olmasına giden yolda önemli bir dönemeç oluşturacağını, Av- rupalı Hıristiyan vakıfların sahip oldukları büyük maddi imkanlar- la Türkiye’nin en önemli bölgelerini para gücüyle satın alacaklarını, kurtuluş savaşı sırasında şehit kanlarıyla kurtarılmış olan vatan top- raklarının para gücü ile düşman kesimlerin eline geçeceği, böylece Türkiye’nin Bizanslaşmasının sağlanacağını ileri sürmektedirler 99 . Bu ve benzeri yaklaşımlara göre, azınlık vakıflarına taşınmaz edinme hakkı konusundaki sınırlamaları kaldırmak, Türkiye’nin top- rak bütünlüğünün bozulması ve yıkılışının yolunu açmak anlamına gelmektedir. Oysa bu yaklaşım, kötü niyetli çevreler yüzünden bütün gayrimüslim vakıflara sınırlama getirmenin adil olup olmadığını sor- gulamamakta, eşit vatandaşlık haklarından yaralanmanın doğal ve pozitif hukuka uygun olup olmadığını tartışmamakta ve kötü niyetli 99 Anıl Çeçen, “Türkiye Yeniden Bizans’a Dönüştürülüyor”, http://dipdalgasi. org/node/125 (9.11.2010); Ali Akyıldız, “Vakıflar Kanununun Getirdikleri ve Götürdükleri”, Türk Hukuk Dergisi, Kasım-2006, S. 116, s. 3-13. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu132 kişilerin vakıf kurma dışında başka yollardan da yararlanabileceği ola- sılığını göz ardı etmektedir 100 . Anayasamız, Türk Devleti’ne vatandaşlık bağı ile bağlı olan her- kesi Türk sayan birleştirici ve bütünleştirici bir milliyetçilik anlayışı- na sahiptir (Anayasa m. 66). Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü, bu çağdaş milliyetçilik anlayışının belirgin niteliklerinden birini oluşturmaktadır. Ülkemizde yaşayan ve Lozan Antlaşmasına göre de din bağı gö- zetilerek gayrimüslim olmalarından dolayı azınlık kabul edilen kişiler, Türk vatandaşıdırlar. Nitekim, Lozan Antlaşması’nın 39. maddesinde de, gayrimüslim azınlıkların siyasal, ekonomik ve kültürel hakları güvence altına alın- mış, Müslüman olmayan azınlıklara mensup Türk uyruklarının, Müs- lümanların yararlanacakları aynı yurttaşlık haklarıyla siyasi haklar- dan yararlanacakları ve tüm Türk Halkının din farkı gözetilmeksizin yasalar önünde eşit olacakları belirtilmiştir. Bu durumda, Anayasa’ya göre Türk vatandaşı olarak kabul edilen gayrimüslim azınlıklara verilen hakları, Anayasa’ya dayanarak ve bun- ları adeta yabancı ve düşman bir unsur olarak telakki ederek, engelle- meye çalışmanın tutarlı bir yönünün bulunmadığını söyleyebiliriz. 3.2.2.2. Konunun Mülkiyet Hakkı Boyutu Anayasa’nın 2. maddesinde “insan haklarına saygılı olma”, hukuk devletinin nitelikleri arasında sayılmıştır. Anayasa’nın 35. maddesinde, herkesin, mülkiyet ve miras hakla- rına sahip olduğu, bu hakların ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabileceği, mülkiyet hakkının kullanılmasının toplum yararına aykırı olamayacağı hükme bağlanmıştır. Mülkiyet hakkı, kişiye baş- kasının hakkına zarar vermemek ve yasaların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla, sahibi olduğu şeyi dilediği gibi kullanma, ürünler- den yararlanma ve tasarruf olanağı veren bir haktır. Maddede geçen “herkes” tabirinin gerçek ve tüzel kişileri kapsadığı konusunda bir te- reddüt bulunmamaktadır. 100 Bekir Berat Özipek, “Gayrimüslimlerin İnsan Hakları Sorununu Tartışmak: Kaygılar ve Sorular”, www.rightagenda.org/main.php?id=173 (27.11.2010). TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY133 AİHS’ne Ek 1 No’lu Protokol’ün 1. maddesinde de “Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır. Herhangi bir kimse, ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mül­ künden yoksun bırakılabilir. Yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun ola­ rak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli gördükleri yasaları uygula­ ma konusunda sahip oldukları hakka halel getirmez.” denilmektedir. Anayasa’nın 35. maddesi ile AİHS’ye Ek 1 No’lu Protokolde ön- görülen korumanın, edinilmiş mallar üzerinde var olan mülkiyet hak- kına ilişkin olduğu konusunda bir şüphe bulunmamaktadır. Sözleş- me mülk edinme beklentisini, bir başka ifadeyle geleceğe yönelik mal edinme olasılığını korumamaktadır 101 . Ancak, mülkiyet hakkının hak sahibine verdiği yetkilerden biri- sinin de mülkiyeti edinme yetkisi olduğu 102 dikkate alındığında, ka- naatimizce gerçek veya tüzel kişilerin sahip oldukları ekonomik ola- naklarla mal edinebilmeleri de mülkiyet hakkının kapsamı içerisinde mütalaa edilmelidir. Diğer taraftan, hukuk devletinin en önemli ilke- lerinden birisi olan hukuki güvenlik ilkesi de kişilere belli koşulları yerine getirdiğinde hiçbir sürprizle karşılaşmadan belli haklara sahip olunabileceği garantisini vermektedir. Bu anlamda, vakıfların da bün- yeleri ve amaçlarına uygun olmak koşuluyla, diğer gerçek veya tüzel kişiler gibi malvarlığı edinebilmeleri, hukuk devleti ilkesinin bir gere- ği olarak mütalaa edilmelidir. Nitekim, AİHM de, ekonomik hayatın gerekleri ile hukuki gü- venlik ve hakkaniyet gibi ilkeleri dikkate alarak, bu tutumunu zaman içinde yumuşatarak hakkın ileride mevcut olacağı durumu ifade eden “meşru beklenti” kavramını ortaya çıkarmış ve bu kavramı kararların- da kullanmıştır 103 . 