powered by

powered by

hakemli makaleler Mithat Arman KARASU 37TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 Giriş Sağlıksız bir kentleşmenin yaşandığı ülkemizde günlük hayatın seyri içinde her gün birçok sorunla uğraşmak zorunda kalıyoruz. Yol- ların bozuk olması, bitmeyen altyapı çalışmaları, kentlerin yeterince temiz olmayışı, artan kapkaç olayları, gıda maddelerinin sağlıksız üre- timi, katı atıkların uygun olmayan biçimde yok edilmesi bunlardan yalnızca birkaçıdır. Günlük hayatta karşılaştığımız bu sorunların hepsi, aslında, kent- li haklarının bir biçimde ihlali anlamına geliyor. Karşılaşılan sorun- lar kentli haklarının günlük hayatımız içinde ne denli önemli bir yere sahip olduğunu göstermesi bakımından ilginçtir. Öte yandan günlük hayatımızda bu derece yer almasına rağmen kentli hakları fazlaca bi- linmemekte, yürütülen hukuki mücadelelerde diğer insan haklarının yanında ihmal edilmektedir. Bu yazının amacı kentli haklarının içeriğinin ve yasal dayanakları- nın neler olduğunu ortaya koymak, kentli haklarının hayata geçirilme- si önündeki engelleri araştırmaktır. Çalışmada öncelikle kentli hakları- nın tanımı yapılarak, içeriğinin ne olduğu sorusuna yanıt aranacaktır. Daha sonra sırasıyla, kentli haklarının hukuki dayanaklarına, kentli haklarının hayata geçirilmesinde önemli bir yere sahip olan kentlilik bilincine, Türkiye’de kentli haklarının ne düzeyde uygulandığına yer verilecektir. Çalışma genel bir değerlendirmeyle sona erecektir. KENTLİ HAKLARININ GELİŞİMİ VE HUKUKİ BOYUTLARI Mithat Arman KARASU* * Dr., Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Mithat Arman KARASU hakemli makaleler 38TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 1. Kentli Haklarının Tanımı Kentli hakları, temel hakların, ekonomik, toplumsal ve kültürel hakların, siyasal hakların ve dayanışma haklarının gerçekleşme alanı olarak, kent mekânında somutlaşmasıdır. Bireyin sahip olduğu insan haklarını kentsel mekânda yeterince ve özgürce kullanabilmesidir. Kentli hakları, kentte yaşayan herkes için ayrım gözetmeksizin uygu- lanır (Geray, 2000: 498). Kentli hakları, bireylerin kişiliklerini çok yönlü geliştirme yanın- da, oturma, üretme, dinlenme ve dolaşma etkinliklerini de yerine getirmelerine olanak tanıyan bir kentsel yaşam çevresi gereksinimin- den doğmuştur (Ertan, 1997: 39). Bu gereksinimler kentli haklarının konusunu teşkil eder. Kentli haklarının alacaklısı ve borçluları, kentli haklarının dayanışma hakları içinde yer alması nedeniyle, herkestir. Herkes temiz, sağlıklı, insan onuruna yakışır bir kentte yeterli kamu hizmetlerini almaya, her türlü sosyal, kültürel ve ekonomik ihtiyaçla- rını karşılama hakkına sahiptir. Diğer taraftan bu hakka sahip olanlar bu hakların gereği gibi uygulanmasından da sorumludur. İnsan hakları, evrensel boyutta soyut olarak düzenlenmiştir. Buna karşılık, atomistik bireylerin oluşturduğu soyut bir toplumu temel alan insan haklarının aksine kentli hakları, kent içindeki insanı temel aldı- ğından daha somuttur. İnsan haklarının uygulamaya geçmesi, pratiğe yansıması kentliler için kentli haklarının varlığı ile mümkündür (Te- keli, 1994: 29). Kentli hakları hem kentlinin insan olarak sahip olduğu insan hak- larını hem de bireyin yaşadığı kentin içinde bulunduğu kentsel toplu- mun üyesi, kentlisi olarak, o kentin kentsel ve çevresel değerleri üze- rindeki haklarının tümünü kapsamaktadır. Kentli hakları dayanışma hakları arasındadır. Ancak dayanışma haklarının bir parçası mı yoksa çevre hakkının bir devamı mı oldu- ğu tartışmalıdır. Bu konuda Tekeli’ye göre iki seçenek vardır (2001: 157). Bunlardan birincisi, kentli haklarını, her üç kuşak insan hakları çerçevesinde yerleşme bağlamında yorumlamak ve somutlaştırmak- tır. Örneğin, kentte güvenliğin sağlanması yaşam hakkı, karar alma sürecinde yer almak amacıyla gösteri yapmak örgütlenme hakkı ile kolayca ilişkilendirilebilir. İkinci seçenek ise, kentli haklarına üçüncü kuşak haklar kapsa- hakemli makaleler Mithat Arman KARASU 39TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 mında yeni bir alan açmaktır. Tekeli ikinci yolu seçmekte, bu seçene- ğin kentli haklarının önünü açacağını iddia etmektedir. Bu görüşe ka- tılmamak mümkün değildir. Küreselleşme ile paralel gelişim gösteren yerelleşme, yönetişim, kentsel yaşam kalitesi vb. kavramlar, kentlerin uygarlığın ve insan haklarının şekillendiği mekânlar olması kentlerin ve kentlilerin ayrı bir başlık altında incelenmesi gereğini ortaya koymaktadır. Kentli haklarının gelişimi değişen dünya gündeminin bir sonucu- dur. Dünya üzerinde giderek daha çok insan kentlerde yaşamaktadır. 