Talih Uyar makaleler 290TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Belirli şekil koşullarına bağlı ve belirli bir miktar paranın ödenme- si taahhüdünü içeren, “kıymetli evrak niteliğini taşıyan bir borç senedi” 1 2 olan bono (emre muharrer senet), Ticaret Kanunu’nda madde halinde (TK m. 688-690) düzenlenmiş ve 690. maddedeki yollama gereğince “niteliğine aykırı düşmedikçe” poliçe hakkındaki hükümlerin bu kıy- metli evrak türüne de uygulanması öngörülmüştür. Bononun geçerlik (şekil) koşulları (öğeleri, unsurları) TK m. 688 ve 689’da belirtilmiştir. Bu maddelere göre bir senedi “bono” (emre muharrer senet) yapan koşulları doktrindeki 3 gruplandırmaya uygun olarak; * Av., İzmir Barosu. 1 Domaniç, H., Kıymetli Evrak Hukuku ve Uygulaması, 1990, s. 465. 2 Bono örneği: Vade 1.12.2007 Türk Lirası 5.000 YTL Bu emre muharrer senet (1) karşılığında 1.12.2007 tarihinde (2) Ali Yıldırım’a (3) veya emrühavalesine, yalnız beş bin yeni Türk Lirası (4) ödeyeceğim. Bedeli malen alınmıştır. Uyuşmazlık halinde İzmir mahkeme (ve icra daireleri) yetkili olacaktır. Borçlu Basri Borçsever Atatürk Bulvarı No: 1, İzmir (5) 1.6.2007 (6) Pul-imza (7) 1- Emre muharrer senet (ya da bono) kelimes i, 2- Vade, 3- Lehtarın ismi, 4- Ödenecek para miktarı, 5- Düzenlenme (keşide) yeri, 6- Düzenlenme (tanzim) (keşide) tarihi, 7- Borçlunun imzası 3 Domaniç, H., a. g. e., s. 469 vd.; Öztan, F., Kıymetli Evrak Hukuku, 2. Bası, 1997 s. 995 vd.; Karayalçın, Y., Ticari Senetler, 1970, s. 310 vd.; Poroy, R., / Tekinalp, Ü., Kıymetli Evrak Hukukuı Esasları, 1999, 14. Bası, s. 282 vd.; İmregün, O., Kara Ticaret Hukuku Dersleri, 11. Bası, 1996, s. 565 vd.; İmregün, O., Kıymetli Evrak Hukuku, 3. Bası, 1995, s. 110 vd.; Tuna, E., Ticaret Hukuku Prensipleri, C: III, 1986, s. 168 vd.; Bozer, A., Bankacılar İçin Kıymetli Evrak Hukuku Bilgisi, 1978, s. 270 vd.; Erman, E. S., Poliçe-Bono-Çek ve Kambi- yo Senetlerine Ait Özel Takip Yolları, 1973, s. 22 vd.; Erol, N., Takip Hukukunda Kambiyo İcra Hukukunda BONO’NUN (EMRE MUHARRER SENET’İN) GEÇERLİLİK K OŞULLARI Talih Uyar* makaleler Talih Uyar 291TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 A. Zorunlu (kesin=mutlak mecburi) şekil (geçerlik) koşulları, B. Alternatif zorunlu (mecburi) şekil (geçerlik) koşulları, C. İsteğe bağlı (ihtiyari) koşullar, olmak üzere, üç başlık altında incelemek mümkündür. Biraz sonra daha yakından inceleyeceğimiz bu “zorunlu koşullar” bono’da ne zaman tam olarak yazılmış olmalıdır? Senedin alacaklısı ve borçlusu olan taraflar, aralarında anlaşarak, yasa gereği bono’da mutla- ka yazılması gereken koşulların hepsini tam olarak içermeyen bir senet düzenleyip bunu tedavüle çıkarabilirler mi? Uygulamada bu konudaki gereksinimleri gözönünde tutan kanun koyucu, TK m. 592 hükmü ile bu soruya “olumlu” cevap vermiştir. Tedavüle çıkarken tamamen dol- durulmamış olan bu tür bonolara açık bono denilmektedir. A. ZORUNLU (KESİN) ŞEKİL KOŞULLARI Aşağıda teker teker incelenen bu koşullardan herhangi birinin bu- lunmaması, senedin “bono” niteliğini kaybetmesine neden olur. Bu ba- kımdan bu koşullara; “zorunlu (kesin) şekil koşulları” denilmiştir. Bu koşullar takip (icra ve iflas) hukuku bakımından da çok önem taşırlar. Gerçekten, icra müdürü alacaklının “kambiyo senetlerine ilişkin özel takip usulü”ne göre takibe koymak istediği senedi inceleye- rek, bu bölümdeki koşulların senette bulunup bulunmadığını araştır- dıktan sonra, onun “takip talebi”ni kabul ya da red edecektir (İİK m. 168/I). İcra müdürünün bu konudaki yanlış takdiri İİK m. 168/I-3 ve 170a hükümlerine göre borçlunun ve İİK m. 16 hükmüne göre de alacaklının şikayetine yol açar. Senetleri, 1971, s. 76 vd.; Şimşek, E., Ticari Senetler, 1969, s. 344 vd.; Akgün, M. Z., Kıy- metli Evrak Hukuku, 1966, s. 97 vd.; Doğanay, İ., Türk Ticaret Kanunu Şerhi, 4. Bası, C. 2, 2004, s. 2077 vd.; Öğütçü, T., / Altın, M., Ticari Senetler ve Özel Takip Yolu, s. 266; Türkeş, Ş., Tatbikatta Bonolar, s. 7 vd.; Eriş, G., Açık Emre Yazılı Senet ve Bazı Sorunlar (Yar. D. 4/1-2, s. 176 vd.); Başbuğoğlu, T., Uygulamalı Türk Ticaret Kanunu, C: 1, 1988, s. 917 vd.; Edgü, E., Ticaret Hukuku, (Kıymetli Evrak Hukuku) 1965, s. 194 vd.; Eriş, G., Kıymetli Evrak ve Taşıma, 1988, s. 614 vd.; Oğuzoğlu, A.C., / Oğuzoğlu, Ö., Açıklamalı-İçtihatlı Bono ve Çek Sorunları, 2000, s. 2 vd.; Gürbüz, A.H., Ticari Senetlerin İptali Davaları ve Ticari Senetlere Özgü Sorunlar, 1984, s. 220 vd.; Can, H., / Güner, S., Kıymetli Evrak Hu- kuku, 1994, s. 58 vd.; Ertekin, E., / Karataş, İ., Uygulamalı Ticari Senetler, 1998, s. 196 vd.; Kaçak, N., Açıklamalı-İçtihatlı Tüm Yönleriyle Bono, Poliçe ve Çek, 2006, s. 48 vd.; Kaçak, N., İçtihatlarla Bono, 2001, s. 33 vd.; Ülgen, H.,/ Helvacı, M.,/ Kendigelen, A.,/ Kaya, A., Kıymetli Evrak Hukuku, 2005, s. 110 vd.; Uyar, T., “Bononun (Emre Mukarrer Senedin) Geçerlilik Koşulları”, Prof. Dr. Mahmut Tevfik Birsel’ e Armağan, 2000/, s. 377 vd. Talih Uyar makaleler 292TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Gerek icra müdürü “takip talebi üzerine” -İİK m. 168/I-3 uyarınca- ve gerekse icra hakimi “usulüne göre kendisine yapılan başvurularda” -İİK m. 170a/II uyarınca- takip dayanağı senedin bono niteliğini taşıyıp taşımadığını ve dolayısıyla İİK m. 167-170b hükümlerine göre, ala- caklının “özel takip usulünden yararlanıp yararlanamayacağını”, az sonra inceleyeceğimiz bu “zorunlu (kesin) şekil koşulları”na göre değerlendi- rilecektir. TK m. 688’de öngörülmüş olan zorunlu (kesin) şekil koşulları beş tane’dir. 1. “Bono” ya da “Emre Muharrer Senet” Sözcüğü (TK m. 688/I-1): Bu sözcüklerden birisi senet metninde yer almalıdır. 4 Senedin altına ya da üstüne yazılamaz. Kanun koyucunun bu husustaki titiz- liğinin nedeni, bir “adi senet”e sonradan “bono” (ya da “emre muharrer senet”) sözcüklerinin eklenmek suretiyle adi senedin kambiyo senedi haline getirilmesini önlemektir. Önemi nedeniyle belirtelim ki, düzenlenen senet, az sonra incele- yeceğimiz “bononun diğer tüm zorunlu geçerlik koşulları”nı içermekle be- raber, sadece senet metninde “bono” (“emre muharrer senet”, “emre yazılı senet” , T sözcüğü bulunmuyorsa -örneğin; “bu senet karşılığında A...’ya veya emruhavalesine 10.000 YTL ödeyeceğim...” şeklinde düzenlenmiş- se- ya da senette yazılı bulunan “emre muharrer” sözcüğü çizilmişse, bu senet “emre muharrer senet” (bono) sayılmaz ve bu senede “emre ya- zılı ödeme vaadi” denilir (TK m. 742/I). Bu tür senetler “bono hükmünde” sayılırsa da, İİK m. 167 vd. hükümleri bunlar hakkında uygulanmaz (TK m. 742/II). Yargıtay’ımız bir içtihadı birleştirme kararında “(alacaklıya veya irae edeceği “belirteceği” zat veya mahalle tediye edeceğim) sözlerinin Ticaret Kanunu’ndaki (emre muharrer) sözcüklerini ifade etmeyeceğini -dolayısıyla bu senedin ticari senet sayılmayacağını-” belirtmiştir. 4 Bkz., 12. HD. 27.12.2005 T. 22094/26196. Öztan, F., a. g. e., s. 983 - Eriş, G., a. g. e., s. 615; Domaniç, H., s. 468; İmregün, O., Kıymet- li Evrak Hukuku, s. 110; Ülgen, H.,/Helvacı, M.,/Kendigelen, A.,/Kaya, A., a. g. e., s. 110. İmregün, O., a. g. e., s. 110. T Karş: Ülgen, H.,/Helvacı, M.,/Kendigelen, A.,/Kaya A., a. g. e., s. 110. Bkz., 12. HD. 12.10.1983 T. 8184/7433 . Bkz., İçt. Bir. K. 8.7.1936 T. 6/23. makaleler Talih Uyar 293TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 “Bono”nun mutlaka Türkçe olarak düzenlenmesi zorunluluğu yoktur, yabancı bir dilde düzenlenebilir. Ancak bu takdirde, senet metninde, o yabancı dildeki “bono” karşılığı sözcüğün bulunması ge- reklidir (TK m. 688/I-1). 10, 11 Bononun yabancı dilde düzenlenmiş olması halinde, bu senetle ilgi- li hukuksal sorunların çözümünde, Yargıtay 12 “bu senedin imza edildiği ülke ile ödeme yeri ülkesinin hukukunu inceleyebilecek yeterlikte bilgi sahibi olan ve özellikle üniversiteden ticaret ve kambiyo hukuku dalında görevli bir hukukçu bilirkişiye inceleme yaptırılması gerekeceğini” belirtmiştir... Senedin yabancı dilde düzenlenmesi halinde, o dildeki “bono” kar- şılığı sözcüğün senet metninde bulunması zorunlu olduğundan, bono metninin iki dilde -örneğin; yarısının Türkçe yarısının İngilizce olarak- düzenlenmesi mümkün değildir. 13 Daha doğrusu bu durumda, düzen- lenmiş olan senet “bono” niteliğini taşımaz. 14 Türk vatandaşları arasında yabancı dilde bono düzenlenebilir mi? Türk Ticaret Kanunu’nda buna engel bir hüküm yoksa da, doktrinde ileri sürülen bir görüşe göre; 15 10.4.1926 tarih ve 805 sayılı İktisadi Mü- esseselerde Mecburi Türkçe Kullanılması Hakkındaki Kanun uyarınca, Türk vatandaşları arasında yabancı dilde kambiyo senedi düzenlene- mez ve yabancı dilde yazılmış bir kambiyo senedi bir Türk tarafından başka bir Türk’e ciro edilemez... Buna karşın diğer bir görüşe göre 16 ise; 805 sayılı kanunun, günün koşulları göz önünde tutularak dar yo- 10 Bkz., 12. HD. 11.11.2002 T. 19021/23091; 23.11.1981 T. 7344/8747 . 11 Örneğin; Fransa’da “billet a ordre”, Fransızca konuşan İsviçre kantonlarında “billet de change”, Portekiz hukukunda “livrança”, Brezilya’da “nota promessora”, İtalya’da “page- hero”, “fede di credito”, “valia cambiaro”, “cambiale”, İspanya’da “pagere”, “vale”, Rusya da “postoj weskel” Hollanda da “promesse (aan order)”, İngiltere’de “promissory note” söz- cükleri kullanılmaktadır. (Öztan, F., a. g. e., s. 982); Almanca düzenlenen bonolar -Alman- ca düzenlenen poliçeler gibi- “Wechsel” sözcüğünü içerir. Bu nedenle düzenlenen senedin ‘bono’ sayılması için ayrıca “ödeyeceğim” sözcüğünü içermesi gerekir. Eğer, senet “öde- yeceğim” değil de “ödeyiniz” sözcüğünü içeriyorsa ‘bono’ olmayıp, ‘poliçe’ sayılır. Kuru, B., İcra ve İflas Hukuku, 1990, C: 2, s. 1557 vd.; Kuru, B., “Almanca Düzenlenmiş Poliçe ve Bonoya Dayanarak Türkiye’de İlamsız Takip Yapılması”, Prof. Dr. Yaşar Karayalçın’a 65 Yaş Armağanı, 1988, s. 613 vd. 12 Bkz., 12. HD. 7.10.2003 T. 15420/19351. 13 ‘Bonolardaki “ödeyeceğim” sözcüğü hangi dilde yazılmışsa, “bono” kelimesinin de o dilde yazılması gerektiği hakkında Bkz., Öztan, F., a. g. e., s. 983. 14 Tuna, E., a. g. e., s. 271. 15 Eriş, G., a. g. e., s. 152. 16 Reisoğlu, S., Türk Hukukunda ve Bankacılık Uygulamasında Çek, 2003, s. 93. Talih Uyar makaleler 294TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 rumlanması zorunlu olduğundan ve ayrıca Türk Ticaret Kanunu’nun daha sonra yürürlüğe giren özel bir kanun olması nedeniyle, TTK m. 692. maddesinin öncelikle uygulanması gerekir, yani Türk vatandaş- ları arasında da yabancı dilde bono düzenlenmesine engel bir yasal düzenleme yoktur. 