101 Güney Dinç, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Malvarlığı Hakları, Türkiye Barolar Birliği Yayınları, Ankara,2007, s. 28 ve 29 102 Saim Tuğrul, Kamu Hukuku Açısından Mülkiyet Hakkı ve Sınırlandırılması, Kazancı Yayınları, Ankara, 2004, s. 8. 103 Burak Gemalmaz, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde Mülkiyet Hakkı, Beta Yayınları, İstanbul, 2009, s. 139, 145 ve 146. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu134 AİHM azınlık vakıflarının mal edinmeleri konusunu mülkiyet hakkı açısından değerlendirmeye tabi tutmuştur. AİHM’nin 9.1.2007 günlü, 34478/97 başvuru numaralı “Fener Rum Erkek Lisesi – Türkiye”, 16.12.2008 günlü, 1480/03 başvuru numaralı “Samatya Surp Kevork Er­ meni Kilisesi, Mektebi ve Mezarlığı Vakfı Yönetim Kurulu - Türkiye” ve 16.12.2008 günlü, 36165/02 başvuru numaralı “Yedikule Surp Pırgiç Er­ meni Hastanesi Vakfı – Türkiye” davalarında verdiği kararların önemle dikkate alınması gerekmektedir. Her üç kararda da davacı vakıfların 1952, 1955, 1958 ve 1962 yılla- rında hibe yoluyla edindiği ve tapuda adına tescil edilen taşınmazları- nın yukarıda belirtilen 1974 tarihli Yargıtay HGK kararı dayanak gös- terilerek Hazine adına tescili için açılan davaların yerel mahkemelerce kabul edilmesi ve kararların Yargıtayca onanması üzerine, AİHM’e yapılan başvuruda AİHM, mülkiyet hakkının korunmasını güvence altına alan AİHS’nin Ek 1 no’lu Protokol’ün 1. maddesinin ihlal edil- diğine karar vererek Türkiye’yi ya taşınmazları davacı vakıflara iade etmesine ya da tazminat ödemeye mahkum etmiştir 104 . AİHM’nin “Yedikule Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi Vakfı – Türkiye” kararında aynen şu ifadelere yer verilmiştir: “Başvuranın mülkiyeti kazanmasından kırk yıl sonra tapu kaydının tapu sicilinden silinmesinin, ilgili kişiyi halihazırdaki malından yoksun bırakmaya sebebiyet verdiği ve 1 No’lu Ek Protokol’ün 1. maddesinin birinci fıkrasının ikinci cümlesi uyarınca mülkiyetten “yoksun bırakma” olarak değerlendirile­ ceği hususunda bir şüphesi yoktur (Fener Rum Erkek Lisesi Vakfı). AİHM, Fener Rum Erkek Lisesi Vakfı kararında, dini azınlıklara ait va­ kıflar tarafından 1936 yılında verilen beyannamelerin, bu vakıfların “vakıf senedi” yerine geçtiğine ilişkin 1974 tarihli içtihadın uygulanmasının “ön­ görülebilirlik” gereği ile bağdaşmadığı kanaatinde olduğunu belirttiğini ha­ 104 AİHM; “Fener Rum Erkek Lisesi – Türkiye” davasında taşınmazların davacı vakfa iade edilmesine veya davacıya 910.000 Euro tazminat ödenmesine, “Samatya Surp Kevork Ermeni Kilisesi, Mektebi ve Mezarlığı Vakfı Yönetim Kurulu - Türkiye” davasında taşınmazın davacı vakıf adına yeniden tescil edilmesine ya da 600.000 Euro tazminat ödenmesine, “Yedikule Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi Vakfı – Türkiye” davasında ise 275.000 Euro tazminat ödenmesine karar vermiştir. 5555 sayılı Yasa’ya ilişkin TBMM Avrupa Birliği Uyum Komisyonu Raporu’nda Dışişleri Bakanlığı yetkililerinin bilgilerine dayanılarak, sekizyüze yakın davanın açılmasının beklendiği ifade edilmiştir. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY135 tırlatır. AİHM sonuç itibariyle, ediniminden on altı ve yirmi iki yıl geçtikten sonra kabul edilen bir içtihadın uygulanması nedeniyle taşınmazların tapu senetlerinin iptal edilmesinin meşruiyet ilkesi ile bağdaşmadığı ve başvuranın mülkiyet hakkına yönelik bir ihlal oluşturduğu neticesine varmıştır.” Diğer taraftan vakıfların mülkiyet hakkına bir sınırlama getirilme- mesini eleştiren bir yaklaşım, Anayasa’nın benimsediği özgürlükçü yaklaşımla bağdaşmadığı gibi; Anayasa’nın muhtelif maddelerinde öngörülen Devletin “hukuk devleti” ve “demokratik” olma nitelikleri- nin ve Anayasa’nın öngördüğü temel felsefenin değişmezliği kavramı- nın anayasal denetimde temel hak ve özgürlükleri koruyucu biçimde yorumlanması gerektiği yönündeki anlayışla da bağdaşmayacaktır 105 . Yine, cemaat vakıflarına mensuplarının dinsel kökenlerinden ha- reketle diğer vakıflardan ayrı bir muamelede bulunulmasını isteme- nin, Anayasa’nın 2. maddesinde düzenlenen Devletin laik niteliği ile de bağdaşmadığı ortadadır. Diğer taraftan, vakfa özgülenen mal varlığının vakfın amacını ger- çekleştirmeye yeterli düzeyde olması gerektiği biçimindeki kuraldan hareketle vakıfların sonradan malvarlığı edinemeyecekleri yönünde çıkarsama yapılması da