1800 yılında dünya nüfusunun sadece %1,7’si kentlerde yaşarken, bu oran 1970 yılında % 22’ye, 2000 yılında % 48’e ulaşmıştır. 2000 yılında 2,9 milyar insan kentlerde yaşarken, bu sayı 2020 yılında 4,2 milya- ra ulaşacaktır. Üstelik bu nüfusun % 77’si nüfusu 100 binden büyük yerleşim yerlerinde yaşayacaktır (unhsp.org/thechallengeofslums, 2.8.2007). Diğer taraftan, kentli haklarını çevre hakkının uzantısı olarak ele alan görüşler de bulunmaktadır (Ertan, 1997: 38). Kanımca, kentli hak- larını çevre hakkının bir uzantısı görmek kentli haklarını sınırlamak anlamına gelmektedir. Her şeyden önce, kentteki sorunların yalnızca bir kısmı çevresel niteliklidir. Örneğin; konut sorunu, istihdam, katı- lım, can güvenliği, spor ve eğitim alanlarının azlığı, ulaşım hizmetle- rinin yetersizliği, kentle bütünleşme vb. sorunlar çevre sorunlarından farklı önemli kentsel sorunlardır. Çevre sorunlarının önemli bir kısmı kent ve sanayi kökenli olsa da, kentsel alanlar yoğun çevre kirliliğine maruz kalsa da, kentlerin sorunları yalnızca çevresel nitelikli sorunlardan ibaret değildir. Kentli hakları sağlıklı ve dengeli bir çevrenin dışında farklı hakları da içinde barındırmaktadır. 2. Kentli Haklarının İçeriği Kentli haklarının içeriği çok geniştir. Kentli hakları; kentteki eği- tim ve kültür faaliyetlerinden yararlanma, suç ve şiddetten arındırıl- mış güvenli bir kentte yaşama, temiz su kaynaklarının temini, hava kirliliğinin önlenmesi, kıyı alanlarından toplumun eşit biçimde yarar- lanması vb. birçok hakkı kapsamına almaktadır. Mithat Arman KARASU hakemli makaleler 40TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 1989 yılında İnsan Hakları Derneği Çevre Komisyonu’nca hazırla- nan “Yaya Hakları Bildirisi”nde ifade edilen yayalara saygı duyulması, araçların yaya kaldırımına park edilmemesi, trafik düzeninde mutlaka yaya önceliğinin gözetilmesi kentli hakların kapsamına girmektedir. Benzer bir biçimde, kentte yürütülen her türlü haberleşme ve iletişim özgürlüğü ile örgütlenme hakkı kentsel nitelikli birer haktır. Kentli haklarının içeriği konusunda en net ve somut tanımlama Avrupa Kentsel Şartı’nda yer almaktadır. 17–19 Mart 1992 yılında Av- rupa Konseyi’nin 27. oturumunda kabul edilen Avrupa Kentsel Şar- tı (Karar No: 234 ve Eki), Avrupa’da 1980–1982 döneminde yayılan “Kentsel Rönesans”ın geliştirdiği önemli kentsel politikalara işaret eder. Şart, kentsel yaşamın geliştirilmesi için dört ağırlıklı alan seçmiştir. Bunlar; 1. Fiziksel kentsel çevrenin geliştirilmesi, 2. Mevcut konut stoklarının yenilenmesi, 3. Yerleşmelerde sosyal ve kültürel olanakların yaratılması, 4. Toplum kalkınması ve halk katılımının özendirilmesidir. “Yerinden Yönetim” fikrine açık ve belirgin bir vurgunun yapıldığı Şartın ana hedefi, hemen her ülkede uygulanabilir, iyi bir kent yöne- timi için gerekli ilke ve yükümlülükleri tanımlamak ve kentsel yaşam kalitesini artırmaktır. Şart’ın varlığı hem kentli haklarının ne olduğu konusundaki muğlâklığın dağılmasına hem de kentli haklarının zihin- lerde somut biçimde şekillenmesine yardımcı olmaktadır. Avrupa Kentsel Şartı kapsamında kentli hakları on üç başlık al- tında düzenlenmiştir. Bu başlıkları; ulaşım ve dolaşım, çevre ve doğa, kentlerin fizik yapıları, tarihi kentsel yapı mirası, konut, kentsel gü- venliğin sağlanması, kentlerdeki özürlüler ve ekonomik bakımdan en- gelliler, spor ve boş zamanları değerlendirme, kültür, kültürlerarası kaynaşma, kentlerde sağlık, halk katılımı, kent yönetimi ve kent plan- laması, kentlerde ekonomik kalkınmanın sağlanması olarak sıralamak mümkündür. Kentli hakları, yerel hizmetlerin etkinliğinin artırılmasında, ekono- mik, sosyal ve kültürel olanakların yaratılmasında, yerel topluluk ve dayanışma duygusunun geliştirilmesinde ve yerel yönetimlerde etkin yurttaş katılımının teşvik edilmesinde önemli bir yere sahiptir. Kentli hakemli makaleler Mithat Arman KARASU 41TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 haklarının hayata geçirilmesi, demokrasinin yerel anlamda işletilmesi, insan haklarının yaygınlık kazanıp, uygulanması, kentsel yönetimle- rin verimli hale getirilmesi, yerel inisiyatifin harekete geçirilmesi için zorunludur. Kentli haklarının varlığı özellikle siyasiler için zorlayıcı bir güç ola- caktır. Kentli haklarının gerçekleşme düzeyi, yerel yöneticilerin çalış- maların bir göstergesi olarak rahatlıkla değerlendirilebilir. Bu itici güç, aynı zamanda, kentsel yaşam kalitesinin artırılmasında, kentli hakla- rının gereği gibi uygulanması için bir tür güvence oluşturmaktadır. Kentli hakları, kentsel yaşam kalitesinin özünü, gerçekleşme düzeyini belirleyen, geliştirilmesi için varılması gerekli hedefleri gösteren temel birer öğe niteliği taşımaktadır. Bu anlamda kentli haklarının yasal bir düzenlemeyle bağlayıcı hale getirilmesi hem yurttaşların hakları bakımından hem idarenin so- rumluluğunun hukuki bir zemine oturtulması bakımından büyük bir öneme sahiptir. 