2. Koşulsuz Olarak (Kayıtsız Şartsız) Belirli Bir Para Ödeme vaadi (TK m. 688/I-2): “Ödeme vaadi”, a. Hem koşulsuz (kayıtsız şartsız) olmalı ve; b. Hem de belirli bir bedele (yani paraya) ilişkin olmalıdır. Bonoda yer alan “ödeme vaadi” genellikle “bu bono karşılığında X, Y.’ye ...YTL -($), EURO vs.- ödeyeceğim.” şeklinde ifade edilir. a. “Koşulsuz ödeme vaadi” ile ilgili olarak yüksek mahkeme; • “Takip konusu bono’nun taraflar arasındaki iki tarafa borç yükleyen sözleşme (porotokol) uyarınca ‘teminat senedi’ olarak düzenlenmiş olduğu- nun anlaşılması halinde, bononun ‘mücexrret borç ikrarı’nı içeren bir senet olmaktan çıkacağını ve ‘bono’ niteliğini kaybedeceğini (kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu ile takibe konu olamayacağını)” 17 • “Takip dayanağı bononun taraflar arasındaki ilişkinin teminatı olarak düzenlendiğinin saptanması halinde, senedin (alacağın) tahsil edilip edil- meyeceği yargılama yapılmasını gerektireceğinden, senedin ‘kayıtsız şartsız muayyen bir bedeli ödeme vaadi içeren bono’ olmaktan çıkacağı ve kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu ile takibe konu yapılamayacağını” 18 • “Kira sözleşmesi düzenlenirken, ‘tahliye sırasında iade edilmek üzere depozito olarak verildiği’ anlaşılan senedin bono niteliğini taşımayacağını” 19 • “Senet bedelinin ödenmesinin koşula bağlanmış olması halinde, senedin ‘bono’ sayılamayacağını- Bononun arkasına (ya da metnine) ‘hangi durum- larda (koşullarda) senet bedelinin tahsil edilebileceği’nin yazılmış olmasının, 17 Bkz., 12. HD. 6.3.2007 T. 1489/3982; 26.12.2006 T. 21620/24850; 19.12.2006 T. 20938 /24153 vb. 18 Bkz., 12. HD. 2.3.2007 T. 521/3715; 18.12.2006 T. 21226/24083; 10.10.2006 T. 16160/18641 vb. 19 Bkz., 12. HD. 21.11.2006 T. 21100/23980. makaleler Talih Uyar 295TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 senedin ‘bono’ niteliğini kaybetmesine neden olacağını” 20 • “Takibe konu edilen senedin taraflar arasındaki sözleşmenin teminatı ve “cezai şartı” olarak düzenlenmiş olduğunun anlaşılması halinde ‘bono’ ni- teliğini taşımayacağını” 21 • “Arkasındaki yazıdan ‘kapora’ olarak düzenlendiği anlaşılan bononun ‘kayıtsız şartsız borç ikrarını içerdiği’ nin kabul edilemeyeceğini” 22 belirtmiştir. Buna karşın yüksek mahkeme; • “Metninde (önyüzünde veya arkasında) ‘bedeli teminattır’ (teminat senedidir) şeklinde açıklama bulunan senedin ‘bono’ niteliğini kaybetmeye- ceğini” 23 • “Senet arkasına ‘teminat senedidir, ciro edilemez’ şeklinde yazılan ya- zının (kaydın), senedin ‘bono’ olma niteliğini etkilemeyeceğini” 24 • “Bononun ‘belirli bir borç için düzenlenmiş olduğu’nun taraflar ara- sındaki sözleşmede açıklanmış olmasının, o belgenin ‘kambiyo senedi’ olma niteliğini değiştirmeyeceğini” 25 ifade etmiştir. b. Senet metninde “bedel”, alternatif biçimde örneğin; “65.000 YTL veya 1000 ABD Doları ödeyeceğim” şeklinde belirtile- mez. Çünkü, bu tür belirtmede “belirlilik” yoktur. 26 Fakat, bedel “1000 ABD Doları veya tutarı Türk Lirası” şeklinde gösterilebilir. 27 Bonoda miktarı belirlenen para “Türk parası” olabileceği gibi, “ya- bancı para” da olabilir (TK m. 623). 28 20 Bkz., 12. HD. 6.4.2006 T. 4946/7172; 24.9.2002 T. 17259/18160; 24.4.2002 T. 7132/8343 vb. 21 Bkz., 12. HD. 20.12.2005 T. 22379/25546; 22.2.2005 T. 113/3409; 17.10.2003 T. 14825/ 19433 vb. 22 Bkz., 12. HD. 19.1.2001 T. 20499/554; 5.3.1997 T. 2162/2540. 23 Bkz., 12. HD. 26.2.2007 T. 571/3238; 17.7.2006 T. 13210/15840; 5.12.2005 T. 20485/24053 vb. 24 Bkz., 12. HD. 19.12.2006 T. 20936/24150; 22.4.2005 T. 5070/8741; 16.3.2004 T. 972/ 6151. 25 Bkz., 12. HD. 19.9.2005 T. 13551/17504; 29.1.2004 T. 24457/1704 . 26 Poroy, R.,/Tekinalp, Ü., a. g. e.,s.155 - Doğanay, İ., a. g. e., C: 2, s. 2082. 27 Poroy, R./Tekinalp, Ü. a. g. e., s. 155. 28 Bkz., 12. HD. 19.1.2004 T. 23840/593; 9.7.2001 T. 11712/12839 - 10.11.2002 T. Talih Uyar makaleler 296TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Senet metninde “para miktarı” hem yazı ve hem de rakam ile göste- rilmiş olup da, her ikisi arasında fark varsa “yazı ile olan” geçerli sayılır (TK m. 588/I). 29 Ancak, paraya ilişkin rakamda değişiklik (tahrifat) ya- pılmışsa, TK m. 588 hükmü uygulanmaz. 30 Örneğin; senette “para mik- tarı” rakamla (10.000 YTL şeklinde belirtildikten sonra yazıyla Onbin Yeni Türk Lirası) olarak açıklanmış ve senedin 10.000’e ilişkin rakamı- na bir sıfır eklenerek rakam (100.000) yapılmışsa, bu senet “onbin Yeni Türk Liralık senet” olarak işlem görmez. Senette, rakamla ifade edilen “para miktarı”nda sonradan değişik- lik (düzeltme) yapılmışsa, bu düzeltmenin altının borçlu tarafından ayrıca imza edilmesi gerekir. 31 Senet bedeli yalnız yazı ile veya yalnız rakamla birden fazla kez gösterilmiş ve bunlar arasında fark varsa bunlar arasında “en az be- del” geçerli olur (TK m. 588/II). Ancak alacak miktarı senette -yazı ile “yirmiyedimilyon beşyüz milyon”, 32 “onbirbin dörtyüzbin” 33 gibi- farklı an- lamlara gelebilecek biçimde ifade edilmişse, bu senet -TK m. 688/I-2 gereğince “kayıtsız şartsız bir bedeli içermediğinden”- bono niteliğini ta- şımaz. Senette “bedel” kısmı hiç yazılmamışsa bu senet “bono” sayılmaz. 34 Senette “alacak miktarı” (senet bedeli) “Türk Lirası veya yabancı para birimi” olarak değil de, - “100 gr. altın”, 35 “...adet ata altınının ödeme günü karşılığı” 36 şeklinde- gösterilmişse, senet bono niteliğini taşımaz. “Ödenecek meblağ (senet bedeli)’nin, senet üzerinde (metnin üstün- de, içinde, sol veya sağ köşesinde) gösterilmesi yeterli olup, nerede yazıldığının önemi yoktur. 37, 38 25234/25085; 4.4.2002 T. 5551/6983; 6.4.2000 T. 4358/5424; 17.11.1998 T. 12499/12943 - 9.4.1992 T. 11592/4506. 29 Bkz., 12. HD. 7.3.2000 T. 2870/4011. 30 Bkz., 12. HD. 1.12.2006 T. 19597/22760; 10.10.2005 T. 15886/19422; 30.3.2004 T. 9556/10852; 12. HD. 30.9.2004 16714/20577; 10.6.2003 T. 10920/13707; 20.2.2003 T. 498/2975. 31 Bkz., 12. HD. 25.3.1986 T. 9980/3252. 32 Bkz., 12. HD. 3.12.1999 T. 13982/15594. 33 Bkz., 12. HD. 3.6.1998 T. 6116/6647. 34 Bkz., 11. HD. 20.10.1982 T. 3982/4002. 35 Bkz., 12. HD. 21.11.2006 T. 18969/21741; 15.11.1999 T. 11073/14219. 36 Bkz., 12. HD. 5.11.1992 T. 5066/13242. 37 Öztan, F., a. g. e., s. 985. 38 Aksi görüş: Domaniç, H., a. g. e., s. 470 - Karayalçın, Y., a. g. e., s. 312 - Poroy, R./Tekinalp, makaleler Talih Uyar 297TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Bonoda ödenmesi öngörülen paranın (bedelin) hangi ülkenin pa- rası olduğu tam olarak belirtilmemişse, örneğin; para miktarı (bedel) “dolar” olarak gösterilmiş, fakat bunun ABD Doları mı, Kanada Doları mı olduğu belirtilmemişse, “ödeme yerindeki para türü”ne itibar edilir (TK m. 623/IV). Ancak bu şekilde sorun çözüme kavuşturulamıyor- sa, senet içeriğinden de bu durum anlaşılamıyorsa senet geçersiz olur. Yüksek mahkeme 39 ise “bononun, cinsi belirtilmeksizin sadece dolar üze- rinden düzenlenmesinin TK m. 688/I-2 hükmüne aykırılık teşkil etmeyeceği- ni, Türkiye hudutları dahilinde yaygın olarak kullanılan dolar cinsi Amerikan doları olduğundan, borçlanmanın Amerikan Doları üzerinden yapılmış oldu- ğunun kabulü gerekeceğini” belirtmiştir... Senedin “alacak miktarı”nı belirten kısmında basılı (matbu) olarak bulunan “TL”, “Türk Lirası” sözcüklerinin çizildikten sonra, alacak miktarının “yabancı para” olarak ifade edilmesi halinde, senet “bono” niteliğini yitirir mi? Başka bir deyişle, senette basılı (matbu) olarak yer alan “TL”, “Türk Lirası” sözcüklerinin sadece çizilmiş olması yeterli ol- mayıp, ayrıca bunların borçlu tarafından da paraf edilmesi gerekir mi? Yüksek mahkeme, 40 kanımızca da doğru olarak “senetteki ‘TL’ ve ‘Türk Lirası’ sözcüklerinin çizilmesinin yeterli olduğunu, ayrıca HUMK. m. 298/I uyarınca çizilen kısmın borçlu tarafından “paraf” (imza) edilmesine gerek bu- lunmadığını” -oy çokluğuyla- belirtmiştir. Yüksek mahkeme 41 “senedin düzenlendiği tarihte tedavülde olmayan para birimi (YTL) olarak düzenlenen senedin, takip tarihinde -(YTL)’nin- te- davülde olması halinde senedin geçersizliğinin ileri sürülemeyeceğini” ifade etmiştir... 3. Kime ya da Kimin Emrine Ödenecekse Onun Adı ve Soyadı (Lehtarın İsmi) (TK m. 688/I-5); Bono, kime ya da kimin emrine düzenlenmişse, onun gerçek kişi ise; “adı ve soyadı”, tüzel kişi ise; “ticaret ünvanı” (ticaret şirketlerin- de), “adı” (derneklerde) belirtilmelidir. Ü., a. g. e., s. 156. 39 Bkz., 12. HD. 10.11.2002 T. 25234/25085; 4.4.2002 T. 5551/6983. 40 Bkz., 12. HD. 6.4.2000 T. 4358/5424; 17.11.1998 T. 12499/12943 . 41 Bkz., 12. HD. 5.2.2007 T. 24397/2388; 2.11.2006 T. 17032/20136; 16.12.2005 T. 21590/ 25319 . Talih Uyar makaleler 298TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Lehtarın ismi, bononun herhangi bir yerinde -hatta senedin arka yüzünde bile- yazılı olabilir. 42, 43 Senedin “vade” kısmına lehtarın, lehtar kısmına da vadenin yazıl- mış olması, senedin “bono” sayılmasını engellemez. 44 “Lehtarın adresi”nin de ayrıca, lehtarın isminin yanında yazılması- na gerek yoktur. Senette “lehtar” olarak gösterilen kişinin “gerçek” ya da “tüzel kişi- liğe sahip olması” gerekir. 45 “Firma” lehtar gösterilerek -lehtar hanesine; “Altıntop Kuruyemiş”, “Mert Çamaşır Yıkama”, “Kaza Tekstil”, “Açı Dersanesi”, “İkiler Mermer” şeklinde- düzenlenen senet “bono” sayılmaz. 46 Eğer senette hem “firma ismi” ve hem de “firma sahibi gerçek kişi- nin ad ve soyadı” -“Elk. Md. Tic. Ergin Oskay”, “Işın Mühendislik Taahhüt Ticaret Taner Yaman”, “Metin Koçer - Efe Pazarlama”, “C.N. Çalışkan - Osmanlı Mefruşat” şeklinde- birlikte gösterilmişse, bu senet “bono” ni- teliğini taşır. 47 Ancak hemen belirtelim ki; senedin “lehtar” bölümünde belirtilen “firma” isminin yanında yer alan gerçek kişinin ad ve soya- dının, aynı anda yazılmış olması gerekir. 48 Eğer, senedin “lehtar” bölü- münde yazılı olan “firma” isminin yanına sonradan -lehtar veya hamil tarafından- firma sahibinin isim ve soyadı eklenmiş ise, bu eklenen isim keşideci tarafından paraf (imza) edilmemişse, senet bono niteli- ğini taşımaz. 