doğru bir yaklaşım değildir. Çalışmamızın va- kıfların mal edinmelerine ilişkin bölümünde yaptığımız açıklamalar- da belirttiğimiz üzere, vakıfların biri başlangıçta özgülenen diğeri ise sonradan elde edilen iki tür mal varlığı vardır. Vakfa özgülenen mal varlığının vakfın amacını gerçekleştirmeye yeterli düzeyde olmaması durumunda, TMK’nun 102. maddesi uyarınca tesciline olanak yok- tur. İleri sürülen husus, bu mal varlığı yönünden doğrudur. Ancak, 5737 sayılı Kanun’un 12. maddesindeki kural, vakıfların başlangıçtaki mal varlığını değil, sonradan edineceği mal varlıklarını düzenlemek- tedir. TMK’nda bu hükmün dışında, vakıfların sonradan mal varlığı edinemeyeceklerine ilişkin her hangi bir hüküm yoktur. Esasen, tüzel kişiliğe sahip vakıflar için sonradan mal varlığı edinebilecekleri yö- nünde ayrıca bir hüküm vazedilmesine gerek de bulunmamaktadır. Atatürk zamanında çıkarılan 1926 tarihli MK ve 1935 tarihli Vakıflar Kanunu’ndan bugüne kadar geçen süreç içerisinde vakıflarla ilgili ya- pılan düzenlemelerde vakıfların sonradan mal varlığı edinemeyecek- 105 Ömer İzgi, Zafer Gören, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Yorumu, Ankara, 2002, C. I, s. 37. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu136 leri yönünde bir hüküm bulunmaması ve buna rağmen vakıfların 1974 tarihli Yargıtay HGK kararına kadar hiçbir yasal engelle karşılaşma- dan mal varlığı edinebilmeleri bunun açık bir göstergesidir 106 . Diğer taraftan, özellikle azınlık vakıflarının taşınmaz mal edin- melerine ilişkin sınırlamaların kaldırılması sonucunda bu vakıfların dışarıdan maddi yardım alarak ülke menfaatlerine aykırı faaliyetlerin bir aracı haline gelecekleri yönündeki düşüncelerin ise kişilerin etnik veya dinsel kimi farklılıklarından yola çıkarak ve şüpheye, zanna ve vehimlere dayalı olarak söz konusu kişiler hakkında yasa kurallarıyla bazı kısıtlamalar getirilmesinin hukuk devleti anlayışıyla bağdaşır bir yönü yoktur. Esasen böyle bir yaklaşım, Müslüman Türk vatandaşları tarafından kurulabilecek vakıflar veya diğer tüzel kişiler ya da gerçek kişiler tarafından da aynı amaçlarla mal edinebileceği gerçeğini de göz ardı etmektedir. Kaldı ki burada TMK’nun 54., 115., 116. ve 5737 sayılı Yasa’nın 27. maddelerinin azınlık vakıfları bakımından da bu konuda yeterli önle- mi öngördüklerini söyleyebiliriz. Her ne kadar söz konusu yasa mad- deleri yeni vakıflar için uygulanabilecek idiyse de 5737 sayılı Yasa’da bu konuda hüküm bulunmaması nedeniyle söz konusu vakıflar için de anılan hükümlerin uygulanabileceği düşünülmektedir. Buna göre, TMK’nun 115. maddesinde İçişleri Bakanlığınca Anayasa’da öngörülen hallerde ve belirlenen usullere uygun olarak, denetim makamının da görüşünü almak suretiyle mahkemece bir ka- rar verilinceye kadar bu tür faaliyetlerde bulunan vakıflar geçici ola- rak faaliyetten alıkonulabileceği gibi, yine aynı Yasa’nın 116. maddesi uyarınca da Anayasa’da öngörülen bu tür ilkelere aykırı faaliyette bu- lunduğu saptanan vakıfların TMK’nun 116. maddesi uyarınca mahke- me kararıyla dağıtılmaları da mümkündür. Yine, TMK’nun tüzel kişilere ilişkin genel hükümleri düzenleyen bölümünde yer alan 54. maddesinin son fıkrasındaki “Hukuka veya ahla­ ka aykırı amaç güttüğü için kişiliği mahkeme kararıyla sona eren tüzel kişinin malvarlığı her halde ilgili kamu kuruluşuna geçer.”; 5737 sayılı Yasa’nın 27. maddesindeki “…dağıtılan yeni vakıfların borçlarının tasfiyesinden arta 106 Ata Sakmar, “Cemaat Vakıflarıyla İlgili Hukuki Düzenlemeler”, Vakıf Sempozyumu Kitabı, Ankara, 2004, s. 114. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY137 kalan mal ve haklar ise Genel Müdürlüğe intikal eder.” şeklindeki kurallar uyarınca da bu tür faaliyetlerde bulunan vakıfların mahkeme kararıy- la dağıtılması halinde malvarlıklarının Vakıflar Genel Müdürlüğünün mülkiyetine geçeceği unutulmamalıdır. Burada çözümlenmesi ya da açığa kavuşturulması gereken hu- sus, yeni ya da eski vakıfların sonradan mal varlığı edinebilmelerinde değil, yapılan bu düzenlemeyle vakıfların amaç ve faaliyetleri ile ilgili her hangi bir sınırlama yapılmadan mal varlığı edinebilmelerine ola- nak tanınmasının hukuk devleti ilkesiyle bağdaşıp bağdaşmayacağı hususudur. Bir başka ifadeyle, 5737 sayılı Kanun’un 12. maddesin- deki kuralla vakıfların mal edinmelerine hiçbir sınırlama getirilme- mesinin ve vakıfların sınırsız ya da hiçbir denetime tabi olmadan mal edinmelerine olanak tanınmasının, hukuk devletinin ilkesine aykırı bir durum oluşturup oluşturmayacağının açıklığa kavuşturulması ge- rekmektedir. Her şeyden önce, vakıfların mal edinebilmelerine belli bir sınır getirilmemesinin doğru bir yaklaşım olduğunu söylemeliyiz. Zira, TMK’nda gerçek ve tüzel kişilerin