3. Kentli Haklarının Hukuki Dayanakları Kentli hakları konusunda bağlayıcılığı olan herhangi bir ulusla- rarası hukuki metin henüz mevcut değildir. Ancak uluslararası ka- muoyunda “moral değerler” olarak kabul gören birçok belgede kentli haklarına doğrudan ya da dolaylı bir biçimde yer verilmektedir. Kentli haklarının yer aldığı birçok uluslararası metin gerçekte birinci ve ikin- ci kuşak haklara yönelik olarak düzenlenmektedir. 24 Ekim 1945 tarihinde yürürlüğe giren Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, kentli haklarını ilgilendiren çeşitli haklara kaynaklık etmiştir. Eşitlik ve kardeşlik (m. 1), işkenceye karşı durma (m. 5), yasalar önünde eşitlik (m. 7), konut dokunulmazlığı (m. 13) vb. haklar yanında, temsilcileri seçerek yönetime katılma, eşit söz sahibi olma hakları, dinlenme, eğlence, boş zamanlarını değerlendirme hak- ları, eğitim, sağlık, öğretim ve kültür hakları da genelde kentli hakla- rıyla ilgilidir. Birleşmiş Milletler tarafından 1966 yılında kabul edilip, 1976 yı- lında yürürlüğe giren Ekonomik, Toplumsal ve Kültürel Haklar Ulus- lararası Sözleşmeleri özellikle ikinci kuşak haklara yer vermekte, bu bakımdan kentli hakları konusundaki birçok düzenleme için temel Mithat Arman KARASU hakemli makaleler 42TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 oluşturmaktadır. Sözleşme’nin 11/1. maddesinde; “Bu sözleşmeye taraf devletler, herkese, kendisi ve ailesi için, beslenme, giyim ve konut dâhil yeterli bir yaşam düzeyi ve yaşama koşullarını sürekli olarak geliştirme hakkını ta- nır” hükmü yer almaktadır. Avrupa Konseyi’nce 1950 yılında benimsenen Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi konu ile ilgili bir diğer metindir. Doğrudan sözü edilmese de yerel yönetimler ve yerel halka yönelik insan hakları ih- lallerine karşı, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvuru hakkı ta- nınmıştır. Yine Avrupa Konseyi’nce 1961 yılında benimsenen Avrupa Sosyal Şartı daha çok ekonomik ve sosyal haklar üzerinde odaklan- makla birlikte, Avrupa Kentsel Şartı’nın habercisi olarak görülmekte- dir (Geray, 2000: 505). Şart’ın içinde yer alan; çalışma yaşamına ilişkin haklar, çocuklar, gençler ve kadınlar ile ilgili koruyucu nitelikteki hak- lar, özürlülere yönelik haklar, gelir getirici iş edinme, göçmen işçile- rin ve ailelerin korunmasıyla ilgili haklar yerel yönetimler açısından anlam taşıyan ikinci kuşak haklardır. Yerel yönetimlerin, bu hakları sağlamakla ilgili çeşitli sorumluluklar yüklenmesi gerekmektedir. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’nca 1990 yılında kabul edi- len Paris Şartı’nda insan haklarına ve demokrasiye vurgu yapılmakta, ilk kez uluslararası bir metinde “yöneticilerin seçmenlere hesap vermesi” ilkesine yer verilmektedir. Kentli haklarıyla ilgili bir diğer bölgesel nitelikteki metin 7 Şubat 1992 tarihinde Maastricht’te imzalanan Avrupa Birliği Antlaşması’dır. Antlaşmayla, yerellik (subsidiarite) ilkesi Birlik genelinde kabul edil- miş, böylelikle, hizmetlerin halka en yakın örgütçe verilmesi benim- senmiştir. Merkezi yönetim, bu ilke gereğince, hizmetleri, eğer yerel düzeyde hiç yerine getirilemiyor ya da etkin bir biçimde yerine geti- rilemiyorsa üstlenebilir. Ayrıca Maastrict Antlaşması’nın 128. madde- sinin ilk fıkrasında, üye devletlerin ulusal ve bölgesel çeşitliliğinin ve ortak mirasının korunmasına vurgu yapılmıştır. 