49 Senette “lehtar” olarak ismi belirtilen firma ya da tüzel kişinin (şir- ketin, kooperatifin) isminin kısaltılarak ifade edilmesi yeterli midir yok- sa ünvanın tam (noksansız) olarak belirtilmiş olması zorunlu mudur? Yüksek mahkeme 50 “lehtarın isim ya da ticaret ünvanının -kural olarak- 42 Öztan, F., a. g. e., s. 463. 43 Bkz., 11. HD. 28.2.1991 T. 9542/1355 . 44 Bkz., 12. HD. 28.5.2001 T. 8521/9485. 45 Bkz., 12. HD. 30.1.2007 T. 23951/1376; 16.11.2006 T. 17865/21407; 4.7.2006 T. 11906/ 14652 vb. 46 Bkz., 12. HD. 5.3.2007 T. 1397/3881; 27.10.2005 T. 17045/20989; 9.9.2002 T. 15741/15789 vb. 47 Bkz., 12. HD. 14.5.2005 T. 5218/8209; 14.3.2005 T. 3907/5267 vb. 48 Bkz., 12. HD. 9.4.1996 T. 4692/4918 . 49 Bkz., 12. HD. 24.11.1993 T. 14471/18490; 10.12.1992 T. 3994/6518; 16.3.1992 T. 9391/ 3131. 50 Bkz., 12. HD. 21.12.2006 T. 20986/24404; 20.10.2006 T. 16454/19765; 9.12.2003 T. makaleler Talih Uyar 299TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 tam bir şekilde senette yazılı olmasının gerektiğini, ancak ‘lehtar’ hanesine kısaltılmış ünvanı yazılı olan firma ya da tüzel kişinin, bu sıfatının ciro şer- hinden anlaşılması durumunda, senedin firma ve tüzel kişi adına düzenlen- diğinin kabulü gerekeceğini” belirtmektedir. Örneğin; lehtar bölümünde “Kardeşler Örme” yazılı olan senet, “Kardeşler Örme Tic. Ltd. Şti.” kaşesi basılarak başka bir kişiye ciro edilmişse, lehtarın “Kardeşler Örme Sa- nayi Tic. Ltd. Şti.” olduğu anlaşıldığından, ünvanın kısaltılmış olarak senede yazılmış olması senedin kambiyo senedi niteliğine etkili olma- yacaktır. 51 Bonoda “lehtar” ve “keşideci” sıfatları birleşemez, başka bir deyiş- le, keşideci kendisini “lehtar” olarak göstererek bono düzenleyemez. 52 Çünkü TK m. 690’da, TK m. 585’e yollama (atıf) yapılmamıştır. Ancak, bono keşidecisinin “şirket” olması halinde, bu senedin “lehtar” kısmına “keşideci şirketin yetkilisin adı soyadı” yazılarak bono düzenlenebilir. 53 Bononun “lehtar” hanesinde “hamiline” şeklindeki belirtme, kanu- na aykırı olup, bu şekilde düzenlenmiş olan senet, bono niteliğini ta- şımaz. 54 Bu durumdaki bir senette “hâmiline” kelimesinin yanına daha sonra, farklı bir kalemle bir ismin ilave edilmiş olması halinde de, se- net yine “bono” niteliğini taşımaz... 55 Senedin “lehtar” bölümünde yapılan değişiklik ve ilaveler (çizme ve düzeltmeler), keşideci tarafından paraf (imza) edilmiş olmadıkça geçerli olmaz. 56 “Lehtar” bölümü yazılı bulunmayan (boş bırakılmış olan) senet “bono” sayılmaz. 57 Ancak, “lehtar bölümü boş olarak düzenlenmiş olan senet sonradan lehtar tarafından -aradaki anlaşmaya uygun olarak- doldurulabilir. 58 Senedin boş olan “lehtar” kısmının, en geç senet teda- vüle çıkarılıncaya kadar doldurulması gerekir. 59 21302/24075 vb. 51 Bkz., 12. HD. 20.10.2006 T. 16454/19765. 52 Bkz., 12. HD. 12.12.2006 T. 20729/2355; 28.11.2006 T. 19212/22365; 26.4.2004 T. 6030/10263 vb. 53 Bkz., 12. HD. 6.3.2007 T. 1467/3978 . 54 Bkz., 12. HD. 19.2.2007 T. 24888/2590; 1.3.2005 T. 958/3933; 5.7.2004 T. 9400/13300. 55 Bkz., 12. HD. 22.3.2001 T. 3934/4834. 56 Bkz., 12. HD. 30.3.2006 T. 3235/6585; 14.2.2006 T. 26135/2429; 14.11.2005 T. 18062/22120 vb. 57 Bkz., 12. HD. 30.10.2006 T. 16711/19931; 4.7.2006 T. 11906/14652. 58 Bkz., 12. HD. 23.5.1995 T. 6495/7417. 59 Bkz., 12. HD. 8.2.2000 T. 503/1761; 27.5.1993 T. 6138/10059. Talih Uyar makaleler 300TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Bonodaki “lehtar”ın isminin ön tarafına yazılan “hâmiline” sözcü- ğü, hiçbir hüküm ifade etmez ve yapılmamış sayılır. 60 Bonoda, birden fazla lehtar gösterilebilir. 61 Uygulamada, bu durumla “iki şekilde” karşılaşılmaktadır: a. Birden fazla kişinin alternatif olarak -örneğin; “(A)’ya ya da (B)’ye ödeyiniz.” şeklinde- senette lehtar olarak gösterilmiş olması halin- de, -bu senedin geçerli olup olmayacağı doktrinde 62 tartışmalı olmakla beraber- senette lehtar gösterilenlerden her birinin, senette yazılı hakkı tek başına, diğerlerinden bağımsız olarak kullanabileceği kabul edil- melidir. b. Birden fazla kişi senette “(A)’ya ve (B)’ye ödeyiniz.” şeklinde, birlikte lehtar olarak gösterilmiş olabilir. Uygulamada daha çok bu tür senetlerle karşılaşılmaktadır. Yüksek mahkeme, bu durumda, ön- celeri 63 “alacaklılar arasında teselsül bulunup bulunmadığının araştırılmasını, teselsül yoksa alacaklıların isteyebileceği alacak miktarının yargılamayı gerektireceği”ni, belirterek, “alacak- lılardan birinin tek başına takipte bulunamayacağını” kabul etmişken, son içtihatlarında 64 bu görüşünden dönerek, “senetteki borcun para borcu olduğunu, bu durumda BK. m. 69 ve 148 hükümlerinin uygulanamayacağını, bu borcun bölünebilir borçlardan olması nedeniyle lehtarlardan birinin kendi payı oranında -örneğin; iki lehtar varsa birisinin senet bedelinin yarısını, üç lehtar varsa senet bedelinin üçte birini- talep edebi- leceğini” ifade etmiştir. Bonoda lehtarın belirtilmesi, hak sahibinin (yetkili hâ- milin) saptanmasına rol oynar. Ayrıca belirtelim ki, bono, niteliği gereği “emre yazılı senet” olduğundan, senet metninde “emrühavalesine” söz- cükleri yer almasa bile -örneğin; “bu bono karşılığında (A)’ya beş yüz milyon lira ödeyeceğim.” şeklinde düzenlenen senet- yine senet “bono” niteliğini taşır (TK m. 690, 593). Keza, 60 Bkz., 12. HD. 7.7.2006 T. 12323/15071. 61 Bkz., 12. HD. 30.10.1990 T. 3237/10658. 62 Öztan, F., Ticari Senetlerde Birden Fazla Lehtar Gösterilmesi (Batider, 1978, C: IX, S. 4, s. 1022 vd.) 63 Bkz., 12. HD. 11.10.1977 T. 8055/8265; 22.9.1977 T. 6930/7329. 64 Bkz., 12. HD. 28.10.2003 T. 17094/21012; 23.6.1992 T. 1813/8573; 7.12.1987 T. 608/12680. makaleler Talih Uyar 301TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 bonoda yazılı olan “emrühavalesine” sözcükleri çizilmiş de olsa, yine senet “bono” niteliğini taşır. 65 4. Keşidecinin İmzası (TK m. 688/I-7): Bonoyu düzenleyen kişinin, bunu “el yazısı ile” imza- laması gerekir (TK m. 668/I). Bu nedenle, borçlunun mü - hürünü 66 ya da parmak izini 67 içeren senetler, usulüne göre -yani; BK m. 14/II, 15; HUMK m. 297’ye göre- onaylanmış da olsalar 68 “bono” olarak geçerli değildirler. Senette birden fazla borçlu bulunup da, bunlardan bir kısmı senedi imzalamış bir kısmı ise “mühür” ya da “par- mak izi” kullanmışsa, bu senet el yazısı ile senedi imza - lamış olanlar bakımından -”imzaların bağımsızlığı” ilkesi (TK m. 589) gereğince- “bono” niteliğini taşır. 69, 70 Vekil (BK m. 388/II) ve ticari vekil (BK m. 453); çek düzenlemek için açık olarak yetki verildiği takdirde, veki- li bulundukları kişi adına çek düzenleyebilir. Fakat ticari mümessil (BK m. 450/I), kendisine böyle açıkça yetki ve - rilmemiş dahi olsa, temsil ettiği kişi adına çek düzenleye- bilir. Senedin geçerliliği için, borçlu tarafından hem pul üze- rine hem de açığa imzalanmış olmasına gerek yoktur. Tek imza yeterlidir. Bu nedenle pulsuz olarak, açığa atılan imza ile de bono düzenlenebilir. 71 Başka bir deyişle, bononun geçerli olabilmesi için ayrıca pulun üzerinin de imzalan - masına gerek yoktur. 72 Yüksek mahkeme -yeni oluşturduğu içtihatlarında 73 “şirket (kooperatif) temsilcisinin şirket kaşesi 65 Bkz., 12. HD. 31.3.1983 T. 118/2409. 66 Bkz., 12. HD. 12.4.1984 T. 1760/4490. 67 Bkz., 12. HD. 20.4.1992 T. 12049/5138; 5.12.1989 T. 12323/15063. 68 Bkz., 12. HD. 17.2.1976 T. 1560/1585. 69 Bkz., 12. HD. 16.6.2005 T. 9722/13108; 5.11.1993 T. 13604/17191. 70 Moroğlu, E., Bonoda İmza (İçtihat Notu) (BATİDER, 1968, C: 4, S. 4, s. 714 vd.) 71 Bkz., 12. HD. 14.10.1980 T. 6099/7410. 72 Bkz., 12. HD. 2.6.1994 T. 6691/7252. 73 Bkz., 12. HD. 20.11.2006 T. 18860/21677; 15.9.2005 T. 13033/17030; 1.7.2005 T. 10645/14338 vb. Talih Uyar makaleler 302TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 altına atacağı tek imza ile şirketi (kooperatifi) borçlandıracağı- nı, temsilcinin şirket (kooperatif kaşesi dışında ikinci bir imza- sının bulunması halinde, bu imzanın şahsen kendisini senet be- delinden sorumlu hale getireceğini” belirtmeye başlamıştır... Bononun zorunlu unsuru olan imzanın 74 metnin altına veya metni kapsayacak biçimde atılmış olması gerekir. Bo - nonun arka yüzünde de keşideciye ait bir imzanın bulunma- sının hiçbir önemi (hukuki sonucu) olmaz. 75 Keşidecinin imzası notere onaylattırılabilir. 76 Ancak, uygulamada bu tür senetlere pek rastlanmamaktadır. 77 Senedi “tanık” sıfatıyla imzalamış olan kişi de “keşide- ci” (borçlu) durumda olmadığından, senet bedelinden so - rumlu tutulamaz. 78, 79, 80 Bonoda keşidecinin imzasının bulunması yeterlidir. Ayrıca, “keşidecinin ismi”nin (ad ve soyadının) yazılmış ol- ması gerekli değildir. 81, 82, 83 Ancak, limited şirketlerde, şirket adına bono düzenleyen yetkilinin -TK 544 ve TK 322 uya - rınca- “şirket ünvanını da tam olarak yazması” gerekir. 84 Bononun geçerli olabilmesi için ayrıca “keşidecinin adresi”nin de bonoya yazılmış olması gerekli değildir. “El yazısı ile atılacak imzanın ne şekilde olacağı” konu- sunda –“imza; üzerine borç alan kimsenin el yazısı almak lazımdır” şek- lindeki- BK. m. 14 dışında özel bir düzenleme bulunmamaktadır. Uygu- lamada kişiler, kendilerine özgü belirli karakterleri içeren sembolleri belirterek imzalarını attıkları gibi kimi kez -çok sıkça rastlanmamakla bera- 74 Bkz., 12. HD. 5.5.1999 T. 5424/5822; 3.2.1988 T. 166/675. 75 Bkz., 12. HD. 28.11.2006 T. 19126/22460. 76 Bkz., İİD. 27.12.1962 T. 14483/6703. 77 Vural, P., “İcra ve İflas Kanunu ve Noterlik Kanunu Açısından Noterlik Senetleri”, İcra ve İflas Kanunu Uygulamasında Güncel Sorunlar Sempozyumu’na sunulan bildiri, 1978, s. 111) 78 Öztan, F., a. g. e., s. 465. 79 Bkz., 12. HD. 1.12.1986 T. 2432/13256; 11. HD. 3.11.1980 T. 4835/4956. 80 Karş., 11. HD. 23.5.1983 T. 2522/2629. 81 Poroy, R.,/ Tekinalp, Ü., a. g. e., s. 285; Öztan, F., a. g. e., s. 988. 82 Aynı doğrultuda bkz., 12. HD. 3.10.2006 T. 18860/21677; 23.6.2003 T. 12013/14971. 83 Karş., Arslanlı, H., Ticari Senetler, s. 49. 84 Bkz., 12. HD. 10.10.2005 T. 15668/19473; 6.6.2003 T. 10683/13424. makaleler Talih Uyar 303TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 ber- sadece ad ve soyadlarını yazmak suretiyle de imzaları- nı atmaktadırlar. Bononun, bu şekilde, “keşideci tarafından sadece ad ve soyadı yazılmak suretiyle imzalanmış olduğunun” ileri sürülmesi halinde icra mahkemesince “borçlunun sa- dece ad ve soyadını yazarken imza atmayı amaç edinmiş olup olmadığı ve öteden beri sadece ad ve soyadını yazmak suretiyle imzasını atma konusunda bir alışkanlığı (uygulaması) bulunup bulunmadığı” araştırılarak, sonucuna göre karar verilmesi gerekir... 