powered by

powered by

Cemil GÜNER hakemli makaleler 146TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 Giriş 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4. maddesi gereğince yasaklanan teşebbüsler arası anlaşma, uyumlu eylem ve te- şebbüs birliği kararları, 1 RKHK’nın 5. maddesinin getirdiği muafiyet imkanı ile hukuka uygunluk niteliği kazanarak uygulamada yer bul- maktadır. Muafiyet kavramı gibi hukuka aykırılığı ortadan kaldıran bir du- rumun rekabet hukukundaki yerinin tespiti bu bakımdan önem arz etmektedir. Bu çerçevede, öncelikle muafiyet kavramı üzerinde duru- larak niteliği tespit edilmeye çalışılacak; ardından da RKHK esas alın- mak üzere, Avrupa Topluluğu rekabet hukukuyla ilgili olarak Kurucu Antlaşma’nın muafiyet hükmünü düzenleme yöntemine ilişkin bilgi- ler verilecektir. Yasak ilkesinden muafiyet için gerekli şartlar, olumlu ve olum- suz şartlar şeklinde ikiye ayrılarak inceleme konusu yapılacaktır. İl- gili şartlar hakkında öze ilişkin açıklamalarda bulunulurken Rekabet Kurulu’nun konuya ilişkin bazı kararları da örnek olarak verilecektir. RKHK’da bireysel ve grup muafiyeti ayrımı yapılmasından hare- ketle, muafiyet türleri üzerinde incelemede bulunulacaktır. Son olarak, muafiyetin etki ve sonuçları inceleme konusu yapıla- caktır. Bu kapsamda, muafiyetin hangi süre için verilebileceği, tekrar ∗ Kırıkkale Üniversitesi Hukuk Fakültesi araştırma görevlisi. 1 Rekabeti kısıtlayan “teşebbüsler arası anlaşma, uyumlu eylem ve teşebbüs birliği kararları”, bundan böyle kısaca “işbirliği uygulamaları” şeklinde ifade edilecektir. REKABET HUKUKUNDA YASAK İLKESİNDEN MUAFİYET Cemil GÜNER * hakemli makaleler Cemil GÜNER 147TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 aynı imkandan yararlanmanın mümkün olup olamayacağı, hangi hal- lerde Rekabet Kurulu’nun verdiği muafiyet kararının geri alınabilece- ği, muafiyet için şart ve yükümlülük getirme imkanı üzerinde durula- caktır. Ayrıca, muafiyet kararının sonuçları, muafiyet kapsamındaki işbirliği uygulamalarının diğer yasaklayıcı hükümler karşısındaki du- rumu ele alınacak ve muafiyet kararının menfi tespit kararı ile karşı- laştırması yapılacaktır. A. GENEL OLARAK Ekonomik yaşamda rekabetin önemli bir yeri vardır. Zira rekabe- tin var olduğu bir ekonomik sistemde, teşebbüsler, rekabetçi bir ortam- da var olabilmek için yüksek kalitede hizmet ve ürün sunmakta, fiyat seviyesini düşürmekte, ürün yelpazesi genişlemek suretiyle, çeşitlilik, toplum yararına olacak şekilde artmaktadır. Rekabetin doğuracağı ya- rışmacı ortam, teknolojiden daha fazla yararlanma imkanını sunmakta ve dolayısıyla da bu imkan, mevcut ürün ve hizmetlerde gelişim ve ye- niliği beraberinde getirmektedir. Belirtilmesi gereken bir diğer husus, rekabetle birlikte, teşebbüslerin ekonomik kaynakları etkin ve verim- li kullanmaya yönelmesi ve yatırıma yönelik girişimlerin artmasıdır. Aynı şekilde, iç piyasada rekabetin doğuracağı güçlü ve oturmuş bir ekonomi, dış pazarda da rekabet gücünün artmasına vesile olacaktır. Yine, rekabetin yer aldığı bir sistem, tekel ve kartel oluşturmaya yöne- lik girişimleri asgari düzeye indirecek ve dolayısıyla da küçük ve orta ölçekli işletmelerin faaliyetlerinin sürekliliği sağlanacaktır. 