hak ehliyetine ilişkin hükümler dı- şında mal edinebileceklerine ilişkin bir hükme gerek görülmediği gibi, buna bir sınırlama getirilmesine de gerek görülmemiştir. Kaldı ki vakıfların mümkün olduğunca her türlü müdahalelerden ve sınırlamalardan uzak tutulması gerektiği hususu, bu kurumların yaşamlarını sürdürebilmeleri için oldukça önemlidir. Bu husus, vakıf- ların Devlet denetimi dışında tutulmaları anlamına da gelmemektedir. Ancak, denetimin ötesine geçen bir müdahale, bu kurumların mahi- yetlerine uygun düşmeyecektir 107 . Yukarıdaki bölümlerde belirttiğimiz üzere, bir özel hukuk tüzel kişisi olan vakıflar, ancak yapılarına ve amaçlarına uygun düştüğü oranda, mal varlığı haklarından sayılan her türlü hakka sahip olabi- leceklerdir. Vakıfların mal edinmeleri sınırsız bir hak olmayıp, ancak bünyelerine ve amaçlarına uygun olmaları koşuluyla mümkündür. Bir başka ifadeyle, vakıfların mal edinebilmeleri konusunda vakfın kendi 107 Prof. Dr. Mehmet İbşirli’nin Cumhuriyetin 80. Yılında Uluslararası Vakıf Sempozyumunda tartışmacı sıfatıyla yaptığı konuşma, Vakıf Sempozyumu Kitabı, Ankara, 2004, s. 76. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu138 bünyesi ve amacından kaynaklanan doğal ve zorunlu sınırlar söz ko- nusudur. Bu hususta, yasada bir kurala yer verilmemiş olması ona sı- nırsız bir mal edinme hakkı tanımaz. Bu noktada TMK’nun vakfa iliş- kin genel kuralları ve kanunlarda yer alan diğer kurallar ile 5737 sayılı Yasa’da öngörülen ve Vakıflar Genel Müdürlüğünce yapılan amaca uygunluk denetimleri devreye girer. Nitekim, 5737 sayılı Kanun’da cemaat vakıflarının taşınmaz mal edinimi ile ilgili izin müessesesi kaldırılırken, Vakıflar Meclisince alım sırasında bir defa yapılan denetim yerine bildirim, beyanname verme ve iç denetim 108 müessesi getirilmiş; ayrıca Vakıflar Genel Müdürlü- ğünün amaca uygunluk denetimi yani malın hangi amaçla ve vak- fın hangi kaynağıyla, hangi yolla edinildiği, amaca uygun kullanılıp kullanılmadığı, gelir getiriyorsa ekonomik değerlendirilip değerlen- dirilmediği, gelirin nerelere harcandığı hususlarının Vakıflar Genel Müdürlüğü müfettişlerince denetleneceği öngörülmüştür (Vakıflar Kanunu, m. 33, 36, 60; Vakıflar Yönetmeliği, m. 39, 42, 122, 123; ayrıca TMK m. 111) 109 . 5737 sayılı Yasa’nın genel olarak, vakıfların malları ve gelirlerinden elde edilen gelirlerin ne şekilde elde edildiği ve vakfın amacına uygun olarak harcanıp harcanmadığı üzerinde bir denetim öngördüğünü görmekteyiz. 108 İç denetim, Vakıflar Kanunu’nun 33. ve Vakıflar Yönetmeliği’nin 39. ilâ 49. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Vakıflar Yönetmeliği’nin 41/1. maddesine göre, iç denetim, vakıf faaliyetlerinin mevzuata ve vakfın stratejik planına uygun olarak yürütülmesini; kaynakların etkili, ekonomik ve verimli kullanılmasını; bilgilerin güvenilirliğini, bütünlüğünü ve zamanında elde edilebilirliğini sağlamayı amaçlar. Vakıf senetlerinde denetim organına yer veren vakıflarda iç denetim bizzat bu organları eliyle yapılabileceği gibi bağımsız denetim kuruluşlarına da yaptırılabilir. Vakıf yöneticileri, yıl sonundan itibaren altı ay içerisinde yapılacak iç denetim rapor ve sonuçlarını Ek-7’deki forma uygun olarak düzenleyerek rapor tarihini takip eden iki ay içerisinde ilgili bölge müdürlüğüne göndermekle yükümlüdürler. 109 Örneğin 5737 sayılı Yasa’nın 33. maddesinin son fıkrasında “Vakıfların amaca ve yasalara uygunluk denetimi ile iktisadi işletmelerinin faaliyet ve mevzuata uygunluk denetimi Genel Müdürlükçe yapılır.”; aynı Yasa’nın Rehberlik ve Teftiş Başkanlığının görevlerine düzenleyen 60. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde ise “Mülhak, cemaat, esnaf vakıfları ile yeni vakıfların, vakfiye ve vakıf senedinde yazılı şartlara, yürürlükteki mevzuata uygun yönetilip yönetilmediği, amacı doğrultusunda faaliyette bulunup bulunmadığı, mallarının ve gelirlerinin vakfiye, 1936 Beyannamesi ve vakıf senedindeki şartlara uygun kullanılıp kullanılmadığı hususlarını incelemek, denetlemek ve rehberlik yapmak.” hükümlerine yer verilmiştir. Benzer hükümler Vakıflar Yönetmeliği’nin 39., 42., 122 ve 123. maddelerinde de yer almaktadır. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY139 5737 sayılı Yasa’nın 60. maddesi ile Vakıflar Yönetmeliği’nin 39., 42., 122 ve 123. maddelerinde cemaat vakıflarının Vakıflar Genel Mü- dürlüğünce veya iç denetim yoluyla yapılacak amaca uygunluk de- netimlerinde, 1936 beyannamesinin dikkate alınacağı hükmüne yer verilmiştir. Bu durumda, cemaat vakıflarının mal edinmelerinde Lozan Antlaşması’nın 40. maddesinde öngörülen hususlar ile bu vakıfların 1936 tarihinde verdikleri beyannameler birlikte değerlendirilerek, söz konusu vakıfların edindikleri malların amaçlarıyla uyumlu olup olma- dığı denetlenebilecektir. Vakıflar Genel Müdürlüğünce yapılan amaca uygunluk denetimi sonucunda, edinilen malın vakfın amacına uygun olmadığının saptan- ması durumunda ne gibi bir işlem yapılacağı 5737 sayılı Yasa’nın 10. maddesinde gösterilmektedir. Buna göre, vakfın amacı doğrultusunda faaliyette bulunmayan, vakfın mallarını ve gelirlerini amaçlarına uy- gun olarak kullanmayan vakıf yöneticileri, asliye hukuk mahkemesin- ce görevden alınabileceklerdir. Kuşkusuz, Devletler gerçek kişilerden farklı olarak özel hukuk tü- zel kişisi niteliğindeki vakıfların ileriye yönelik mülk edinebilmelerine kamu yararı amacıyla bir takım kanuni sınırlamalar da getirebilirler. Ancak, bu durumda yapılacak sınırlamaların vakıf statüsünde kabul edilen tüm tüzelkişileri kapsamı altına alması gerekir. Daha açık ifadey- le, ileriye dönük mülk edinmeye ilişkin getirilen sınırlama, yalnızca bazı vakıfları kapsamına alıyor ve bu düzenlemenin gerek anayasal gerek- se hukukun genel ilkeleri bakımından haklı bir nedeni bulunmuyorsa, böyle bir sınırlamanın savunulacak bir durumunun olmayacağı açıktır. Diğer taraftan, 5737 sayılı Kanun’un 12. maddesinin birinci fıkra- sındaki kuralın, pratikte, önceki kuraldan pek de farklı bir düzenle- me öngörmediğini söylemek mümkündür. Zira, temel olarak Lozan Antlaşması’nın 40. maddesinin baz alındığı önceki yasal düzenleme- de, cemaat vakıflarının taşınmaz mal edinebilmeleri için öngörülen dini, hayri, sosyal, eğitsel, sıhhi ve kültürel alanlardaki ihtiyaçlarla sı- nırlı mal edinebilme koşullarının ise gerçekte bir sınırlama olmadığı açıktır. Çünkü, “dini, hayri, sosyal, eğitsel, sıhhi ve kültürel alanlar” kavramı oldukça geniş bir kavramdır ve neredeyse bu kavramın içeri- sine girmeyecek bir alan bulmak oldukça zordur. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu140 3.2.2.3. Konunun Eşitlik İlkesi ve Lozan Antlaşması Yönünden Değerlendirilmesi Cemaat vakıflarına mal edinme hakkı tanınmasının, bu vakıflara bir ayrıcalık getirip getirmediği ve Lozan Antlaşması’na aykırı olup olmadığı hususlarının da açıklığa kavuşturulması gerekmektedir. 5737 Kanun’un 12. maddesinin birinci fıkrasındaki kural, yalnızca cemaat vakıflarının mal edinebilmelerine olanak tanıyan bir düzenle- me niteliğinde değildir. Söz konusu kural, 5737 sayılı Yasa’nın 3. mad- desi uyarınca, mazbut, mülhak, cemaat ve esnaf vakıfları ile yeni vakıf- ların tamamını kapsamaktadır. Bu bağlamda, yapılan düzenlemenin cemaat vakıfları için ayrıcalık getirdiğini söylemek olası görülmemek- tedir. Bir başka ifadeyle yapılan düzenleme, cemaat vakıflarına diğer vakıflardan farklı ve ayrıcalıklı bir takım haklar getirmemekte, bilakis söz konusu vakıfların diğer vakıflar gibi aynı hak ve yetkilere sahip olacağını hükme bağlamaktadır. Esasen, günümüz insan hakları hukuku, azınlık gruplarının olum- suz biçimde ayrımcılığa uğramasını hoşgörmemekte, aksine olumlu ayrımcılık uygulamalarıyla bu grupların zayıf taraflarının telafi edile- rek varlıklarını sürdürmelerini hedeflemektedir. Olumlu ayrımcılıktan kastedilen, gerçekte eşitsiz bir durumu gidermek adına görünürdeki eşitliği bozmaktır 110 . AİHM’ne göre, eşitlik ilkesinin tek ihlal biçimi, objektif ve makul gerekçeler olmaksızın, benzer durumda bulunan kişilere, Sözleşme’deki haklardan yararlanma bakımından farklı mu- amele yapılmasından ibaret değildir. Ayrımcılığa uğramama hakkı, aynı zamanda, durumları bariz biçimde farklı kişilere, objektif ve ma- kul gerekçeler olmaksızın, farklı muamelede bulunulmaması halinde de ihlal edilmiş olur 111 . Esasen AİHS’nin 14. maddesinde düzenlenen ayrımcılık yasağı da cemaat vakıflarına diğer vakıflardan ayrı bir muamelede bulunulma- sını engellemektedir. Diğer taraftan bu vakıflara diğer vakıflar gibi taşınmaz mal edi- nebilme hakkının tanınması bir ayrıcalık ise; bu ayrıcalığın temelinin, 110 Droit Renucci, Européen Des Droits De L’homme, 3 ème édition, L.G.D.J., 2002, s. 113’ten aktaran Öktem, a.g.m. 111 AİHM’nin 6.4.2000 tarih ve 34369/97 sayılı Thlimmenos Yunanistan’a karşı kararı. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY141 Lozan Antlaşması’na ve 1935 yılında çıkarılan Vakıflar Kanunu’na da- yandığı bilinmelidir. Zira, yukarıda ilgili bölümlerde ayrıntılı olarak açıkladığımız üzere, Lozan Antlaşması’yla gayrimüslimlere ait cemaat vakıflarına Türk vatandaşlarının sahibi olduğu vakıflarla eşit muame- lede bulunulacağı ve bu vakıfların faaliyetlerini yerine getirmeleri ko- nusunda kendilerine her türlü kolaylığın sağlanacağı taahhüt edilmiş ve 2762 sayılı Yasa’yla da cemaat vakıflarına tüzel kişilik tanınmıştır. 