85 Şirketi temsil ve borç altına sokma yetkisi bulunmayan kişinin imzaladığı senetlerden dolayı, şahsen kendisi senet bedelinden sorumlu olur. 86 Senette keşidecinin imzasının bulunmaması halinde, senedi “kefil” sıfatıyla imzalayan kişide senet bedelinden sorumlu tutulamaz. 87 Ayrıca belirtelim ki, keşidecinin imzasını içermeyen fa- kat keşideci tarafından düzenlenmiş (el yazısı ile yazılmış) olan bono, ancak düzenleyen keşideci aleyhine “yazılı delil başlangıcı” (HUMK m. 292) sayılır. 88 Senette yer alan imzalardan birisinin (veya birkaçının) çizilmiş olması, diğer imzaların geçerliliğine etkili olmaz. İmzaların hepsinin çizilmiş olması halinde ise senet geçer- siz olur. 89 “Gözü görmeyenlerin attığı imzaların, usulünce, yani no- ter tarafından onanması” gerektiğinden (TK m. 668/II), kambi- yo senetlerinin düzenlenmesinde BK m. 14/II, 15 ve HUMK m. 297 uygulanmayacak demektir. 90 Aynı şekilde “imza atma güç ve yeteneğine sahip olmayan” kişiler -özellikle; okuma yazma 85 Bkz., 12. HD. 6.12.2005 T. 509/1336; 12.3.2004 T. 721/5614; 29.1.2004 T. 24424/1711; 29.1.2001 T. 509/1336; 8.11.1999 T. 13769/13907. 86 Bkz., 12. HD. 6.3.2007 T. 1467/3978; 8.3.2004 T. 87/5257; 30.5.2002 T. 10229/11422; 14.11.2000 T. 16798/17383. 87 Bkz., 12. HD. 2.10.2003 T. 15321/18969; 23.9.2003 T. 14381/18183. 88 Domaniç, H., a. g. e., s. 113; Konuralp, H., Medeni Usul Hukukunda Yazılı Delil Başlangıcı, 1988, s. 64. 89 Öztan, F., a. g. e., s. 466. 90 Bkz., 12. HD. 21.12.2000 T. 19579/20406 . Talih Uyar makaleler 304TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 bilmeyenler- kambiyo senedi düzenleyemezler. Bu kişiler, kendi adlarına kambiyo senedi düzenleyecek bir temsilci ya da vekil atayarak, kambiyo senedi ile borç altına gire - bilirler. 91 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu’nun 5. madde - sinde her ne kadar “güvenli elektronik imzanın el ile atı- lan imza ile aynı hukukî sonucu doğuracağı” öngörülmüşse de, “bono”lar bakımından bu hükmün işlerliği yoktur... 92 5. Düzenlenme (Tanzim) Tarihi (TK m. 688/I-6) Düzenlenme tarihi bulunmayan senet “bono” niteliğini taşımaz. 93 “Adi senet” sayılır. 94, 95 Düzenlenme tarihinin açıkça okunamaması halinde icra mahkemesince bilirkişi incelemesi yaptırılarak gerçek dü - zenlenme tarihinin belirlenmesi gerekir... 96 Senedin “düzenlenme tarihini taşıyıp taşımadığı” kuş- kusuz senet aslının incelenmesiyle anlaşılır. İİK m. 168/I uyarınca borçluya “ödeme emri” ile birlikte “senet fotokopi- si” veya “senet sureti” gönderilmesi zorunlu olduğundan, gönderilen bu “senet fotokopisi” 97 ya da “senet sureti”nde düzenlenme tarihinin yazılı olmaması -kural olarak- takip dayanağı senedin düzenlenme tarihini taşımadığını göste - rir. Senet fotokopisinde “düzenlenme tarihi”nin görülmemesi fakat icra kasasındaki senet aslında bu tarihin yazılı olması halinde, senedin “bono” olarak kabulü gerekir mi? Eğer, borçlunun elindeki senet fotokopisi, bir örneği de icra dos- yasında bulunan ve kendisine -İİK m. 168/I uyarınca- “öde- me emri” ile birlikte icra müdürlüğünce gönderilmiş olan fotokopi ise, bu durumda icra kasasındaki senet aslına dü - 91 Domaniç, H., a. g. e., s. 477. 92 lgen, H.,/Helvacı, M.,/Kendigelen, A.,/Kaya, A., a. g. e., s. 116. 93 Bkz., 12. HD. 13.11.2006 T. 18003/21115; 12.12.2003 T. 24102/24637; 10.10.2003 T. 20478/19745. 94 Domaniç, H., a. g. e., s. 473; 478 - Doğanay, İ. a. g. e., C: 2, s. 2087. 95 Bkz., 11. HD. 28.5.2001 T. 228/4107. 96 Bkz., 12. HD. 22.6.2006 T. 10908/13501; 2.7.2001 T. 10937/11899. 97 Bkz., 12. HD. 21.10.1996 T. 12447/12818; 21.10.1996 T. 11350/12029. makaleler Talih Uyar 305TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 zenlenme tarihi takipten sonra alacaklı (ya da vekili) tara- fından atılmış demektir. Senedin düzenlenme tarihinin mutlaka senet düzenle - nirken atılması gerekli olmayıp, senet “tedavüle çıkmadan” ya da “tedavüle çıkarılırken” de atılabilirse de 98 senet teda- vüle çıkarıldıktan sonra, örneğin; icra takibine konu yapıl- dıktan sonra 99 düzenlenme tarihinin -alacaklı ya da alacaklı vekili tarafından- icra kasasında bulunan senede atılma - sı senedin bono niteliğini kaybetmesine neden olmalıdır. Yüksek mahkemenin önceki tarihli içtihatları bu doğrul- tuda iken, 100 yeni kararlarında 101 düzenlenme tarihinin se- net tedavüle çıktıktan sonra konduğu kanıtlanmış değildir, fotokopide görülmediğinden bahisle senette düzenlenme tarihinin olmadığı doğru değildir, “bonoda -daha doğrusu icra kasasındaki bono aslında- düzenlenme tarihi vardır, borçlu hernekadar düzenlenme tarihi bulunmayan bir senet fotokopi- si ibraz etmişse de, senet tamamen doldurulmadan alacaklıya verilebilir, somut olayda düzenlenme tarihinin anlaşmaya ay- kırı olarak atıldığı hususundaki uyuşmazlık borçlu tarafından belgelendirilmiş değildir.” şeklindeki gerekçelerle “senet fo- tokopisinde düzenlenme tarihinin yazılı olmamasının senedin bono sayılmasını engellemeyeceği”ni belirtmeye başlamıştır... Kanımızca, ödeme emri ile birlikte borçluya gönderilmiş bulunan senet fotokopisinde düzenlenme tarihinin bulun - ması, bu tarihin icra takibi başladıktan sonra senede ala - caklı ya da vekili tarafından atıldığının kanıtı sayılmalı, bu konuda borçludan ayrıca “düzenlenme tarihinin aradaki anlaşmaya aykırı olarak alacaklı ya da vekili tarafından atılmış olduğu” konusunda yazılı belge istenmemelidir. Borçluya gönderilen ve alacaklı ya da vekili tarafından çıkarılan - ”aslı gibidir” yazılarak altı imzalanan- senet suretinde “dü- zenlenme tarihi”nin yazılı olmaması, fakat icra kasasındaki senet aslında “düzenlenme tarihi”nin görülmesi halinde, se- 98 Bkz., 12. HD. 5.6.1986 T. 7137/6799; 12.11.1985 T. 3797/9400. 99 Bkz., 12. HD. 5.2.1993 T. 13300/2657. 100 Bkz., 12. HD. 23.2.1987 T. 987/2486; 24.12.1985 T. 5314/11509; 10.10.1984 T. 7498/10482. 101 Bkz., 12. HD. 8.6.1998 T. 6355/6828; 21.11.1995 T. 16115/16492; 5.5.1988 T. 8826/6073. Talih Uyar makaleler 306TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 net “bono” niteliğinde sayılır mı? Böyle bir durumda, hazır- lanan senet suretine, düzenlenme tarihinin unutma sonucu yazılmamış olması daha kuvvetle muhtemel olduğundan, senet suretinde düzenlenme tarihinin yazılı olmaması se - nedin “bono” sayılmamasına neden olmamalıdır. 102, 103 Noterce düzenlenen protesto evrakında ve senet suretinde “düzenlenme tarihi”nin yazılı olmamasına rağmen icra kasa- sındaki senet aslında bu tarihin yazılı olması halinde, senet kambiyo senedi niteliğini kaybeder mi? Yüksek mahkeme önceki tarihli kararlarında 104 “bu durumun, senede, düzen- lenme tarihinin icra takibinden ve senet tedavüle çıkarıldıktan sonra atılmış olduğunu göstereceğini” kabul ederek, senedin “bono” sayılmayacağını -kanımızca da yerinde olarak- be- lirtmişken, daha sonra bu görüşünden dönerek; yeni tarihli kararlarında, 105 “protesto evrakında senedin düzenlenme tari- hinin yazılmamış oluşunun sonradan anlaşmaya aykırı doldu - rulduğunu göstermeyeceğini” ifade ederek, senedin “bono” niteliğini koruyacağı sonucuna varmıştır. Düzenlenme tarihinin senede “gün”, “ay” ve “yıl” olarak atılması gerekir. 106 Bu tarih kalemle, daktilo makinesi ile ya da kaşe (damga) ile atı- labilir. 107 Yüksek mahkeme 108 “Yıl ve ay olarak doğru rakamla- rı taşıyan tanzim tarihinin -vade tarihinin tanzim tarihinden sonraki tarihi taşıması halinde- gün olarak hatalı belirtilmiş ol- masının, senedin bono olma niteliğine etkili olmayacağını” be- lirtmiştir... Tarih yazıyla veya rakamla ifade edilebilir. Düzenlenme tarihinin, senedin belli bir yerine yazıl - ması yasada öngörülmemiş olduğundan, bu tarih imzanın 102 Bkz., 12. HD. 9.11.1987 T. 15689/11393; 26.11.1985 T. 3975/10080. 103 Karş., 12. HD. 18.6.1987 T. 11259/7648. 104 Bkz., 12. HD. 3.3.1980 T. 515/1955; 9.3.1978 T. 2257/2275. 105 Bkz., 12. HD. 18.5.2003 T. 7891/10385; 19.9.1996 T. 10000/10715; 23.9.1994 T. 10391/10999. 106 Bkz.,12.HD. 20.11.1998 T. 14645/223; 11.11.1997 T. 12300/12587. 107 Bkz., 12. HD. 19.4.1999 T. 4775/-4982; 6.10.1986 T. 14973/10017. 108 Bkz., 12. HD. 28.2.2005 T. 1011/3826. makaleler Talih Uyar 307TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 üstüne ya da senedin herhangi bir yerine atılabilir. 109,110 Fakat, bu tarih, alan olarak da kabul edilmeyen “senet koçanı” üze- rine atılamaz. 111 “Düzenlenme tarihi” olarak bonoda belirtilmiş olan ta- rihin ayrıca senedin tediye (ödeme) tarihi” bölümünde be- lirtilmiş (tekrar edilmiş) olması, senedin “bono” niteliğine etkili olmaz... 112 “Düzenlenme tarihi” olarak “30 Şubat”, “29 Şubat”, “31 Nisan” gibi olanaksız bir tarih belirtilmişse, senedin dü- zenlenme tarihinin -o ayın son günü olan- “28 Şubat”, “30 Nisan” olduğu mu kabul edilmeli, yoksa bu durumda senet “bono” olarak geçersiz mi sayılmalıdır? Doktrinde 113 tartış- malı olan bu konu hakkında Yargıtay 114 “bu durumun, bel- genin bono olma özelliğini ortadan kaldıracağını benimsemenin aşırı bir şekilcilik olacağını ve bunun hak kaybına neden olaca- ğını, düzenlenme tarihinin bu şekilde gösterilmiş olmasının bir yanılgıdan kaynaklandığını kabul etmenin isabetli olacağını ve düzenlenme tarihinin o ayın son günü olarak yazıldığını farzet- menin uygun olacağını” ifade etmiştir. Yüksek mahkeme “düzenlenme tarihi”nin gün ve ayı be- lirten bölümünde –“20.10.2000”; “20.11.1989” gibi- önce günün, sonra ayın belirtilmesi gerekirken -“10.20.2000”; “11.10.1989” gibi-, tak- dim tehir yapılarak, önce ayın sonra günün yazılarak dü - zenlenme tarihinin ifade edilmiş olmasının, senedin “bono” niteliğine etkili olmayacağını önceki içtihatlarında 115 belirt- mişken yeni içtihatlarında, 116 bu görüşünden dönmüştür... 109 Öztan, F., a. g. e., s. 467. 110 Bkz., 12. HD. 18.5.1998 T. 5072/5605; 2.7.1980 T. 5464/5810. 111 Bkz., 12. HD. 22.7.2005 T. 12458/16286. 112 Bkz., 12. HD. 25.1.2007 T. 23572/1026; 22.9.2005 T. 17619/17739; 27.1.2005 T. 2004/24689/1156. 113 Öztan, F., a. g. e., s. 469 - Gürbüz, H., a. g. e., s. 244 - Şimşek, E., Hukukta ve Cezada Ticari Senetler, s. 329; Karayalçın, Y., a. g. e., s. 110. 114 Bkz., 12. HD. 12.12.2000 T. 5759/8600; HGK. 21.6.2000 T. 1011/1076. 115 Bkz., 12. HD. 8.6.1992 T. 878/7948. 116 Bkz., 12. HD. 10.5.2001 T. 7273/8104. Talih Uyar makaleler 308TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 “1.7.00” şeklinde belirtilen düzenlenme tarihinin, “1.7. 