2 Görüldüğü gibi, rekabet, yararlı bir hukuki kurum olması nede- niyle, ekonomik yaşamın olmazsa olmazları arasında yer almaktadır. Ancak, rekabet ortamı, kârlarını arttırma amacı güden teşebbüsler için zahmetli bir süreçtir. Bu nedenle, teşebbüsler gizli ya da açık anlaş- malarla aralarındaki rekabetten vazgeçerek kârlarını birlikte arttırma yolunu tercih edebilecek, böylece de bu girişimden tüketiciler zarar göreceklerdir. Bu sebeple, kanun koyucular, rekabeti kısıtlayıcı ya da ortadan kaldırıcı anlaşma ve uygulamaları yasaklayıcı düzenlemeler getirmek suretiyle bir anlamda rekabeti koruyucu bir çerçeve öngör- mektedirler. 2 http://www.rekabet.gov.tr/nicinrekabet.html (11.01.2006 tarihi itibariyle). Cemil GÜNER hakemli makaleler 148TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 Kural bu olmakla birlikte, rekabeti sınırlayıcı olmalarına karşın, kimi hallerde, olumlu yönleri bulunması nedeniyle, rekabeti kısıtlayıcı işbirliği uygulamalarının belirli koşullarla yasak kapsamı dışına çıka- rılmasının bir takım yararlı sonuçları olduğu da bir gerçektir. Zira bu işbirliği uygulamalarına mutlak olarak geçersizlik yaptırımının uygu- lanması, bir takım haksızlıkları da beraberinde getirecektir. 3 Ticari yaşamda uygulama bulan bir anlaşmadan aynı zamanda etkinlik doğuyorsa ve bu etkinlik sakıncalarından daha fazlaysa ona muafiyet yoluyla izin verilmesi gerektiği doktrinde isabetli olarak vur- gulanmıştır. 4 Buna göre, rekabet hukukuna ilişkin düzenlemelere yer veren RKHK’nın amacının rekabetin korunmasını sağlamak olduğu düşünüldüğünde, bu korumanın gerçekleştirilmesinin beraberinde ti- cari yaşamda verimliliği de getireceği ifade edilebilir. Bu açıklamalardan hareketle, hukuka aykırı ve yasak olduğu RKHK’da açıkça vurgulanan, belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıt- lama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran veya doğurabilecek ni- telikte olan işbirliği uygulamalarının, yine RKHK’nın getirdiği istisnai haller çerçevesinde hukuka uygunluk kazanarak rekabet hukuku bağ- lamında uygulama bulacağı belirtilmesi gereken bir husustur. B. MUAFİYET KAVRAMI “Bağışıklık, yükümlülük dışında tutulmuş, ayrı tutulma, kendisine uy- gulanmama” gibi sözcük anlamları olan muafiyet kavramını, RKHK ta- nımlamamıştır. 5 Ancak, RKHK’nın 5. maddesinin, muafiyeti tanımaya yetkili makamı, muafiyet için gerekli unsurları belirleyerek dolaylı bir tanımlama yoluna başvurduğu söylenebilir. RKHK’da yer alan düzenlemelerden yola çıkılarak muafiyet kavra- mı doktrinde şöyle tanımlanmaktadır: RKHK’da aranan şartların var- 3 Yılmaz Aslan, Avrupa Topluluğu Rekabet Hukuku, Ankara 1998, (Avrupa Topluluğu), s. 143. 4 Yılmaz Aslan, “Türk Rekabet Hukuku Çerçevesinde Rekabeti Bozucu Anlaşma, Uyumlu Eylem ve Kararlar ile Muafiyet”, Rekabet Kurumu’nun 2. Kuruluş Yıldö- nümü Nedeniyle Düzenlenen Rekabet Hukuku ve Yargı Sempozyumu, Ankara 1999, (Sempozyum), s. 19. 5 Muafiyet kelimesinin anlamı için bkz., Ejder Yılmaz, Hukuk Sözlüğü, 5. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 1996, s. 558; Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu, s. 1036. hakemli makaleler Cemil GÜNER 149TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 lığı halinde, rekabeti kısıtlayıcı işbirliği uygulamalarına, RKHK’nın 4. maddesi hükümlerinin uygulanmayacağına dair Rekabet Kurulu’nun vermiş olduğu karar.  