1935 yılından bu tarafa tüzel kişilik tanınan ve Türk vatandaşı olan gayrimüslimlere ait olan cemaat vakıflarına, diğer vakıflardan farklı olarak muamele edilmesini eşitlik adına savunmanın tutarlı bir yönü- nün bulunmadığı açıktır. Böyle bir düşünce, cemaat vakıflarına men- suplarının dinlerinden dolayı farklı bir işlem yapılmasını istemekle aynı anlama gelecektir. Bir başka ifadeyle 1935 yılında çıkarılan 2762 sayılı Yasa ile bir- likte cemaat mensuplarının sahip oldukları hayri ve dini niteliği ağır basan kurumlarına vakıf tüzel kişiliği tanınmasından sonra, bu vakıf- ların TMK hükümlerine göre kurulan vakıflara tanınan bazı haklar- dan, özellikle mülkiyet hakkı gibi temel insan haklarından, mahrum edilmelerine çalışılması, Anayasa’da öngörülen eşitlik ilkesiyle bağ- daşmaz. Lozan Antlaşması’nda bu vakıfların sonradan mal edinemeyecek- lerine ilişkin her hangi bir hüküm de bulunmamaktadır. Aksine, bu vakıflara her türlü kolaylığın gösterileceği ve diğer Türk vatandaşla- rının sahip olduğu tüm haklardan eşit surette yararlandırılacağı taah- hüdü altına girilmiştir. Gerçekten de Lozan Antlaşması’nın 40. maddesindeki “Gayri müs­ lim akalliyetlere mensup olan Türk tebaası hukukan ve fiilen diğer Türk te­ baaya tatbik edilen aynı muamele ve aynı teminattan müstefit olacaklar ve bilhassa, masrafları kendilerine ait olmak üzere her türlü müessesatı Hayriye, diniye ve aiyeyi, her türlü mektep ve sair müessesatı talim ve terbiyeyi tesis, idare ve murakabe etmek….hususlarında müsavi bir hakka malik bulunacak­ lardır.” hükmü dikkate alındığında, Türkiye Cumhuriyeti’nin azın- lıkların kurdukları vakıfları Türk vatandaşlarının sahip olduğu tüm haklardan eşit derecede istifade ettirme yükümlülüğü altına girdiği anlaşıldığından, söz konusu düzenlemenin Lozan Antlaşması’na aykı- rı bir yönünün bulunmadığı açıktır. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu142 5737 sayılı Yasa’nın 2. maddesinde “Bu Kanunun uygulanmasın­ da milletlerarası mütekabiliyet ilkesi saklıdır” hükmüne yer verilmiş ve Yasa’nın TBMM’de yapılan görüşmeleri sırasında, bundan kastedile- nin Yunanistan’daki Vakıflar Yasası olduğu ifade edilmişse de bu hük- mün pratikte bir anlam ifade etmediği ortadadır. Çalışmamızın “Lozan Antlaşması’nın 45. Maddesi” başlıklı bö- lümünde mensupları Türk vatandaşı olan cemaat vakıfları hakkında mütekabiliyet ilkesinin uygulanamayacağı ayrıntılı bir şekilde anlatıl- dığından, söz konusu bölüme atıfta bulunmakla yetiniyoruz. Kaldı ki, Yunanistan tarafından Şubat 2008 tarihinde kabul edi- len “Batı Trakya Müslüman Azınlığının Vakıf ve Taşınmazlarının Yö- netim ve İdaresine İlişkin Yasa Tasarısı”nın ilgili hükümleri incelen- diğinde, Yasa’nın 3. maddesinin beşinci fıkrasındaki “Vakıf taşınmaz veya taşınmazlarının satışı, ipotek kaydı, vakfa ait taşınmazın kat karşılığı müteahhite verilmesi, taşınmaz satın alımı ve başka bir vakfa mali yardım ve destek de dahil olmak üzere, vakıf gelirlerinin her türlü yönetim ve idaresi yetkili Müftünün olumlu görüş beyan etmesinden sonra gerçekleşir.” şeklin- deki hükümden, Yunanistan’daki Türk azınlığa ait vakıfların Yetkili Müftü’nün olumlu görüşü üzerine taşınmaz mal satın alabileceği de anlaşılmaktadır. Buradaki Yetkili Müftü ibaresinin Yunan Hüküme- tince atanan Müftü’yü ifade ettiği açık olmakla birlikte, sonuçta, Batı Trakya Türklerine ait vakıfların taşınmazları üzerinde tasarruf yetki- leri bulunmaktadır. 3.2.2.4. Anayasa Mahkemesinin Konuya İlişkin Yaklaşımı Cemaat vakıflarının taşınmaz mal edinmelerine ilişkin olarak Anayasa Mahkemesinin önüne iki dava gelmiştir. Bu davalardan birincisi, yürürlükten kaldırılan 2762 sayılı Vakıflar Kanunu’nun 1. maddesine 3.8.2002 günlü, 4771 sayılı Yasa’nın 4. mad- desiyle eklenen “Cemaat vakıfları, vakfiyeleri olup olmadığına bakılmaksı­ zın, Bakanlar Kurulunun izniyle dini, hayrî , sosyal, eğitsel, sıhhî ve kültürel alanlardaki ihtiyaçlarını karşılamak üzere taşınmaz mal edinebilirler ve taşın­ maz malları üzerinde tasarrufta bulunabilirler.” şeklindeki altıncı fıkranın iptaline ilişkindir. Anayasa Mahkemesi, 27.12.2002 günlü, E. 2002/146, K. 2002/201 sayılı kararıyla, cemaat vakıflarına Bakanlar Kurulundan izin almak koşuluyla, fıkrada belirtilen alanlarda taşınmaz mal edi- TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY143 nebilme ve bu mallar üzerinde tasarrufta bulunabilme hakkını veren kuralın Anayasa’ya aykırı olmadığına karar vererek, iptal istemini reddetmiştir. Anayasa Mahkemesinin söz konusu kararında, yargısal kararlarla cemaat vakıflarının taşınmaz mal edinmelerinden yoksun bırakıldığı, iptali istenen kuralla cemaat vakıflarının bu mağduriyetlerinin gide- rilmek istendiği ve mülkiyet haklarının güvence altına alındığı ifade edilmiştir. Anayasa Mahkemesinin önüne gelen ikinci dava ise, 5737 sayı- lı Kanun’un 