2000” olarak algılanması gerekir. 117 Senedin “düzenlenme tarihi” ve “vade tarihi” aynı olabilir. Bu durum senedin (bononun) geçerliğine etkili olmaz. 118 Fa- kat, senetteki “düzenlenme tarihi”nin, “vade tarihi”nden son- raki bir tarih olarak yazılmış olması halinde, senet “bono” niteliğini taşımaz. 119 Düzenlenme tarihi, genellikle, senedin düzenlenip leh - tara verildiği sırada atılırsa da, böyle hareket edilmesi zo- runlu değildir. TK m. 690/II gereğince, bonolara da uy - gulanan TK m. 592 hükmüne göre, “tedavüle çıkarılırken” bononun düzenlenme tarihi atılmamış olabilir. Başka bir deyişle, tedavüle çıkarılmadan veya tedavüle çıkarılır - ken düzenlenme tarihinin atılmasında yasal bir zorunlu - luk yoktur. Bu şekilde düzenlenen bonolara “eksik bono”, “açık bono” dendiğini, biraz sonra belirteceğiz. Uygulama- da, önceleri -daha doğrusu, 7.6.1974 T. E: 1971/12-112, K: 663 sayılı HGK kararının 120 kabulüne kadar- “düzenlenme tarihinin senet üzerinde, senet lehtara verilirken bulunması” istenmekte idi. Bunun aksinin, yani düzenlenme tarihinin, lehtar tarafından sonradan atıldığı –“düzenlenme tarihinin mürekkebi ile senet metninin yazıldığı mürekkep üzerinde ‘yaş tayini’ konusunda yaptırılan bilirkişi incelemesi sonucunda alınan rapor ile- saptanınca, senedin kambiyo senedi niteliğini taşımadığına (ve dolayısıyla takibin iptaline) karar verilmekte idi. Anılan HGK kararından sonra, artık bu tür uygulamaya son verilmiş olup, TK m. 592 doğrultusunda, kambiyo senetlerinin (ve bunlar arasındaki bonoların) düzenlenme tarihini içermeden tedavüle çıkarılabileceği ve düzenlenme tarihinin “keşideci ile arasındaki anlaşmaya uygun olarak” lehtar (ya da senedi ondan devralan hâmil) tarafından, sonradan senet üzerine atılabileceği kabul edilmiştir. 121 Bu durumda, “düzenlenme tarihi”nin senede 117 Bkz., 12. HD. 29.4.2002 T. 7530/8884. 118 Bkz., 12.HD. 6.5.2005 T. 6733/9994; 17.9.2002 T. 15924/17135. 119 Bkz., 12.HD. 24.11.2005 T. 16915/20607; 20.2.2004 T. 25919/3512; 17.4.2003 T. 854/3277. 120 Bkz., Uyar, T., Gerekçeli – İçtihatlı İİK Şerhi, C: 8, 2007, s. 13187 vd. 121 Bkz., 12. HD. 5.6.1986 T. 7137/6799; 12.11.1985 T. 3797/9400. makaleler Talih Uyar 309TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 “aradaki anlaşmaya uygun olarak atılıp atılmadığı” konusun- da çıkacak uyuşmazlıkta, ispat yükünün, senetteki düzenlenme tarihinin aksini ileri süren borçlunun “düzenlenme tarihinin aradaki anlaşmaya aykırı olarak atıldığı” iddiasını yazılı kanıt ile ispat etmesi gerekeceğini” 122 bu konuda -eski uygulamadan farklı olarak- “bilirkişi incelemesi yapılamayacağı” kabul edil- miştir. 123 Tedavüle çıkarılırken düzenlenme tarihi atılmamış olan senet (bono) ya “eksik” senet (bono) olarak ya da “beyaz (açık)” senet (bono) olarak düzenlenmiştir. Eğer, senette - ki noksanlığın -örneğin; düzenlenme tarihinin- daha son - ra alacaklı tarafından senede konulması kararlaştırılarak, senet borçlu tarafından imzalanıp lehtara verilmişse, bir “açık (beyaz) bono” var demektir. Eğer, senet düzenlenirken, senetteki noksanlığın -örneğin; düzenlenme tarihinin- daha sonra alacaklı tarafından senede konulması kararlaştırılma- dan, senet borçlu tarafından imzalanıp lehtara verilmişse, ortada bir “eksik bono” var demektir. “Eksik bono”ya alacak- lı, daha sonra düzenlenme tarihini kendiliğinden atamaz. Aksi takdirde, bu davranışı “özel (hususi) evrakta sahtekar- lık” suçu olur. 124 Bir bononun “beyaz (açık) bono” olarak mı “eksik bono” olarak mı düzenlendiği konusunda çıkacak uyuşmazlıkta, ispat yükü “bononun eksik bono olduğunu” ileri süren borç- luya düşer. Çünkü, gerek uygulamadaki gereksinimler ve gerekse TK m. 592 hükmü, düzenlenmiş olan bononun, ka - rine olarak açık (beyaz) bono olarak kabulünü gerektirir. Borçlu, “düzenlenme tarihi”ni koymadan imzalayıp alacak - lıya verdiği bononun “adi senet” şeklinde kalmak üzere “eksik bono” olarak düzenlendiğini ve “alacaklıya daha sonra düzenlenme tarihini atma yetkisini vermemiş olduğunu” yazılı kanıtla ispat etmek suretiyle, alacaklının kendiliğinden dü- zenlenme tarihi atarak bono haline dönüştürdüğü senedi 122 Bkz., 12. HD. 26.1.2006 T. 24073/580; 16.5.2003 T. 8145/11208; 14.6.2002 T. 11093/ 12860. 123 Bkz., 12. HD. 12.11.1979 T. 8717/8581. 124 Ayrıntılı bilgi için Bkz., Uyar, T., İcra ve İflas Hukukunda Suç Sayılan Fiiller (İcra-İflas Suçları), 1987, s. 598. Talih Uyar makaleler 310TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 -ve icra takibini- iptal ettirebilir ve ayrıca alacaklının TCK m. 207 ve 208’e göre “hususi evrakta sahtekarlık suçu”ndan dolayı cezalandırılmasını sağlayabilir... “Beyaz (açık) bono” olarak düzenlenmiş bir senede, dü- zenlenme tarihi en geç ne zaman atılabilir? Kanımızca, “ödememe protestosunun çekilebileceğini sürenin sonuna ka - dar” düzenlenme tarihi senede atılabilir. Ödememe pro - testosunun düzenlendiği anda, senede düzenlenme tarihi atılmış olmalıdır. Senet için düzenlenen protesto evrakın - da “düzenlenme tarihinin bulunmadığı”nın belirtilmiş olma- sına rağmen, icraya konulan senette düzenlenme tarihinin bulunması halinde, senedin kambiyo senedi niteliğini kay - bettiği sonucuna varılmalıdır. Yüksek mahkeme, senedin bankaya “tahsil cirosu ile” tahsil için verilmesinden sonra, “düzenlenme tarihi”nin banka tarafından atılmış olması ha- linde, önceleri, 125 “senedin bono niteliğini taşımayacağını” -ve yapılan kambiyo senetlerine ilişkin takibin iptali gereke - ceğini belirtmişken- sonra 126 bu içtihadından dönerek “dü- zenlenme tarihinin bu aşamada da atılabileceğini” -oy çokluğu ile- kabul etmeye başlamıştır. Düzenlenme tarihi “takip tarihinde” alacaklı vekili tara- fından senede yazılabilir mi? Yüksek mahkeme 127 “alacaklı vekilinin takip ânında senede düzenlenme tarihini yazmasının, senede ‘bono’ niteliğini vermeyeceğini” belirtmiştir. “Düzenlenme tarihi”nin senette bulunması şu bakımlar- dan önem taşır: a. Bonoyu düzenleyen kişinin (keşidecinin) ehil olup olmadığı, bononun düzenleme tarihine göre sap - tanır. b. “Görüldüğünde ödenecek bonolar”da, borçluya karşı üç yıllık zamanaşımı süresi, senet bir yıl içinde ibraz edil- mişse, bu bir yılın geçmesinden itibaren işlemeye başlaya - cağından, senedin, düzenlenme günü bu konuda önem taşır. c. “Görüldüğünde ödenecek bonolar”, düzenlenme gününden itibaren bir yıl içinde ödenmek üzere borçluya ibraz edi - leceğinden, bu ibraz durumunun saptanmasında, senedin 125 Bkz., 12. HD. 18.3.1981 T. 869/2560; 2.7.1980 T. 4337/5793. 126 Bkz., 12. HD. 19.4.1982 T. 3144/3302. 127 Bkz., 12. HD. 11.2.1986 T. 7215/1501; 6.3.1978 T. 1945/2075. makaleler Talih Uyar 311TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 düzenlenme tarihi önem taşır. c. “Görüldüğünden belli bir süre sonra ödenmek üzere düzenlenen bono”ların, düzenlen- me tarihinden itibaren bir yıl içinde ibrazı gerektiğinden, bu gerekliliğe uyulup uyulmadığının tespiti bakımından, düzenlenme gününün bilinmesine gerek vardır. Düzenlen - me tarihinin, “gerçeğe uygun olup olmadığı” önem taşımaz. Yani, düzenlenme tarihi olarak, senedin gerçekten düzen - lendiği tarihten önceki veya sonraki bir tarih atılabilir. 128 , 129 Bu nedenle, senette düzenlenme tarihi olarak yazılı olan tarihte keşidecinin ölmüş olması senedin geçerliğine etki - li olmaz. 130 Ancak, keşidecinin ehliyetinin saptanmasında gerçek düzenlenme tarihinin göz önünde bulundurulması gerekir. 131 Düzenlenme tarihi ile vade tarihinin değişik kalem - le yazılması senedin “bono” olma niteliğini değiştirmez. 132 Düzenlenme tarihi, kaşe ile de atılabilir. 133 Senette birden fazla “düzenlenme tarihi” varsa, bu senet “bono” sayılır mı? Kanımızca, bu tür senetleri “bono” say- mamak gerekir. 134 Çünkü, böyle bir durumda, hangi düzen - lenme tarihi, az önce belirttiğimiz sorunlara ışık tutacaktır? Örneğin; keşidecinin ehliyeti hangi tarih itibarıyla araştı- rılacaktır? Örneğin; keşidecinin ehliyeti hangi tarih itiba- rıyla araştırılacaktır? “Görüldüğünde ödenecek bono”larda, ‘ibraz süresi’, ‘zamanaşımı süresi’ hangi tarih esas alınarak belirlenecektir? Bu nedenle biz, yüksek mahkemenin 135 “iki düzenlenme tarihinin varlığı halinde senedin geçersiz kılacağı- nı belirten bir yasa hükmü bulunmadığı”na ilişkin görüşüne katılamıyoruz. Senet üzerindeki pulun, senedin düzenlenme tarihin - 128 Domaniç, H., a. g. e., s. 473 - Öztan, F., a. g. e., s. 467. 129 Aynı doğrultuda bkz., 12. HD. 27.2.2007 T. 648/3350; 15.11.2005 T. 18094/22292; 10.11.2005 T. 17132/21771; 30.1.2004 T. 23917/2012. 130 Bkz., 12. HD. 27.2.2007 T. 648/3350; 2.3.1998 T. 9721/2466. 131 Öztan, F., a. g. e., s. 467. 132 Bkz., 12. HD. 2.12.1991 T. 5099/12571. 133 Bkz., 12. HD. 19.4.1999 T. 4775/4982. 134 Öztan, F., a. g. e., s. 467. 135 Bkz., 12. HD. 2.3.2004 T. 27614/4586. Talih Uyar makaleler 312TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 den önce tedavülden kalkmışolması, başlı başına senedin “bono” sayılmasına etkili olmaz. 136 B. ALTERNATİF ZORUNLU (MECBURİ) ŞEKİL KOŞULLARI Bunlar bonoda ayrıca gösterilmediği takdirde, bonoda bulunan diğer bir kayıt, bu koşulun yerini alır. Ancak bu kayıt da senette yoksa, senet bono niteliğini taşımaz. 137 Bonoda, “alternatif zorunlu şekil koşulları” iki tanedir: 1. Düzenlenme (tanzim=keşide=ihdas) yeri (TK m. 688/I-6) Bonoda “düzenlenme yeri” açıkça gösterilmiş olmalıdır. Eğer, “dü- zenlenme yeri” gösterilmemişse “senedi düzenleyen kimsenin adının ya- nında yazılı olan yer” düzenlenme yeri sayılır. 138 Bu da senette yazılı değilse, senet “bono” niteliğini taşımaz. 139 “Adi senet” sayılır. Düzenlenme yeri “el yazısı” ile yazılabileceği gibi, “daktilo” ile de yazılabilir. 140 “Kaşe” (damga) ile de basılabilir. 141 “Düzenlenme yeri”nin mutlaka “keşidecinin ismi altında” yazılma zorunluluğu da yoktur. 142 Düzenlenme yeri olmayan senette yer alan “uyuşmazlık halinde ....... mahkemeleri yetkilidir.” şeklindeki kayıtta adı geçen yer “düzenlenme yeri” olarak kabul edilemez. 143 Bonoda “düzenlenme yeri”nin -kent, ilçe, bucak, köy gibi- bir ida- ri birimi –“B.Çekmece”, “Pendik”, “Özdere”, “Karşıkaya”, “Bahçelievler”, “Esenler”, “Hacıveliler Köyü”, “Mamak”, “Kavacık”, “Alaçatı”, “Dikme Köyü”, “Şişli” şeklinde- 144 belirtir biçimde ifade edilmesi yeterli olup, 136 Bkz., 12. HD. 18.4.1994 T. 4459/3856. 