1985 tarihinde Avrupa Konseyi’nce kabul edilen, amacı Avrupa genelinde özerk yerel yönetimlerin oluşturulması olan Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı (AYYÖŞ), aynı zamanda, kentli haklarının uygulanması ve geliştirilmesi bakımından büyük bir önem taşımakta- dır. Şart kapsamında; yerel yönetimlerin yasal (mümkünse anayasal) hakemli makaleler Mithat Arman KARASU 43TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 dayanaklara kavuşturulması (m. 2), kendi yönetim yapılarını oluştur- ma hakkının tanınması (m. 6), seçilmiş kişilerin görevlerini özgürce yerine getirmesi (m. 7), idari vesayetin hukuki denetimle sınırlandırıl- ması (m. 8), yerel yönetimlerin özerk mali imkânlara sahip olması (m. 9) konularında düzenlemeler getirilmektedir. AYYÖŞ’nin temel hareket noktası, Avrupa düzeyinde demokra- sinin ancak yurttaşa en yakın yönetimler olan yerel yönetimlerin ger- çek güçle donatılması, özerk hale getirilmesi ile mümkün olduğudur. Özerklik Şartı’yla, yerel kamu hizmetlerine bütün yurttaşların etkin katılımını sağlanmakta, kentli haklarını hayata geçirmek amacıyla ye- rel yönetimler gerekli hukuki, idari ve mali imkânlarla donatılmakta- dır. Kentli haklarının ne olduğu konusunda en önemli ve bu konuda en ayrıntılı düzenleme ise, Avrupa Konseyi tarafından 1992 yılında ka- bul ve ilan edilen Avrupa Kentsel Şartı’dır. Şart, Avrupa Konseyi’nin temel hak ve özgürlüklerin korunması çağrılarına paralel olarak, kent- sel gelişmenin niteliksel özellikleri ve yaşam kalitesiyle doğrudan ilgi- lidir. Şartın amaçları; - Yerel Yönetimler için pratik bir kent yönetimi el kitabı oluştur- mak, - Gelecekte olası bir Kentli Hakları Kongresi için temel ilkeleri oluşturmak, - Şartın ilkelerini yerine getiren kentler için verilecek uluslar arası ödüllere bir baz oluşturmak, - Fiziksel çevre ve yasalarıyla ilgili yaptırımlar için Avrupa Konseyi’nin bu konulara ilişkin katılımına bir “vize” oluşturmaktır (İçişleri Bakanlığı, 1996: 4). Avrupa Kentsel Şartı’na göre ideal kent; kentli haklarını koruyan, en iyi yaşam koşullarını sağlayarak halka iyi bir yaşam biçimi sunan, değerini orada yaşayan, ziyaret eden, çalışan ve ticaret yapan, eğlen- ce, kültür ve bilgiyi orada arayan ve eğitim görenlerden alarak; birçok sektör ve aktiviteyi (trafik, yaşam, çalışma, dinlenme gereksinimlerini) bir arada uyum içinde barındıran yaşam yeridir. Bir kent gelecek ile geçmiş arasında bir köprü olabilmeli, yapıları, ağaçları, tarihi olay ve mekânlarıyla kentin tarihi bağlarını kentte ya- Mithat Arman KARASU hakemli makaleler 44TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 şayanlara hissettirmelidir. İdeal kent sadece belediyesi ile değil, mer- kezi ve yerel idaresi, özel sektörü ve halkıyla ortak karar verebilen bir kenttir. Avrupa Kentsel Şartı’nda vücut bulan bu haklar kentte yaşayan herkesin sahip olması gereken haklardır. Kentli haklarının varlığı kentsel yaşam kalitesinin, yaşam standartlarının bir göstergesidir. Öte yandan asıl sorun bu hakların hayata geçirilmesidir. 4. Kentli Haklarının Hayata Geçirilmesi ve Kentlilik Bilinci Kentli haklarının gerçekleştirilmesi için üç farklı yöntemden bah- sedilebilir. Birincisi, kentte yaşayan bir kimsenin haklarını kullanırken kentli haklarını gasbetmesinin ve onları tahrip etmesinin önlenmesi- dir. Bu, hakların savunulma yoluyla yaşama geçirilmesidir. İkincisi, kentli haklarının her kentlinin davranışlarıyla oluşup, geliştiği kabul edildiğine göre kişilerin geliştirilmesi yoluyla kentli haklarının gerçek- leştirilmesidir. Üçüncü ise, hak sahibinin bu hakların gerçekleştirilme- sini toplumsal düzeni kurmaktan sorumlu devletten istemesi yoluyla gerçekleştirilmesidir (Tekeli, 1994: 30). Kentli haklarının yaşama geçirilmesinde bu üç yoldan tek tek ya da üçü birlikte yaralanılabilir (Geray, 2000: 503). Diğer taraftan, gerekli mali, idari ve hukuki araçlar ile donatılmamış bir yerel yönetimden kentli hakları konusunda gerekli adımları atmasını beklemek gerçekçi olmayacaktır. Kentte yaşayanların temel hak ve özgürlüklerinin ger- çekleşebilmesi, kentlilerin yaşadıkları kent üzerinde haklarını gereği gibi kullanabilmesi kent yönetiminin söz konusu hakları sağlayacak niteliğe sahip olmasına bağlıdır. Kentli haklarının gerçekleştirilmesi, buna ilişkin istemlerin kent yönetimine bildirilmesi, bununla ilgili eylem ve etkinliklerde bulun- ma, bu konuda örgütlenme, bunlara ilişkin kararlara katılma, bilgi iste- me ve denetim yapabilme haklarının güvence altına alınmış olmasıyla mümkündür. Bu da kuşkusuz özerk, demokratik, katılımcı, çoğulcu, saydam bir kent yönetiminin var olmasına bağlı bulunmaktadır. Bütün bunlara karşın kentli hakları, bir dayanışma hakkı olması nedeniyle, yalnızca yerel ya da merkezi yönetimin katkısı ile yaşama geçirilecek haklardan değildir. Kentli haklarının yaşama geçirilme- sinde en az yönetimin katkısı kadar halkın katılımı da belirleyicidir. hakemli makaleler Mithat Arman KARASU 45TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 Kentli sadece mekân olarak kentte yaşayan kimse değildir. Kentlileş- mek, kentli olmak; kentleşme akımı sonucunda, toplumsal değişmenin insanların davranışlarında ve ilişkilerinde, değer