12. maddesinin birinci fıkrasındaki kuralın iptaline iliş- kindir. Mahkeme söz konusu kurala yönelik iptal istemini 17.6.2010 günlü, E. 2008/22, K. 2010/82 sayılı kararıyla 112 reddetmiştir. Söz ko- nusu kararda cemaat vakıflarının taşınmaz mal edinmeleri hususu, Anayasa’nın 2., 10. ve 35. maddeleri açısından irdelenerek, Anayasa’ya aykırı bir durumun bulunmadığına karar verilmiştir. SONUÇ Türkiye’de 1974 ilâ 2001 yılları haricinde, cemaat vakıflarının ta- şınmaz mal edinmeleri konusunda her hangi bir sınırlama ya da engel- lemede bulunulmamıştır. Cemaat vakıflarının taşınmaz mal edinme- leri konusunda, söz konusu dönemde yargısal kararlarla ortaya çıkan sorunlar 2002, 2003 ve 2008 yıllarında yapılan yasal değişikliklerle giderilmeye çalışılmıştır. Şu anda mevzuatımızda cemaat vakıfları ile diğer vakıflar arasında taşınmaz mal edinmeleri noktasında her hangi bir farklılık bulunmamaktadır. Ancak, Avrupa Birliği üyesi olmayan ülkemizin azınlık vakıfları- nın bu alanda yaşadıkları sorunları gidermesine karşın, AB üyesi olan Yunanistan’ın ülkesinde bulunan Müslüman Türk azınlığa ait vakıf- lara 2008 yılında çıkardığı yeni Vakıflar Kanunu’nda dahi taşınmaz mal edinme ve diğer bazı konularda sınırlamalar getirmesi ve böylece Lozan Antlaşması’ndaki yükümlülüklerini göz ardı etmesi oldukça manidardır. Çalışmamızda da belirtildiği üzere, cemaat vakıflarının kendileri- nin bile başlangıçta vakıf olmadıklarını belirtip vakıf statüsüne geçme 112 11.1.2011 günlü ve 27812 sayılı Resmi Gazete. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu144 konusunda çekinceler koymalarına rağmen sonraki dönemlerde ısrar - la vakıf olduklarını iddia ederek taleplerini sürekli olarak genişletme- leri ve bu vakıfların uluslar arası camiadan da destek olarak sürekli olarak ülkemiz için sorunlu alanlardan birini oluşturmaları, bu vakıf- lar hakkında toplumda haklı olarak bazı şüpheli kanaatlerin oluşma- sına neden olmuştur. Gerçek kişilerden farklı olarak, tüzel kişi statüsündeki vakıfların ileriye dönük malvarlığı edinebilmelerine kamu yararı amacıyla bir ta- kım yasal sınırlamalar da getirilebilir ve bu sınırlamalar, Anayasa’nın 35. maddesi ve AİHS’nin Ek 1 No’lu Protokolü’ne de aykırılık oluştur- mayabilir. Ancak, burada dikkat edilmesi gereken husus, getirilecek sınırlamanın Anayasa ve hukukun genel ilkelerine aykırı bir tarafının bulunmaması ve haklı bir nedeninin bulunması gerekir. Bir başka ifa- deyle, yalnızca azınlık vakıflarının ileriye dönük mülk edinebilmeleri- ne ilişkin getirilecek bir sınırlamanın ayırımcılık yasağı ve eşitlik ilke- leri karşısında savunulacak bir tarafı olamayacaktır. Bu bağlamda, modern Türkiye Cumhuriyeti Devletinin kurucu antlaşması niteliğinde bulunan Lozan Antlaşması’yla gerçekte vakıf niteliğini haiz olmayan bu kurumlara vakıf statüsünün verilmesi ve söz konusu vakıflara diğer Türk vatandaşlarına ait vakıflara verilen tüm hakların tanınacağının garanti altına alınması ve artık günümüz- de azınlık haklarının geldiği noktada bu vakıflara Müslüman Türk va- tandaşlarının mensubu olduğu vakıflardan ayrı bir muamelede bulu- nabilmesi mümkün olmadığı da ortadır. Konunun özellikle mülkiyet hakkı gibi temel bir insan hakkıyla da ilgisi olması dikkate alındığında, söz konusu vakıflar hakkındaki şüpheleri paranoya boyutuna vardırmadan ancak gerekli tedbirleri de elden bırakmayarak sorunun sağduyulu bir yaklaşımla ele alınması gerekmektedir. Bu konuda Vakıflar Genel Müdürlüğüne çok büyük ve tarihi sorumluluklar düşmektedir. Sonuç olarak, yapılan son yasal düzenlemelerin bazı eksikliklerine rağmen olumlu hükümler getirdi- ğini ve ülkemizin uluslar arası alanda karşılaştığı sorunların çözümü- ne olumlu katkı sağlayacağını söyleyebiliriz. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY145 KAYNAKLAR Kitap ve Makaleler AKBULUT, İlhan, “Vakıf Kurumu, Mahiyeti ve Tarihi Gelişimi”, Vakıf­ lar Dergisi, Ankara, 2007, S. XXX. AKGÖNÜL, Samim, “Vakıflar Kanunu, Azınlık Olmak ve Azınlık Ku- rumları”, Azınlıkça Dergisi, S. Mart – 2008, s. 10 (http://www.azin- likca.org/pdfs/AZINLIKCA-36_Mart-08.pdf). AKGÜL, Hüseyin, Azınlık Kavramı, Akademi Kitabevi, İzmir, 2003. AKİPEK, Jale, AKINTÜRK, Turgut, Türk Medeni Hukuku – Başlangıç Hükümleri- Kişiler Hukuku, Beta Yayınları, İstanbul, 2007. AKYILDIZ, Ali, “Vakıflar Kanununun Getirdikleri ve Götürdükleri”, Türk Hukuk Dergisi, Kasım-2006. ALİEFENDİOĞLU, Yılmaz, “Azınlık Hakları ve Türk Anayasa Mah- kemesinin Azınlık Konusuna Bakışı”, Azınlık Hakları, İstanbul Ba- rosu İnsan Hakları Merkezi Yayın No: 2, İstanbul, 2002. ARSAVA, Ayşe Füsun, Azınlık Kavramı ve Azınlıkların Uluslararası Bel­ geler ve Özellikle Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesinin 27. Maddesi Işığında