137 Bkz., 12. HD. 15.1.2007 T. 22251/146; 22251/146; 15.12.2005 T. 21366/25090; 25.11.2005 T. 15123/23162 vb. 138 Bkz., 12. HD. 26.3.2004 T. 2443/7287; 13.3.2001 T. 3325/4166; 13.2.2001 T. 1602/2679. 139 Bkz., 12. HD. 19.2.2007 T. 176/2677; 30.1.2007 T. 23602/1396; 17.10.2006 T. 16565/19528 vb. 140 Bkz., 12. HD. 16.3.1982 T. 1362/2000. 141 Bkz., 12. HD. 14.11.1985 T. 4015/9603; 26.2.1985 T. 12032/1750. 142 Bkz., 12. HD. 20.4.1999 T. 4661/5017. 143 Bkz., 12. HD. 21.3.2006 T. 3115/5807; 18.2.1999 T. 217/1679. 144 Bkz., 12. HD. 17.11.2006 T. 18244/21547; 3.11.2006 T. 17137/20287; 8.6.2006 T. makaleler Talih Uyar 313TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 ayrıca adres gösterilmesi zorunlu değildir. 145 Buna karşın, idari birimi ifade etmediği için, “düzenlenme yeri”, “Burgaz”, “Alibey Adası”, “Çengelköy”, “Merter”, “Akçay”, “Suadiye”, “Bahçeşehir”, “Kızılay”, “Gaziomanpaşa”, “Balgat”, “Florya”, “Mecidiye- köy”, “Karaköy”, “İnciraltı”, “Mahmutlar”, “Alsancak” vb. şeklinde gös- terilemez. 146 Senette -ayrıca “düzenlenme yeri” yazılmaksızın- sadece mahalle (ve sokak) adının yazılmış olması halinde bu yer “idari bir birim” ola- rak kabul edilemeyeceğinden, “düzenlenme yeri” belirtilmiş sayılmaz ve bunun sonucu olarak da senet “bono” niteliğini taşımaz. 147 Yüksek mahkeme, 148 “senet fotokopisinde düzenlenme yerinin yazılı olmamasına rağmen, icra kasasındaki senet aslında bunun belirtilmiş olması halinde, senedin bono niteliğini taşıyacağını” -kanımızca hatalı olarak- be- lirtmiştir. Keşide yerinin tam isminin yazılmasına gerek var mıdır? Bu yer –“İst.”, “Ank.”, “Band”, “Ant.”, “İzm.”, “G.Antep”, “Ş.Urfa”, “G. Hacı- köy”, “K.Eli”, “Dnz.”, “Çn.” vb. şeklinde- kısaltılarak belirtilebilir mi? Bu soruyu 14.12.1992 T. E: 1, K: 5 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı; 149 “çeklerde keşide yerinin hiçbir duraksamaya meydan vermeyecek şekilde anla- şılabilir olması koşuluyla -(İst.), (Ank) şeklinde- 150 kısaltılarak yazılabileceği” şeklinde cevaplandırmıştır. Yüksek mahkeme, buna karşın; “K.Çekmece”, “V. Şehir”, “İSK”, “Ç.Kale”, “Ant.”, “Adp.”, “İstan”, “D.evler”, “ESK”, “M.Köy” gibi kısal- tılmaların, düzenleme yerini belirgin ve tereddüde neden olmayacak biçimde ifade etmediğini belirterek, bu belirtme şeklinin geçerli olma- dığını ifade etmiştir. 151 9682/12299; 29.9.2005 T. 14443/18426 vb. 145 Bkz., 12. HD. 31.10.2006 T. 17201/20002; 20.10.2006 T. 16341/19808; 22.4.2005 T. 5058/ 8736 vb. 146 Bkz., 12. HD. 15.2.2007 T. 24623/2275; 6.11.2006 T. 17335/20438; 16.10.2006 T. 16042/ 19363; 10.2.2006 T. 25219/2082; 3.2.2006 T. 24030/1422 vb. 147 Bkz., 12. HD. 15.2.1999 T. 1046/1358; 25.3.1998 T. 2942/3518. 148 Bkz., 12. HD. 24.3.2000 T. 3716/4506; 24.11.1997 T. 12815/13065. 149 Bkz., Uyar, T., ag.şerh, C: 8, s. 13325 vd. 150 Bkz., 12. HD. 12.3.2007 T. 2148/4500. 151 Bkz., 12. HD. 6.3.2007 T. 1481/3989; 9.10.2006 T. 16160/18641; 17.7.2006 T. 13225/15846 vb. Talih Uyar makaleler 314TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 2- Ödeme yeri (TK m. 688/I-4) Bonoda “ödeme yeri” açıkça gösterilmelidir. “Ödeme yeri” olarak -kent, ilçe, bucak, köy gibi- idari birim adının yazılması yeterli olup, ayrıca adres gösterilmesi zorunlu değildir. 152 Eğer, “ödeme yeri” gösterilmemişse, “düzenlenme yeri” ödeme yeri sayılır. “Düzenlenme yeri” de gösterilmemişse, “senedi düzenleyenin adının yanında yazılı yer hem düzenlenme yeri ve hem de ödeme yeri sayılır. 153 Senedi düzenleyenin adının yanında da herhangi bir yer yazılı de- ğilse, senet “bono” niteliğini taşımaz (TK m. 689/III). “Adi senet” sayı- lır. Gerek icra müdürü; alacaklının “takip talebi” üzerine -İİK 168/I uyarınca- ve gerekse icra mahkemesi; usulüne göre kendisine yapılan başvurularda -İİK m. 170/a-II uyarınca- takip dayanağı bonoda, yu- karıda belirtilen “alternatif zorunlu şekil koşulları”nın bulunup bulun- madığını kendiliğinden araştırmak zorundadır. Çünkü, bu koşulların bulunmaması halinde, alacaklının elindeki senet “adi senet” sayılaca- ğından, alacaklının “kambiyo senetlerine ilişkin özel takip yolu”na başvu- ramayacaktır. C. İSTEĞE BAĞLI (İHTİYARİ) KOŞULLAR Bu koşullar, bonoda bulunması zorunlu olmayan ve bu bakımdan bulunmaması, senedin “bono” niteliğine etkili olmayan koşullardır. Takip hukuku yönünden bu koşulların yokluğu takibin yürü- mesini etkilemediğinden, gerek icra müdürü -İİK m. 168/I uyarın- ca- ve gerekse -İİK m. 170/a-II) uyarınca- bu koşulların varlığını, ala- caklının “kambiyo senetlerine ilişkin özel takip yolu”ndan yararlanması bakımından araştıramaz. Ancak hemen belirtelim ki; bonodaki isteme bağlı koşulların yoklu- ğu takibin yürümesini etkilemezse de, bu koşulların şu ya da bu şekilde varlığı senette (yer alması) takibi etkiler. 152 Öztan, F., a. g. e., s. 473. 153 Bkz., 12. HD. 6.10.2000 T. 12984/14485. makaleler Talih Uyar 315TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Bononun “isteğe bağlı (ihtiyari) koşulları” uygulamada pek çok uyuş- mazlıklara neden olmaktadır. 154 Burada, uygulamada en fazla görülen ve çeşitli uyuşmazlıklara neden olan bononun isteğe bağlı (ihtiyari) koşullarından sadece takip hukuku bakımından önem taşıyanlarına kısaca değinilecektir. Bun- lar; 1. Vâde koşulu ve muacceliyet kaydı, 2. Bedel kaydı, 3. Yetki kaydı, 4. Faiz kaydı, 5. Masraf ve vekalet ücreti kaydı, 6. Keşidecinin ismi’dir. * * * 1- Vade Koşulu ve Muacceliyet Kaydı: TK m. 615-619 hükümleri, bono’lar hakkında da uygulanır. Yollama yapılan TK m. 615’de öngörülen 155 -yani; a- Görüldüğün- de, 156 b- Görüldükten belirli bir süre sonra, 157 c- Keşide gününden belirli bir 154 Ayrıntılı bilgi için bkz.,Uyar, T., Emre Muharrer Senetlerde İhtiyari Kayıtlar (ABD 1971/1, s. 29 vd.) 155 Ayrıntılı bilgi için Bkz., Çeliktaş, İ., “Bono’da Vade Unsuru”, Yasa D. 1999/3, s. 303 vd. 156 Bonoda herhangi bir vade kaydı bulunmamakta ise, yani bononun vadesi yazılmamışsa, “görüldüğünde” ödenmek üzere düzenlenmiş kabul edilir (TK m. 689/II). Böyle bir bono- nun keşide tarihinden itibaren bir yıl içinde ibraz edilmesi gerekir. Eğer hamil, elindeki bo- noyu bu süre içinde keşideciye ödenmek üzere ibraz etmez ve ödememe protestosu keşide etmez ise, keşideci dışında bonoya imza atmış olan diğer kişilere (cirantalara, avalistlere) karşı müracaat hakkını yitirir (TK m. 690/I, 642/I-1) 157 Bonoda vade konusuna ilişkin olduğu halde, poliçeye nazaran fark arzeden yegane husus “görüldükten belli süre sonra ödenmesi şart olan bonolarda”, vadenin, “senedi tanzim ede- nin” bono üzerine yazacağı tarihli ve imzalı bir “görülmüştür” kaydından itibaren işlemeye başlayacak olmasıdır. Bu husus poliçede “muhatap”ça yerine getirilir. Görüldüğünden belli bir süre sonra ödenmesi şart olan bonoların, tanzim edene TK m. 605’te yazılı süre içinde, yani tanzim tarihinden itibaren bir yıl içinde getirilmesi gerekir (TK m. 690/II). Tanzim eden, bononun kendisine (görülmek üzere) ibraz olunduğunu, gününü işaret etmek suretiyle teyit etmekten kaçınırsa, durumun bir protesto ile tespiti icap eder... (Öztan, F., a. g. e., s. 996) Bu tür vade “görüldüğünden 61, 91 gün sonra” sözcüklerinin bonoya yazılmasıyla ifade edilir. Bu tip bonolarda vadenin belirlenebilmesi için ibraz süresi içinde bononun tanzim edene ibrazı ve bono üzerine yazacağı imzalı ve tarihli “görülmüştür” kaydının alınması gerekir. İbraz süresi tanzim tarihinden itibaren bir yıldır (TK m. 691/II). Talih Uyar makaleler 316TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 süre sonra, 158 d- Belirli bir gün 159 şeklinde- vadelerden birinin bonoya konmuş olması mümkünse de, zorunlu değildir. Çünkü, “vadesi gös- terilmemiş bono, görüldüğünde ödenmesi gereken bir bono” sayılır 160, 161 (TK m. 689/II). Böyle bir bononun, “düzenlenme tarihinden itibaren bir yıl içinde” ödenmek üzere ibraz edilmesi gerekir (TK m. 616/I). Bono, bu süre içinde ödenmek üzere ibraz edilmezse, bonoyu elinde bulundu- ran hâmil, bononun “asıl borçlusu” durumunda olan keşideci (ve onun kefilleri) dışındaki senet borçlularına (cirantalarına) karşı talep hakkı- nı kaybeder (TK m. 642/I). Bonoya vade konmaması, bononun geçerliliğini etkilemezse de, bonoya kanunda (TK m. 615) öngörülen -ve az önce belirttiğimiz- dört tür vadeden başka bir vade 162 veya bu vadelerden birden fazlası 163 ko- namaz. Bu takdirde, senet “bono” niteliğini kaybeder (TK m. 615/II) ve “adi senet” sayılır. Yüksek mahkeme 164 “Takip dayanağı bononun metin bölümünde vade tarihi belirtildikten sonra ayrıca bono metni dışında ve ‘koçan’ tabir edilen kısımda yer alan tarihin, ikinci bir vade tarihi olarak kabul edilemeyeceğini” belirtmiştir. 158 Bu tür vade, “keşide tarihinden (ihdasından) 61 gün, 91 gün sonra” şeklinde bonoda gös- terilir. Sürenin hesabında, sürenin başladığı gün (keşide günü) hesaba dahil olmaz (TK m. 665.) Örneğin; “9.10.2007” günü düzenlenen bonoda, vâde olarak “düzenlenme (keşide) tarihinden iki ay sonra” denilmiş ise; ödeme günü “9.12.2007” olur. Keza; “9.10.2007” günü düzenlenen bonoda, vâde olarak “düzenlendiği tarihten iki buçuk ay sonra” denilmiş ise; ödeme günü 24.12.2007 olur. (Ülgen, H.,/ Helvacı, M.,/ Kendigelen, A.,/ Kaya, A., a. g. e., s. 115) 159 Bu tür vade, “13.4.2008, “Kurban Bayramının ilk günü” şeklinde ifade edilebilir. Uygula- mada “24.7.2008’e kadar ödenecektir” biçiminde ifade olunan “vâde tarihi” de geçerli ka- bul edilmektedir (Ülgen, H.,/Helvacı, M.,/Kendigelen, A.,/Kaya, A., a. g. e., s. 114) Fakat, senette “2002 Gurban Bayramı” şeklinde belirtilen tarih “vâde tarihi” olarak algılanamaz (Bkz., 12. HD. 20.6.2003 T. 13100/14772 . Aynı şekilde; “Pancar parası 2000” şeklinde belirtilen tarihte “vâde tarihi” olarak kabul edilemez (Bkz., 12. HD. 5.2.2002 T. 1174/2346; 26.5.1998 T. 5589/6028 160 Bkz., 12. HD. 6.10.2006 T. 15133/18608; 5.7.2005 T. 11000/14573; 17.10.2002 T. 20352/ 21022. 161 Kınacıoğlu, N., Görüldüğünde Ödenecek Poliçeler, (BATİDER, 1968, C: IV, S. 3, s. 477 vd.) 162 Bkz., 12. HD. 5.2.2002 T. 1174/2346; 26.5.1998 T. 5589/6028 - 12. HD. 5.7.1994 T. 8960/ 9145; 9.4.1984 T. 1850/4274. 163 Bkz., 12. HD. 6.3.2007 T. 1172/4040; 28.11.2006 T. 19127/22466; 2.3.2006 T. 1452/4042 vb.; 12. HD. 21.4.1986 T. 2515/4620. 164 Bkz., 12. HD. 9.2.2006 T. 883/2039. makaleler Talih Uyar 317TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Bononun “vâde tarihi”nde tahrifat yapılmışsa, tahrifat öncesi bonoda yazılı olan tarih “vade tarihi” olarak kabul edilir. 