yargılarında, yaşam biçimlerinde değişiklikler yaratması sürecidir (Keleş, 1998: 80). Birey kentte yaşadıkça kentin sorunlarına gereken duyarlılığı gös- termeli, bu konuda aktif bir denetleyici olmalıdır. Aksi takdirde ida- re gereken duyarlılığı göstermeyecek, sorunlar birikecek, kentsel ya- şam kalitesinde önemli düşüşler yaşanabilecektir. Kentlilerin kentsel sorunlara, dolayısıyla, kentli haklarına sahip çıkması yönetim için en önemli zorlayıcı güç olacaktır. Kentlerin insanca yaşanır hale gelmesinde için asıl görev, kentin asıl sahibi olan kentliye, halka, kamuoyuna, kısacası insana düşmek- tedir. Kentli olma organize edilmiş hayatın içinde organizasyonu boz- mayacak ve/veya aksatmayacak şekilde yer almaya; bunun içinde kent hayatı organizasyonunu günlük hayata kusursuz olarak bütün- leyebilmeye bağlıdır. Bu yaklaşım daha çok çağdaş kentleşmenin ni- teliklerini yakalayabilmeyi ve “medeni olma” anlamında kentlileşmeyi vurgularken, aynı zamanda, kentsel hakların savunulabilmesi ve uy- gulanabilmesine bir çerçeve, bir zemin hazırlamaktadır (Ökmen, 1998: 1201). Kentli hakları ve kent toplumsal yaşamın bir parçasıdır. Birey davranışları ile hem kent hem de kentli hakları üzerinde sonuçlar ya- ratmakta, böylelikle, hem toplumu hem de kendi yaşamını şekillen- dirmektedir. Örneğin, bir kişinin belli bir mobilyayı evine almasının sonuçları büyük ölçüde onun özel alanı içinde kalmaktadır. Ama evine bir kat çıkmasının ya da evinin rengini çevresine uyum göstermeyen biçimde değiştirmesinin sonuçları kamusaldır. Bir sokağın estetik gö- rüntüsü kamuca tüketilmektedir; o kamusal bir maldır. O zaman evi- nin rengini değiştiren bir kişi, o çevrede oturanları rahatsız edebildiği gibi, çevre kalitesini düşürerek rant düzeyini düşürmüş ve mülk sa- hiplerine zarar vermiş olmakta, kamusal nitelikteki sokağın ve kentin estetiğini bozmaktadır (Tekeli, 2002: 25). Kentliler, diğer kentlilere karşı gereken özen ve saygıyı gösterme- lidir. Kentli hakları kentte yaşayanlara bazı haklar getirdiği gibi bazı sorumluklar da yüklemektedir. Başkasını rahatsız eden, dinlediği mü- zik nedeniyle gürültü kirliliğine neden olan ya da trafikte tehlikeli araç kullanarak diğer araç ve yayaların hayatını tehlikeye atan birisi gerçek Mithat Arman KARASU hakemli makaleler 46TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 anlamda kentli değildir. Başka bir deyişle, kentli haklarının korunma- sı, geliştirilmesi ve herkesçe kabul görür hale gelmesi yönetim kadar yurttaşların, kentlilerin duyarlılığını gerektirmektedir. 5. Türkiye’de Kentli Haklarının Durumu Türkiye’de kentli haklarının yasal dayanakları ele alındığından ilk incelenmesi gereken 1982 Anayasası’dır. Anayasa’daki bazı mad- delerin doğrudan ya da dolaylı olarak kentli haklarıyla ilgilidir. Anayasa’nın 5. maddesinde, kişinin ve toplumun huzur ve mut- luluğunun devletin temel amaç ve görevlerinden olduğu belirtilmekte, 23. maddesinin ikinci fıkrasında, yerleşme özgürlüğünün “sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştirmek ve kamu mallarını korumak” amacıyla sınırlanabileceğini öngörülmektedir. 1982 Anayasa’sının 43. madde- sinde, kıyılar, devletin hüküm ve tasarrufuna bırakılmakta; 56. mad- desinde, her yurttaşın sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkı olduğuna vurgu yapılmakta; 57. maddesinde ise, “konut hakkı” başlığı altında, devletin konut ihtiyacını karşılayıcı tedbirler alması öngörül- mektedir. Anayasa’nın aksine kentli hakları ile ilgili doğrudan bir yasal dü- zenleme yapılmış değildir. Kentli hakları ile ilgili yapılan bir çalışma- da kent ve kentli hakları ile ilgili toplam 415 adet yasa tespit edilmiş- tir. Yasalardan on tanesi Osmanlı dönemine aittir. Yasaların 178’inde özgürlükten yoksun bırakma cezası (hafif hapis, hapis, ağır hapis) ve para, ağır para cezası öngörülmektedir. Kurum adlarından (belediye, encümen, belediye meclisi vb.) yola çıkarak yapılacak bir mevzuat ta- ramasında ise konu ile ilgili yasa sayısı 169’a düşmektedir (Öndül ve Çekiç, t.y.: 3). Öte yandan Öndül ve Çekiç’in çalışmasında tespit edilen yasala- rın önemli bir kısmı dolaylı ve konunun çağdaş boyutunu ele almayan; daha çok esenlik, kamu düzeninin devamı, kamu hizmetlerinin doğru ve yeterli uygulanması, sağlıklı ve temiz yaşamın tesisi amacıyla çıka- rılmış yasalardır. Avrupa Kentsel Şartı’nda yer aldığı gibi, kentli hak- ları bir insan hakkı olarak, bir bütün içinde ele alınmış değildir. Örneğin, 767 sayılı Türk Kodeksi Hakkında Kanun’da tıbbi mad- delerin ve ilaçların yasa