İncelenmesi, AÜ. SBF Basımevi, Ankara, 1993. AYDIN, Zeynep, “Lozan Antlaşması’nda Azınlık Statüsü Farklı Kö- kenlilere Tanınan Haklar”, Azınlık Hakları, İstanbul Barosu İnsan Hakları Merkezi Yayın No: 2, İstanbul, 2002. AYTAŞ, Gülseren S., “Vakıflar Kanunu Bir Ayrıcalık Belgesidir”, İstan­ bul Barosu Dergisi, C. 82, S. 2008/2, Mart-Nisan. Cumhuriyetimizin 50. Yılında Vakıflar, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayı- nı, Ankara, 1973, s. 7. ÇAVUŞOĞLU, Naz, “Azınlık Hakları: Avrupa Standartları ve Türkiye Bir Karşılaştırma”, Azınlık Hakları, İstanbul Barosu İnsan Hakları Merkezi Yayın No: 2, İstanbul, 2002. ÇAVUŞOĞLU, Naz, Uluslararası İnsan Hakları Hukukunda Azınlık Hak­ ları, Su Yayınları, Ankara, 2001. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu146 ÇEÇEN, Anıl, “Türkiye Yeniden Bizans’a Dönüştürülüyor”, http:// dipdalgasi.org/node/125 (9.11.2010). DİNÇ, Güney, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Malvarlığı Hakla- rı, Türkiye Barolar Birliği Yayınları, Ankara,2007. DOĞAN, Murat, Vakıflarda Mal Varlığı, Ankara, 2000. EMİN, Sabahattin, “Yunanistan’da Vakıflar ve Müslüman Türk Azın- lığı Vakıflarının Durumu”, Vakıf Sempozyumu Kitabı, Ankara, 2004. GEMALMAZ, Burak, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde Mülkiyet Hakkı, Beta Yayınları, İstanbul, 2009. İBŞİRLİ, Mehmet “Cumhuriyetin 80. Yılında Uluslararası Vakıf Sem- pozyumunda tartışmacı sıfatıyla yaptığı konuşma”, Vakıf Sempoz­ yumu Kitabı, Ankara, 2004. İMAMOĞLU, M. Altuğ, Azınlık Vakıfları ve Yabancıların Taşınmaz Edi­ nimleri, Yazıt Yayınları, Ankara. 2006. İZGİ, Ömer, GÖREN, Zafer, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Yorumu, Ankara, 2002, C. I. KÖPRÜLÜ, Bülent, Medeni Hukuk, İstanbul, 1984. Lozan Barış Konferansı – Tutanaklar Belgeler- (Cev. Seha L. MERAY), SBF Yayınları No: 291, Ankara, 1970, Takım 1, C.1, Kitap 2. OKUTAN, M. Çağatay, Tek Parti Döneminde Azınlık Politikaları, İstan- bul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2004. ORAN, Baskın, “Lozan’ın ‘Azınlıkların Korunması’ Bölümünü Yeni- den Okurken”, Yılmaz Günal’a Armağan, SBF Dergisi, C. 49, Hazi- ran – Aralık 2004, No: 3 -4. ORAN, Baskın, Küreselleşme ve Azınlıklar, İmaj Kitabevi, Ankara, 2001. ÖKTEM, Emre, “Yeni Vakıflar Kanununun Cemaat Vakıflarına İliş- kin Hükümleri Hakkında Uluslararası Hukuk Açısından Bazı Gözlemler”, Ergun Özbudun’a Armağan, Yetkin Yayınları, Ankara, 2008, C. II. TBB Dergisi 2011 (96)   Mustafa ÇAĞATAY147 ÖZİPEK, Bekir Berat ÖZİPEK, “Gayrimüslimlerin İnsan Hakları So- rununu Tartışmak: Kaygılar ve Sorular”, www.rightagenda.org/ main.php?id=173 (27.11.2010). ÖZSUNAY, Ergun, Medeni Hukukumuzda Tüzel Kişiler, İstanbul, 1982. ÖZTÜRK, Nazif, Azınlık Vakıfları, Altınküre Yayınları, Ankara, 2003. REHMAN, Javaid, “Uluslararası Hukukta Azınlık Hakları”, Azınlık Hakları, İstanbul Barosu İnsan Hakları Merkezi Yayın No: 2, İstan- bul, 2002. RENUCCI, Droit, Européen Des Droits De L’homme, 3 ème édition, L.G.D.J., 2002. REYNA, Yuda, ZONANA, Ester Moreno, Son Yasal Düzenlemelere Göre Cemaat Vakıfları, Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş., İstanbul, 2003. RIGAUX, François, “Azınlıklar Hukuku: Tanımlama Sorunları”, Azın­ lık Hakları, İstanbul Barosu İnsan Hakları Merkezi Yayın No: 2, İs- tanbul, 2002. SADİOĞLU, Sedat, “Azınlık Sorunu ve Çözüm Önerileri”, Azınlık Hakları, İstanbul Barosu İnsan Hakları Merkezi Yayın No: 2, İstan- bul, 2002. SAKMAR, Ata, “Cemaat Vakıflarıyla İlgili Hukuki Düzenlemeler”, Vakıf Sempozyumu Kitabı, Ankara, 2004. SOMUNCUOĞLU, Sadi “Yeni Vakıflar Kanunu Lozan’a Aykırı mı?”, (http://www.dengeli.net/vakiflar_kanunu_lozana_aykiri_mi_. html- 21.11.2008). SUNGURBEY, İsmet, Eski Vakıfların Yeni Sorunları, Maltepe Üniversi- tesi Yayınları, İstanbul, 2001. SYRİGOS, Angelos, “Yunanistan’daki Müslüman Dini Vakıfların Hu- kuki İdaresi”, Vakıf Sempozyumu Kitabı, Ankara, 2004. TARHANLI, Turgut, “Cemaat Vakıfları”, İstanbul Barosu İnsan Hakları Merkezi Azınlık Hakları Çalışma Grubu, 2002. Geçmişten Günümüze Azınlık Vakıflarının Mal Edinmeleri Sorunu148 TUĞRUL, Saim, Kamu Hukuku Açısından Mülkiyet Hakkı ve Sınır- landırılması, Kazancı Yayınları, Ankara, 2004. ULUÇ, Yusuf Vakıflar Hukuku ve Mevzuatı, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara, 2008. ZEVKLİLER, Aydın, ACARBEY, M. Beşir, GÖKYAYLA, K. Emre, Me­ deni Hukuk, Ankara, 1999. Dergi ve Elektronik Kaynaklar Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi (Çeşitli sayılar) Yargıtay Kararlar Dergisi TBMM Tutanak Dergisi (Çeşitli ciltler) http://www.vgm.gov.tr/02_VakiflarHakkinda/001_Vakiflarimiz/ hukuktavakif.cfm(10.12.201). http://www.vgm.gov.tr/02_VakiflarHakkinda/004_CemaatVakif - lar/cemaat.cfm (20.12.2010).