165 Senedin “vade” ve “düzenlenme” tarihleri aynı tarih olabilirse de, 166 “vade tarihi” “düzenlenme tarihi”nden önceki bir tarih olamaz. 167, 168 Rakamla ve yazı ile gösterilen vade tarihlerinin birbirine uygun olmaması halinde, senet “bono” niteliğini taşımaz. 169 Bu durumda; “ra- kamla ve yazıyla gösterilen bono bedelleri arasında fark bulunması halinde, yazıyla gösterilen bedele itibar edileceğini” öngören TK’nın 588. maddesi uygulanamaz, yani; “yazıyla belirtilen vâde tarihi”ne itibar edilemez... 170 Senette “vade tarihi” noksan olarak belirtilmiş ve bu noksanlık herkesçe kolayca anlaşılabilecek (giderilebilecek) nitelikte ise, senedin geçerliğine etkili olmaz. Örneğin; 1 Mart 2000’da düzenlenen bonoda vade “1 Haziran” olarak belirtilmişse, vade tarihinin “1 Haziran 2000” kabul edilmesi gerekir. 171, 172 Vade tarihi bonoda, “belli bir günde ödenecek” şeklinde ifade edil- mek isteniyorsa; gün, ay ve yılın kesin olarak -örneğin; “31.12.2007” gibi- belirtilmesi gerekir. 173, 174 Yılı belirtilmeden sadece gün ve ayı yazılarak vade tarihi belirti- lemez. 175 “3.20.2004” (“1.30.2000”, “11.15.1998”) olarak yazılmış vade tari- hinin “20.3.2004” (“30.1.2000”, “15.11.1998”) olarak algılanması gere- kir. 176 165 Bkz., 12. HD. 19.4.2005 T. 5485/8402; 26.3.2004 T. 2470/7272; 26.1.2004 t. 24240/1403. 166 Bkz., 12. HD. 5.5.2005 T. 7305/9821. 167 Bkz., 12. HD. 24.10.2005 T. 16915/20607; 31.10.2006 T. 16849/20080; 15.11.2005 T. 18109/22303 vb. 168 Öztan, F., a. g. e., s. 997. 169 Bkz., 12. HD. 21.4.2000 T. 5609/6478; 8.4.1996 T. 4640/4800. 170 Bkz., 12. HD. 1.4.2002 T. 5582/6653; 19.2.2002 T. 2204/2588; HGK. 14.5.2003 T. 12- 347/345. 171 Karayalçın, Y., a. g. e., s. 158; Arslanlı, H., a. g. e., s. 53. 172 Karş., Domaniç, H., a. g. e., s. 245 - Ülgen, H.,/Helvacı, M.,/Kendigelen, A.,/Kaya, A., a. g. e., s. 114. 173 İmregün, O. Kıymetli Evrak Hukuku, s. 45. 174 Bkz., 12. HD. 2.6.1994 T. 7192/7282. 175 Bkz., 12. HD. 2.6.1994 T. 7192/7282. 176 Bkz., 12. HD. 30.9.2004 T. 16714/20577; 24.10.2000 T. 15039/15854; 17.5.1999 T. 6019/ 6407. Talih Uyar makaleler 318TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Vade tarihi olarak imkansız bir tarih örneğin; “30.2.2004” yazılmış- sa, bu durum senedin bono olma niteliğine etki eder mi? Yargıtay’ımız haklı olarak “bu durumun, belgenin bono olma özelliğini ortadan kaldıraca- ğını kabul etmenin, aşırı bir şekilcilik olacağını” belirterek, “Şubat ayının son gününün vade olarak kabul edilmesi gerekeceğini” -yani; bu örnekte, vâde tarihinin “28.2.2004” olarak algılanması gerekeceğini- 177 belirtmiştir. Bononun “vade” kısmına lehtarın, “lehtar” kısmına ise vadesinin yazılmış olması ise, senedin “bono” sayılmamasını gerektirmeyeceği 178 gibi, “vade” tarihi ile “tanzim” tarihlerinin değişik kalemle yazılmış ol- ması 179 da senedin “bono” olma niteliğine etkili olmaz. Senede “vade tarihi”, senet düzenlendikten sonra da 180 ve fakat en geç senet tedavüle çıkarılmadan 181 yazılabilir. Ancak, senede sonradan atılan vade tarihinin -borçlu ile lehtar arasındaki anlaşmaya uygun olarak- atılmış olması gerekir. Borçlu, senede sonradan atılan vade tarihinin “aradaki anlaşmaya aykırı olarak atılmış olduğunu” yazılı delille kanıtlayarak, bu senede dayalı takibin iptalini isteyebilir. 182 Uygulamada, bonolara konulması alışkanlık haline gelmiş olan “....... bu bono vadesinde ödenmediği takdirde bundan sonraki bonoların da muacceliyet kesbedeceği (vadelerinin gelmiş sayılacağı) .......” şeklindeki ka- yıt geçerli midir? Doktrinde 183 bu konuda çok değişik görüşler ileri sü- rülmüş ve Yargıtay uzun süre bu değişik görüşlerin etkisi altında fark- lı kararlar vermiştir. 184 Ancak son zamanlarda, yüksek mahkemenin -taraflar arasında ayrıca düzenlenmiş bir sözleşme olmadıkça- bono- lara konan bu kayıtları geçersiz (hiç yazılmamış) saydığını, 185 mahke- 177 Bkz., 12. HD. 10.1.2005 T. 22727/207; 3.2.2000 T. 435/1481. 178 Bkz., 12. HD. 31.1.1985 T. 11501/799. 179 Bkz., 12. HD. 2.12.1991 T. 5099/12571. 180 Bkz., 12. HD. 10.3.1986 T. 8977/2581; 12.11.1981 T. 6980/8304. 181 Bkz., 12. HD. 20.11.1987 T. 16904/11952. 182 Bkz., 12. HD. 10.3.1986 T. 8977/2581; 12.11.1981 T. 6980/8304. 183 Domaniç, H., a. g. e., s. 969 vd.; Öğütçü, H., / Altın, M., a. g. e., s. 322 vd.; Karayalçın, Y., a. g. e., s. 316; Akgün, M.Z., a. g. e., s. 121; Şimşek, E., Ticari Senetler, s. 91; Erman, E.S., a. g. e., s. 194; Berkin, N., İflas Hukuku, 1972, s. 147; Taylan, E., “Taksitle Satışlar”, Yasa D., 1980/6, s. 801 vd.; Ertekin, E., /Karataş, İ., a. g. e., s. 206; Öztan, F., a. g. e., s. 1002; Çeliktaş, İ., a. g. m., s. 305. 184 Bkz., İİD. 9.2.1970 T. E: 1592, K: 1453 (RKD. 1970/6-7, 2/2, S. 104) - TD. 24.10.1969 T. E: 1950, K: 4978 (Batider, C: V, s. 821) - İİD. 15.4.1966 T. E: 4233, K: 3478 (Erman, E.S., a. g. e., s. 194) - İİD. 21.4.1966 T. E: 4416, K: 4175 (ABD. 1966/2, s. 595) - İİD. 28.1.1964 T. 781, K: 1158 (Tuncay, S.,/ Demirhan, H.O., İcra ve İflas Kanunu, s. 158) 185 Bkz., 12. HD. 27.6.2006 T. 11098/14045; 24.1.2005 T. 24073/862; 14.10.2004 T. makaleler Talih Uyar 319TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 meden İİK m. 257/II’ye göre ihtiyati haciz kararı alınmadıkça “BK. m. 224 hükmünün kambiyo senetleri hakkında uygulanmayacağı”nı belirttiğini görüyoruz. Kanımızca, bonolara uygulamada konulduğu görülen “muacceliyet (istenebilirlik) koşulları”, kambiyo hukuku ile bağdaşmadığından geçer- siz sayılmalıdır. Bu koşulların geçersizliği kuşkusuz senedin “kambiyo senedi” olma niteliğini etkileyemez. Eğer, taraflar aralarında yaptık- ları ayrı bir sözleşmede “düzenlenen senetlerden birisinin vadesinde ödenmemesi halinde diğerlerinin de muaccel olacağını” kararlaştırmışlarsa, bu sözleşme gereğince günü gelmemiş olan senetler de takip konusu yapılabilir. Bu durumda, senetlerin muaccel hale gelmesi, tarafların aralarında yaptıkları sözleşmenin kapsam ve koşullarına göre saptan- malıdır. Burada artık, BK m. 224’ün koşulları ve senedin “taksitle mal satımına ilişkin olup olmadığı”na bakılmamalıdır... Senedin vadesi, cumartesi, pazar ya da bayram gibi resmi bir tatil gününe rastlarsa, senedin ödenmesi ancak tatili izleyen iş gününün çalışma saatinin sonuna kadar uzar 186 (TK m. 664). Bu gibi durumlar- da, “vade” değişmemekte, “ifa (ödeme) günü” ileriye kaymaktadır. Bu nedenle, kanımızca, vadesi Cumartesi ya da Pazar gününe rastlayan bir bono ancak Salı günü takibe konulabilir. Ayrıca belirtelim ki; senedin vade tarihinde yapılan değişiklik, borçlu tarafından yanına imza edilmek suretiyle onanmadıkça geçerli olmaz. 187 Vadeye ilişkin kaydın senet metni içinde bulunmasının zorunlu olup olmadığı doktrinde tartışmalıdır. Bir görüşe göre, 188 bunun senet metni içinde bulunması zorunlu değildir. Diğer bir görüşe göre ise, 189 bu kayıt ancak senet metni içinde bulunursa geçerli olur. 2. Bedel Kaydı Keşideci ile lehtar arasındaki ilişkiye bedel ilişkisi denilir. 190 Bu ilişki konusunda senede, “bedeli malen alınmıştır”, “bedeli nakden alın- 17359/21711 vb.; 12. HD. 10.4.2003 T. 4985/7896; 19.10.1998 T. 10259/11067. 186 Bkz., 12. HD. 27.1.1995 T. 1236/927; 7.11.1988 T. 892/12805. 187 Bkz., 12. HD. 19.9.1988 T. 9688/9910; 7.7.1980 T. 4191/5908. 188 Karayalçın, Y. a. g. e., s.157; Öztan, F. a. g. e., s. 482. 189 Poroy, R./Tekinalp, Ü., a. g. e., s. 158. 190 Karayalçın, Y., a. g. e., s. 114. Talih Uyar makaleler 320TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 mıştır” vb.... şeklinde kayıt konabilir. Ancak, böyle bir kaydı içerme- yen senet de “bono” niteliğini taşır. 191 Uygulamada, “bedel kaydı” özellikle borçlular tarafından “sene- din karşılıksız olduğu (kaldığı)”, “hatır senedi olduğu” iddiaları ile açılan olumsuz tespit davalarında önem taşır. 192 3. Yetki Kaydı Ticaret Kanununda bonoların “zorunlu” ve “ihtiyari (isteğe bağlı)” koşulları arasında “takip yerinin tayini” konusunda bir hüküm mevcut değildir. Bu nedenle, uygulamada senetlere konulması alışkanlık hali- ne gelmiş olan “yetki kaydı”nın geçerli olup olmadığı doktrinde tartış- ma konusu olmuştur. Bir görüşe göre 193 “bonoyu düzenleyen kişi senedi lehtara verirken, düzenleyen kişi ile lehtar arasında bir akdi ilişki doğmaktadır ve lehtar bonoda yazılı kayıtlar dahilinde bonoyu kabul ettiğinden, bonodaki yetki kaydı da lehtar tarafından benimsenmiş olmaktadır. Bu nedenle, bono- daki yetki kaydı geçerlidir.” Buna karşın diğer bir görüşe göre 194 “ciro edil- memiş bonolarda sadece borçlunun imzası bulunacağından, bunlardaki yetki kaydı kural olarak geçerli değildir. Çünkü yetki sözleşmesi yazılı şekilde yapıl- malıdır. Bir sözleşmenin yazılı şekilde yapıldığından bahsedebilmek için yazılı sözleşmenin iki tarafının da imzasını içermesi gerekir. Buna karşın alacaklı bu bonoyu bir başkasına ciro etmişse, bonodaki bütün hususları -bu arada yetki kaydını- imzası ile kabul etmiş sayılacağından, yetki kaydının yazılı şekli ta- mamlanmış olur ve bundan sonra, yetki kaydı borçlu, alacaklı ve cirantalar için hüküm ifade eder.” Yargıtay ise, bonolardaki “yetki kaydının mutlak olarak geçerli oldu- ğu” kanısındadır. 195 Bonolara, yetki kaydının bu şekilde isteğe bağlı olarak konulabi- leceğini belirttikten sonra, birden fazla mahkemenin (icra dairesinin) yetkili olarak gösterilip gösterilemeyeceği hususuna da kısaca değine- 191 Bkz., 12. HD. 1.10.1980 T. 5416/6907. 192 Bu konuda ayrıntılı açıklama için Bkz., Uyar, T., a. g. şerh, C: 4, 2006, s. 6529 vd.; Uyar, T., İcra Hukukunda Olumsuz Tesbit ve Geri Alma Davaları, C: 2, 1993, s. 1369 vd. 193 Karayalçın, Y./İmregün, O.,/Kalpsüz, T., Tahkim Haftası, s. 166. 194 Kuru, B., Hukuk Muhakemeleri Usulü, 2. Baskı, s. 166;: 5. Baskı, C: 1, s. 360, 6. Baskı, C: 1, s. 560 vd. Tahkim Haftası, s. 254, 447. 