hükümlerine aykırı satılmasına karşı cezai hüküm öngörülmüştür (m. 9). Benzer bir biçimde, 1930 tarihli, 1593 hakemli makaleler Mithat Arman KARASU 47TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 Umumi Hıfzısıhha Kanunu’nda, dönemin gerekleri düşünülerek ken- tin temizliği, sağlıklı ve esenliği adına onlarca hüküm bulunmaktadır. Anılan yasal düzenlemelerin tamamı kentli hakları ile ilgilidir. Ancak yasanın düzenlenmesinde asıl amaç; kentli haklarını hayata geçirmek değil, kentlerin sağlık sorunlarını çözmektir. Diğer taraftan, çok dağınık ve kentli haklarının gerektirdiği bakış açısıyla düzenlenmemiş olsa da, hakların korunması ve uygulanma- sıyla ilgili olarak özellikle kurumsal düzenlemeler ve işleyiş usulleri ile ilgili sorun öbekleri bulunsa da, yurttaşlara tanınmış olan hakların listesinin çok geniş olduğunu, ancak bunların uygulanmasını sağlaya- cak demokratik bir işleyişin olmadığı görülmektedir. Hakların verilmesi kadar bu hakların geliştirilmesi ve korunması için gerekli hukuki, idari ve mali kanalların oluşturulması büyük önem taşımaktadır. Aksi takdirde yasal olarak kazanılan haklar hiçbir zaman hayata geçirilemeyecektir. Kentlilerin karar alma sürecine katılmadığı, denetim sürecinde bulunmadığı, ilgili kurum ve kuruluşlara gerekli itiraz ile idari ve/veya adli başvuruları yapamadığı bir sistemde, kent- li haklarının, yasal olarak varlığı hiçbir anlam ifade etmeyecektir. Bu konuda özellikle bilgiye erişme, karar alma sürecine katılma ve yargıya başvuru hakları kentli haklarının hayata geçirilmesinde be- lirleyici role sahiptir. Kentli haklarının gereği gibi uygulanması bilgi edinmeye, bu bilginin karar alma sürecinde etkin bir biçimde kullan- masına ve gerekli olduğu durumlarda yargıya başvuru hakkının kul- lanılmasına bağlıdır. 1982 Anayasası’nın 74. maddesiyle düzenlenen “dilekçe hakkı” bilgi edinme konusunda önemli bir hukuki dayanaktır. 9.10.2003 tarihinde kabul edilen 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu (5432 sayılı yasa ile değişik-RG 22.11.2005, 26001) ve 27.4.2004 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan “Bilgi Edinme Hakkı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Esas ve Usuller Hakkında Yönetmelik” ile bilgiye erişme konusunda önemli adımlar atılmıştır. Yasa kapsamında; “kurumların her türlü bilgi ve belgeyi etkin, sü- ratli ve doğru bir şekilde başvuran tüzel ya da gerçek kişiye ulaştırması” ön- görülmüştür (m. 5). Yasa, bilgi edinme konusunda kurumsal bir yapı kurmuş, bu amaçla bir “Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu” oluştur- muştur. Mithat Arman KARASU hakemli makaleler 48TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 Başvuru sahibinin talebi 15 iş günü içinde sonuçlandırılacaktır. Başvuru sahibi bu süre içinde bilgiye ulaşamaz ya da bilgi istemi ret edilir ise, o zaman başvuru sahibi 15 gün içinde “Bilgi Edinme Değer- lendirme Kurulu”na itirazda bulunabilir. İtiraz 1 ay içinde değerlendi- rilmelidir. Kurula itiraz, başvuru sahibinin idari yargıya başvuru süre- sini durdurur (m. 13). Diğer taraftan yapılan bu yasal düzenleme önemli bir adım ol- makla birlikte, idare tarafından yasanın desteklenmesi, her şeyden önce Türkiye’de mevcut bulunan katı ve topluma kapalı kamusal zih- niyetin değişmesi gerekmektedir. Kentli haklarının gereği gibi kullanılması bakımından bir diğer önemli konu yargıya başvuru hakkıdır. Özellikle imar ile ilgili uygu- lamalarda, kentli haklarının savunulması, hayata geçirilmesinde yar- gıya başvuru hakkı önemli bir araçtır. 1982 Anayasası’nın, hak arama hürriyeti başlığı altında düzenlediği 36. maddesinde, “herkesin yargı mercileri önünde davacı ve davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip” olduğunu belirtilmiş, 125. maddede ise, “idarenin her tür- lü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır” denilerek idarenin işlem ve eylemlerine karşı yurttaşların yargıya başvuru hakkı düzenlenmiştir. Anayasa’nın 125. maddesinde ifade edilen yargıya başvuru hak- kı, 2577 Sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) ile hayata ge- çirilmiştir. Bu çerçevede İYUK’nın 10. ve 11. maddeleri kapsamında idareye yapılan başvuru üzerine 60 gün içinde ilgili idareden cevap gelmezse, talep reddedilmiş sayılır ve ilgililer bu sürenin bitiminden itibaren idari mahkemelerde dava açabilirler. Ayrıca, İYUK’nın 12. maddesi uyarınca, “menfaatleri ihlal edilenler tarafından idari işlemler hak- kında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduklarından dolayı iptalleri için” dava açılması düzenlenmiştir. Yargıya başvuru hakkı bakımından Danıştay’ın esnek tutumu uy- gulamada önemli bir rahatlık sağlamaktadır. Danıştay özelikle çevre ve imar davalarında dava ehliyetini konusunda esnek davranmakta, menfaat koşulunu geniş yorumlanmaktadır. Bu durum, çevre ve imar konusunda dava açmak isteyen sivil toplum kuruluşları bakımından büyük önem taşımaktadır. Bilgiye erişme ve yargıya başvuru haklarının aksine halkın karar alma sürecine katılımı konusunda ülkemizde doğrudan yapılmış bir ya- hakemli makaleler Mithat Arman KARASU 49TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 sal düzenleme bulunmamaktadır. 