195 Bkz., 12. HD. 27.12.2005 T. 22116/26177; 23.6.2003 T. 12009/14975; 14.6.2002 T. 11363/ 12833. makaleler Talih Uyar 321TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 lim. Doktrinde 196 “taraflar yetki sözleşmesi ile yalnız bir yer mahkemesini yetkili kılabilirler, birden fazla mahkemenin yetkili olacağını kararlaştıramaz- lar. Çünkü, HUMK. m. 22’de ‘mahkemeler’ (çoğul) değil, ‘mahkeme’ (tekil) denilmektedir.” gerekçesiyle “birden fazla yer mahkemesinin yetkili olabi- leceğinin öngörülemeyeceğini” belirtmiştir. Yargıtay 12. HD. önceleri 197 -eski tarihli kararlarında- “bonoda birden fazla yerin (mahkeme veya icra dairesinin) yetkili kılınmış olmasının geçersiz olacağını” belirtmişken, son kararlarında 198 “düzenlenen bonoda birden fazla icra dairesinin yetkili ol- duğunun belirtilebileceğini” ifade etmeye başlamıştır... Bonodaki yetki kaydında sadece “mahkeme”den bahsedilmiş olsa da, bu kayıt “icra daireleri” için de geçerli olur. 199, 200 Yukarıdaki kurallara göre bonoya konulan “yetki kaydı” gereğince, se- net hamilinin takip ve dava yerini seçmede -genel hükümlerde olduğu gibi- tercih (opsiyon) hakkı var mıdır? Yani, senet hamili dilerse yetkili kılınan yerde, dilerse -genel yetkili olan- borçlunun ikametgahının bulunduğu yerde icra takibi yapabilir mi? İsviçre Federal Mahkemesi ile Yargıtay arasında bu konuda görüş ayrılığı vardır. Federal Mahkeme; 201 senette yetkili mahkemenin gösterilmiş olmasının, alacaklının yetki yönünden “ikametgah mahkemesi” ile “yetkili olarak seçilen mahkeme” arasındaki ter- cih hakkını kaldıracağı görüşündedir. Yargıtay 202 ise; öteden beri bu konuda “senette yetkili mahkemenin gösterilmiş olmasının genel yetkili olan borçlunun ikametgahının bulunduğu yer mahkemesinin yetkisini kaldırma- yacağı” görüşünü savunmuştur. Senede eklenen “yetki kaydı” gereği, ciro ile senedin hamili duru- muna gelmiş olan kişi, keşideci hakkında, senette yetkili kılınan yerde de takip yapabilirse de, acaba aynı yerde kendisinden önce gelen ci- rantalar hakkında da -rücu (başvuru) için gerekli koşullar gerçekleştiği takdirde (TK m. 642)- takip yapabilir mi? Başka bir deyişle “yetki kaydı”, keşideci ile birlikte cirantaları da, son hamile karşı bağlar mı? Ciro 196 Kuru, B., a. g. e., 6. Baskı, C: 1, s. 563. 197 Bkz., 12. HD. 15.5.1984 T. 3401/6099; 2.12.1982 T. 8027/9002; 18.9.1979 T. 6183/6925. 198 Bkz., 12. HD. 27.5.2002 T. 1008/11095. 199 Bkz., 12. HD. 27.12.2005 T. 22116/26177; 23.6.2003 T. 12009/14975; 14.6.2002 T. 11363/ 12833. 200 Karş., Kuru, B., a. g. e., 6. Baskı, C: 1, s. 565. 201 Bkz., Yourdal des Tribun, aks, 1960, s. 99 (Naklen; Sengir, T., Emre Muharrer Senetlerde Yetki, Ad. D. 1964/3-4, s. 321 202 Bkz., 12. HD. 28.6.2004 T. 13149/16871; 26.4.1988 T. 6797/5548. Talih Uyar makaleler 322TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 ile ciranta, ancak senetten doğan hakları hamile devretmiş olduğun- dan ve kendisi de yetki sözleşmesine taraf olmadığından, uyuşmazlık halinde keşideciyi takip için yetkili kılınan icra dairesi ve mahkemesi, cirantalara rücuda hamile hak sağlamaz. 203 Ancak ciranta, keşideci ile birlikte takip ve dava ediliyorsa, o zaman HUMK m. 9 gereğince yalnız “keşideci” için yetkili olan mahkeme ve icra dairesi, “ciranta” için de yetkili olur. Bononun isteğe bağlı (ihtiyari) koşullarından olan “yetki kaydı”nda alacaklı kendiliğinden değişiklik yaparsa örneğin; senette “....uyuşmaz- lık halinde Ankara mahkeme ve icra daireleri yetkilidir.” denildiği halde, alacaklı bunda “.....Ankara ve Manisa mahkemeleri....” şeklinde değişik- lik yaparsa, yani “ve Manisa” sözcüklerini senet metnine eklerse ya da senette yetkili mahkemeyi (ve icra dairesini) gösteren kısım boş bıra- kılmış olduğu halde, alacaklı bu boşluğu “keşideci ile aralarındaki anlaş- maya aykırı olarak” kendiliğinden doldurursa alacaklının bu eylemi suç sayılır. 204 Ayrıca böyle üzerinde tek taraflı olarak değişiklik yapılmış senede dayanan takibin de, icra mahkemesi tarafından iptali gerekir. Bonoya konulan “yetki kaydı”nda belirli bir yer mahkemesinin (icra dairesinin) yetkisinin saptanmış olması gerekir. Genel biçimde “TC mahkemelerinin (icra dairelerinin) yetkili olduğuna” dair konulan ka- yıt geçerli olmaz, yazılmamış sayılır. 205 4. Faiz Kaydı TK m. 690/II’deki yollama gereğince bonolara “faiz kaydı” konabi- lir. Bu hususta, poliçelere ilişkin TK m. 587 hükmü uygulanır. Aslında bonodaki “belirli bir para (meblağ) koşulu” gereğince “faiz koşulu”nun da bonolara konulamaması gerekirdi... Bu nedenledir ki; Ticaret Kanu- nu her türlü bonolarda değil, ancak a- Görüldüğünde, b- Görüldüğünden belli bir süre sonra ödenecek bonolarda “faiz koşulu”nun geçerli olacağını belirtmiştir. 206 Diğer bonolarda ise, “faiz koşulu” geçersiz olup yazılma- mış sayılır ve bu durum bononun geçerliğine etkili olmaz 207 (TK m. 587/II). 203 Şimşek, E., a.g.e., s. 61 vd. 204 Ayrıntılı bilgi için bkz., Uyar, T., İcra ve İflas Suçları, s. 668 vd. 205 Bkz., 12. HD. 27.3.2000 T. 4016/4551. 206 Bkz., 12. HD. 3.10.2000 T. 13273/14228. 207 Bkz., 12. HD. 3.10.2000 T. 13273/14228 - 12. HD. 17.12.1987 T. 13771/13261. makaleler Talih Uyar 323TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 Bonoda faizin başlangıcı gösterilmemiş ise, faiz bononun düzen- lendiği tarihten itibaren başlar ve vâdeye kadar devam eder. Bono va- desinde ödenmezse, hepsi üzerinden “gecikme faizi” hesap edilir. Çün- kü, vade tarihine kadar işleyecek faiz “asıl meblağ (kapital) faizi”dir. Hemen belirtelim ki; uygulamada bonolara bu tür -yani “kapi- tal faizi” niteliğinde- “faiz kaydı” konulduğu pek görülmemektedir. Daha çok; “bu bono vadesinde ödenmezse (% 80, 90) faizi ile birlikte ödemeyi kabul ediyorum...” şeklinde kayıtlar konmaktadır. Yüksek mahkeme 208 bu tür kayıtların geçersiz olacağını belirtmiştir. 5. Masraf ve Vekalet Ücreti Kaydı Medeni Usul Hukuku’nda olduğu gibi, İcra Hukuku’nda da harç ve masraflar sonuçta haksız çıkan tarafa yüklenir. İİK m. 15 ve 59 ge- reğince, harç ve masraflardan borçlunun sorumlu tutulması kanunda aksinin yazılı olmaması koşuluna bağlı tutulmuştur. Gerçekten 2548 sayılı kanunun 1. maddesi gereğince, uygulamada “cezaevi harcı” adı ile anılan harca alacaklı katlanmaktadır. Acaba taraflar, düzenledikleri bonoya “bononun vadesinde ödenmemesi üzerine, alacaklının icraya başvur- ması halinde”, bu harcın da borçlu tarafından ödeneceğini örneğin; “..... bu bono vadesinde ödenmediği takdirde, 2548 sayılı Yasa gereğince ödenmesi gereken cezaevi harcını da ödeyeceğim...” şeklinde kayıt koyabilirler mi? Yargıtay önceleri 209 “bu tür kayıtların geçerli olduğunu” kabul ederken, sonra 210 bu içtihatından dönerek “Bu kayıtların buyurucu (emredici) bir hüküm olan 2548 sayılı yasanın 1. maddesine aykırı ve geçersiz olduğunu” kabul etmiştir. Bonolara, icra (takip) giderleri arasında önemli bir yer tutan “avukatlık (vekalet) ücreti” hakkında bir kayıt konabilir mi? Uy- gulamada genellikle “borç vadesinde ödenmezse borcun (% 10, 20, 25 vb.) oranında vekalet ücreti ödemeyi kabul ediyorum.” şeklindeki kayıtların bonolara yazıldığı görülmektedir. Bilindiği gibi bir taraftan kanun (İİK m. 138/III) diğer taraftan Avukatlık Asgari Ücret Tarifeleri, icra işlemle- rinde borçluya yüklenecek (borçludan alınacak) vekalet ücretini ayrıca düzenlemişlerdir. Alacaklı ile borçlunun düzenledikleri bonoya Avu- katlık Asgari Ücret Tarifesi’nin öngördüğünden az ya da çok oranda 208 Bkz., 12. HD. 7.12.1987 T. 13771/13261. 209 Bkz., İİD. 13.11.1958 T. E: 5957, 5945; 1.4.1955 T. E: 1880; K: 1995. 210 Bkz., 12. HD. 26.2.1987 T. 6754/2692; 5.6.1986 T. 12776/6780. Talih Uyar makaleler 324TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 miktarını (yüzdesini) belirterek koyacakları yukarıdaki şekildeki bir kayıt, taraflarca “vekalet ücreti” olarak isimlendirilmiş olsa dahi “vekalet ücreti” olarak sayılmayıp, “cezai şart” sayılır. 211 Bu nedenledir ki, icra müdürünce vekalet ücreti takdir olunurken, alacaklı ile borçlu arasın- daki sözleşmeye bakılmaz (İİK m. 138/III). 538 sayılı yasa ile 1965 yı- lında yapılan değişiklikle fıkraya eklenen bu cümle ile “son zamanlarda, borç senetlerine eklenmesi alışkanlık haline gelmiş olan yukarıda belirttiğimiz şekildeki kayıtların icra müdürü tarafından göz önünde bulundurulmayaca- ğı” belirtilmek istenmiştir. 212 Yargıtay 213 da çeşitli kararlarında “bonola- ra konulan bu tür vekalet ücretine ilişkin kayıtların yazılmamış sayılacağını” belirtmiştir. 6. Keşidecinin İsmi Bonoda keşidecinin isminin belirtilmesine gerek yoktur. 214 Bonoda keşideci yerine “firma adı” da yazılabilir. Bu durum senedin bono nite- liğini etkilemez. 215 Bononun geçerli olabilmesi için, keşidecinin sadece imzasını içermesi yeterlidir. Uygulamada, bir zorunluluk olmama- sına rağmen, bonolara -poliçelerde olduğu gibi- keşidecinin isim ve soyadı da yazılmaktadır. Borçlunun bonoyu “asıl ad ve soyadı ile” değil de, “çevresinde tanın- dığı adı ile” imzalaması bononun geçerliğini etkilemez. 216 7. “Ciro edilemez” Kaydı Kanun gereği “emre yazılı senet” olan bonolara “ciro edilemez” ya da “emre değildir” gibi kayıtların yazılıp yazılamayacağı ve böylece bono- ların “nama yazılı senet” haline getirilip getirilemeyeceği doktrinde 217 tartışmalı olduğu halde yüksek mahkeme 218 “konulan böyle bir kaydın 211 Bkz., İİD. 13.6.1967 T. 5855/5959; 28.1.1964 T. 771/1148. 212 Bkz., Senato Tutanak Dergisi, 1/22-4-6, s. 472 vd. 213 Bkz., 12. HD. 17.12.1987 T. 13771/13261. 214 Bkz., 12. HD. 3.10.2006 T. 18860/21677; 23.6.2003 T. 12013/14971. 215 Bkz., 12. HD. 20.12.2004 T. 21272/26309; 5.10.1995 T. 13676/12979. 216 Bkz., TD. 15.2.1973 T. 463/531. 217 Böyle bir kaydın konulabileceği görüşü için Bkz., Öztan, F. a. g. e., s. 998 - Eriş, G., a. g. e., s. 618; Aksi görüş için Bkz., Domaniç, H.,, a. g. e., s. 483 - Karayalçın, Y. a. g. e., s. 26. 218 Bkz., 12. HD. 9.5.2006 T. 7431/10310; 20.10.1981 T. 6012/7655; 12. HD. 22.4.2005 T. 5070/8741. makaleler Talih Uyar 325TBB Dergisi, Sayı 74, 2008 senedin kambiyo senedi sayılmasına ve takip şekline etkili olmayacağını” (an- cak, senedin ciro yoluyla el değiştiremeyeceğini) belirtmiştir. 219 8. Hakem Kaydı Bonoya “.... bu bonoya ilişkin uyuşmazlıklar hakem yolu ile çözümle- nir.” şeklinde “hakem kaydı” konulabilir. “Hakem kaydı” bonoyu ciro su- retiyle alan cirantaları da bağlar; fakat hamil bu şartı kabul etmiyorsa, bonoyu hakem şartını çizerek ciro edebilir. 220 9. Protestodan Muafiyet Kaydı Bonoya, senedi düzenleyen (keşideci) ya da bir ciranta “protesto- dan muafiyet kaydı” koyabilir (TK m. 690/I, 634). 219 Karş., “Bu durumda ‘bono’nun kambiyo senedi niteliğini kaybedeceği ve adi senet sayıla- cağı” görüşü” için bkz., TD. 30.3.1973 T. E: 950, K. 1415. 220 Eriş, G., a. g. e., s. 618 - Öztan, F. a. g. e., s. 1002.

İcra Hukukunda Bono’nun (Emre Muharrer Senet’in) Geçerlilik Koşulları

Çağdaş Evrim Ergün 01/01/2008