2872 sayılı Çevre Kanunu, 3194 sayılı İmar Kanunu, 4856 sayılı Çevre ve Orman Bakanlığının Kuruluş Kanu- nu, Katı Atık Kontrol Yönetmeliği, Hava kalitesi Kontrol Yönetmeliği, ÇED Yönetmeliği vb. yasal düzenlemelerde dolaylı hükümler yer al- maktadır. Ancak tüm bu düzenlemeler yurttaşı karar alma sürecine or- tak etmek yerine alınan karara itiraz etme ya da karar konusunda görüş sorma biçimindedir. Kuşkusuz bu tür düzenlemeler yeterli değildir. Bütün bu yasal düzenlemelere karşın uygulamada kentli hakları- nın iyi bir noktada olduğunu söylemek zordur. Türkiye’deki kentlerin önemli bir bölümü, yolları bozuk, yeşile hasret, kaldırımları araba işga- line uğramış, altyapısı yetersiz, halk katılımına kapalı bir yapıdadır. 3194 sayılı İmar Kanunu’nun amir hükmü gereğince 2.11.1985 tarihinde 18916 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan “Plan Yapımına Ait Esaslara Dair Yönetmelik”te (Ek–1) kentler için gerekli olan asgari sosyal ve teknik altyapı tutarları verilmiştir. Bu verilerin asgari düzeyde kar- şılanması hem yasal olarak bir zorunluluk, hem de kentli haklarının bir gereğidir. Öte yandan, Türkiye’de bu asgari altyapı standartlarının bile gereğince karşılandığını söylemek oldukça güçtür. DPT tarafından ülke geneli esas alınarak yapılan bir çalışmada, kentlerin % 40.65’inin konut, %1.09’ünün ticaret, % 6.81’inin sanayi, % 3,5’inin eğitim, % 0,8’inin sağlık, % 0.57’sinin spor, % 0,2’sinin kültür ve eğlence, % 2.27’sinin ise yeşil alan olduğunu görülmektedir (Yon- ca, 1993: 4). Kentsel donatıların bu kadar yetersiz olmasının temelinde plansızlık ve rant yatmaktadır. Donatıların yetersiz olduğu bir kent, kentli haklarının ihlal edildiği bir kent anlamına gelmektedir. Ülke genelinin %50’si gecekondularda kentsel yaşam kalitesi dü- şük, hiçbir sosyal, kültürel ve teknik altyapısı olmayan yapılarda ya- şamak zorunda bırakılmaktadır. Her yağmur yağdığında Türkiye’de birçok kent sular altında kalmaktadır. Ankara’nın Altındağ ilçesinde sağanak yağış sonrası meydana gelen göçükte bir kişi hayatını yitir- miş, onlarca ev su altında kalmıştır (Milliyet, 27.5.2005). Türkiye nüfusunun % 12.29’ü özürlü olmasına rağmen kentlerde özürlüler için yapılan çalışmalar son derece yetersizdir (ozidbas.gov. tr, 2.8.2007). Avrupa Kentsel Şartı’nda ifade edilen özürlülerin, özürle- rinin onlar için bir engel olmaktan çıkarılması ilkesi Türkiye’de hiçbir kentte hayata geçirilmiş değildir. Mithat Arman KARASU hakemli makaleler 50TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 İnsanlar gibi kentlerinde anıları, tarihleri ve geçmişleri vardır. Bunları korumak kente karşı bir görevdir. Orada yaşamış, yaşayan ve yaşayacaklara karşı bir ödevdir. Ancak kente ve kentlilere karşı bu du- yarlılığı Türkiye’de görmek mümkün değildir. Prost’un İstanbul için hazırladığı planda mutlaka korunmalı, özel bir plan kapsamında ele alınması gerekir dediği İstanbul Suriçi’den bugün otoyol geçmekte- dir. Eşsiz olarak nitelenen İstanbul’un silueti gökdelenler ile yok edil- mekte, İstanbul Boğaziçi’nde yapılan kazıklı sahil yolu ile hem sahil toplumsal kullanıma kapatılmakta hem de doğal bir değer olan kıyı alanı tahrip edilmektedir. Bu kente ve kentlilerin haklarına yapılan bir saldırıdır. Oysaki idare, kıyı alanlarını, Anayasa’da ifade edildiği gibi, öncelikli olarak kamu yararına açmalı, kullanım önceliği kamuda ol- malıdır. İnsan hayatı için doğrudan bir tehlike kaynağı olan yakıt depola- rı, akaryakıt ve LPG istasyonları, kimyevi, yanıcı ve parlayıcı madde imalathaneleri ve depoları kent içinde plansız ve hiçbir önlem alın- maksızın faaliyetlerini sürdürmektedir. Türkiye’de mevcut bulunan LPG istasyonlarından sadece % 12’sinin ruhsatı bulunmaktadır (Göz- cü, 21.6.2003). İstanbul Ümraniye’de ruhsatsız olarak çalışan bu ima- lathanelerden birisinde meydana gelen patlamada 6 kişi can vermiştir (Milliyet, 10.6.2005). Bütün bu örnekler kentli haklarının hiçe sayıldığını, dahası, yaşa- nan plansız ve sağlıksız kentleşmenin devam ettiğini göstermektedir. Kentli haklarının bu derece yaygın ihlal edilmesinin temelinde kent- lerin plansız bir biçimde gelişmiş olması yatmaktadır. Planlı kentler, kentli haklarının sağlıklı bir biçimde uygulanabileceği yegâne alanlar- dır. Plana ve hukuka inancın olmadığı bir toplumda kentli haklarının hayata geçirileceği bir kent düşünmek zor olacaktır. Günümüzde imar planları kentlerde yaratılan oldubittileri meş- rulaştırmakta kullanılmaktadır. İmar plan değişikliklerine karşı açılan davaların sonuçları hasıraltı edilmekte, kesinleşmiş mahkeme karar- ları uygulanmamaktadır. Sıklıkla yapılan plan değişiklikleri ile kent- lilerin ihtiyaç duyduğu park, yeşil alan, eğitim alanları, ticari ya da konut alanlarına dönüştürülmekte, üstelik bu değişiklikler kentlilerin haklarını korumakla yükümlü yerel yönetimlerce yapılmaktadır. hakemli makaleler Mithat Arman KARASU 51TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 Kentlerde belirleyici olan tek etken kentsel ranttır. Kamu kaynak- larıyla yaratılan bu rant mutlaka kamuya geri kazandırılmalıdır. Böy- lelikle, hem kamuya kaynak sağlanmış olacak hem de sağlıklı kent- leşme sayesinde kentli hakları hayata geçirilecektir. Oysaki kentler ve kentli hakları plansızlığa, hukuk tanımaz zihniyete ve kentsel ranta yenik düşmüştür. Genel Değerlendirme Türkiye’de kentli haklarının gereği gibi uygulandığını, kentlilerin bu haklardan yeterli düzeyde yararlandığını söylemek mümkün değil- dir. Kentli hakları gerek Türkiye’de gerekse dünyada hukuki anlamda sağlam bir zemine oturmuş değildir. Mevcut hukuki metinler tavsiye niteliğindedir. Hukuki zeminin bu zayıf yapısı, Türkiye’nin sağlıksız kentleşmesinin getirdiği koşullarla birleşince, kentli hakları uygulana- maz hale gelmektedir. Hukuki zeminin sağlanması bir yana, kentsel rantın vergilendiril- mesi, şehircilik ilkelerine ve planlama esaslarına uygun ülke genelini kapsayan bir plan düzeninin kurulması, içgöçün önüne geçecek bölge- sel kalkınma planlarının hazırlanması, toplumun bilime, plana ve hu- kuka karşı zayıflayan inancının artırılması kentli haklarının uygulanır hale gelmesi için mutlak gereklidir. Yurttaşların yaşadığı kenti sahiplenmesini sağlayacak tedbirler alınmalıdır. Kuşkusuz, hukukun üstünlüğüne inanan, Aydınlanmacı bir plan anlayışına gönülden bağlı, yurttaşları ile bütünleşebilen bir idare kentli haklarının da en önemli garantisi olacaktır. Kaynaklar Alıca, Süheyla (1999), Bir İnsan Hakkı Olarak Çevre Hakkı ve Uygulaması, İnsan Hakları Koordinatör Üst Kurulu Yayını, Ankara. Ersoy, Melih ve Keskinok, Çağatay (2000), Mekân Planlama ve Yargı De- netimi, Yargı Yayınları, Ankara. Ertan, Kıvılcım Akkoyunlu (1997), “Kentli Hakları,” Amme İdaresi Der- gisi, C. 30, S. 3, s. 31–48. Geray, Cevat (2000), “Kenttaşlık Hakları,” İnsan Hakları Yıllığı, C. 21, TODAİE, s. 499–510. Mithat Arman KARASU hakemli makaleler 52TBB Dergisi, Sayı 78, 2008 İçişleri Bakanlığı (1996), Avrupa Kentsel Şartı, Ankara. Kaboğlu, İbrahim (1991), “Dayanışma Haklarının Hukuksal Değeri (Soyut Talepler mi, İnsan Hakları mı ?),” İnsan Hakları Yıllığı, C. 13, TODAİE, s. 37–48. Kaboğlu, İbrahim (1996), Çevre Hakkı, İmge Kitabevi, Ankara. Keleş, Ruşen (1998), Kentbilim Terimleri Sözlüğü, İmge Kitabevi, Anka- ra. Keleş, Ruşen (2004), Kentleşme Politikası, İmge Kitabevi, Ankara. Ozankaya, Özer (1985–1986), “Bir Uygarlık Tasarısı Gerektiren Kapsa- mıyla İnsan Hakları Üzerine Bir Deneme,” İnsan Hakları Yıllığı, C. 7–8, s. 117–132. Ökmen, Mustafa (1998), “Bir İnsan Hakkı Olarak “Kentsel Haklar” ve Bazı Mülahazalar,” Yeni Türkiye, İnsan Hakları Özel Sayısı, s. 1199–1207. Öndül, Hüsnü (1995), “İnsan Hakları ve Habıtat – 2,” Planlama, S. 3–4, s. 34–39. Öndül, Hüsnü ve Çekiç Cengiz (t.y.), Türkiye’de Kentli Hakları Mevzua- tı, TMMOB Yayını, Ankara. Özdek, Yasemin (1993), İnsan Hakkı Olarak Çevre Hakkı, TODAİE, An- kara. Tekeli, İlhan (1994), “IULA ve EMME Başdanışmanı sıfatıyla yaptığı konuşma,” Kentsel Haklar: Karşılaştırmalı Çerçevede Türkiye, Der.: Mete Tunçay, Dünya Yerel Yönetim ve Demokrasi Akademisi, İs- tanbul, s. 25–32. Tekeli, İlhan (2001), Modernite Aşılırken Kent Planlaması, İmge Kitabevi, Ankara. Tekeli, İlhan (2002), “İnsan Haklarının Yerleşmeye ve Mekâna İlişkin Boyutları Üzerine,” İnsan, Çevre, Kent, Der.: Ferzan Yıldırım, Dün- ya Yerel Yönetim ve Demokrasi Akademisi, İstanbul, s. 15–29. Yonca, Ali (1993), Türkiye’de Kentlerin Fiziki Dokusu, DPT, Ankara.