RKHK bir bütün olarak incelendiğinde, muafiyetin, yalnızca işbir- liği uygulamaları için düzenlenmiş olduğu sonucuna varılacaktır. Bu- nun yanında, kurulun belirli konulardaki anlaşma türlerine bir grup olarak muafiyet tanınmasını sağlayan tebliğler çıkarma yetkisinin bulunduğu da belirtilmesi gereken bir diğer husustur. Aynı şekilde, hakim durumun kötüye kullanılması, birleşme ve devralmaların mua- fiyet hükümlerinden yola çıkarak istisnai durumdan yararlanmasının mevzuat bağlamında imkanı bulunmamaktadır. T Buna göre, RKHK’nın 5. maddesinin öngördüğü muafiyet imka- nıyla, rekabet politikasının öngördüğü doğrultuda, ticari ve teknolojik gelişimin sağlanarak markalar arası ve marka içi rekabetin tesis edil- mesi, teknoloji kullanımının yaygınlaşması, rekabeti tehdit etmemek kaydıyla teşebbüslerin rekabetçi özelliklerinin arttırılması yoluna gi- dilmektedir.  C. REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN’UN MUAFİYET HÜKMÜ RKHK’nın 5. maddesi, 4. madde şartları altında hukuka aykırı ka- bul edilen işbirliği uygulamalarının söz konusu madde uygulamasın- dan, hangi hallerde istisna tutulabileceğini göstermektedir. Muafiyet kavramı, RKHK’nın 5. maddesinde şöyle ifade edilmiş- tir: “Kurul, aşağıda belirtilen şartların tamamının varlığı halinde, 9 teşebbüs- ler arası anlaşma, uyumlu eylem ve teşebbüs birlikleri kararlarının 4. madde hükümlerinin uygulanmasından muaf tutulmasına karar verebilir:  Emel Badur, Türk Rekabet Hukukunda Rekabeti Sınırlayıcı Anlaşmalar (Uyumlu Eylem ve Kararlar), Ankara 2001, s. 129. T TÜSİAD Dergisi, “4054 Sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanunun Uygulama Esasları”, S. Aralık 1998, Yayın No. TÜSİAD-T/98/12/245, s. 41.  TÜSİAD Dergisi, “Rekabet Hukukunda Anlaşma, Uyumlu Eylem ve Kararlar”, S. Aralık 1998, Yayın No. TÜSİAD-T/98/12/244, s. 59.  RKHK’nın 5. maddesinde, 02.07.2005 tarih ve 5388 sayılı kanunla değişiklik yapıl- mış; bu bağlamda, “Kurul, aşağıda belirtilen şartların tamamının varlığı halinde” ibaresinden sonra gelen “ilgililerin talebi üzerine” ibaresi madde metninden çıka- rılmıştır: RG, 13.07.2005-S.25874. Cemil GÜNER hakemli makaleler 150TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 a. Malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni ge- lişme ve iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanması, b. Tüketicinin bundan yarar sağlaması, c. İlgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması, d. Rekabetin (a) ve (b) bentlerindeki amaçların elde edilmesi için zorunlu olandan fazla sınırlanmaması.” Bu çerçevede, muafiyet hükümlerinden yararlanma bakımından RKHK’da işbirliği uygulamaları arasında herhangi bir ayrım yapılma- mıştır. Rekabeti kısıtlayan ve muafiyet kapsamına da girmeyen işbirliği uygulamaları, RKHK’nın 56. maddesi gereğince geçersizdir. Bununla birlikte, Kurul’un verdiği menfi tespit kararları da rekabeti kısıtlayıcı uygulamaları yasaklayan bu müeyyidenin uygulanmasını engelleyen imkanlardan bir diğeridir. D. MUAFİYETİN ŞARTLARI RKHK’nın 5. maddesi, Kurul’un, işbirliği uygulamalarına muafi- yet tanıyabilmesini dört şarta bağlamıştır. RKHK’nın aradığı bu şartlar seçimlik şartlar değildir. Aynı şekilde, bireysel muafiyet talebinde Ku- rul, bu şartların gerçekleşip gerçekleşmediğini her somut olayda ayrı ayrı inceleyerek bir sonuca varma yoluna gidecekken; grup muafiye- tinde genele ilişkin şartları dikkate almak suretiyle soyut bir düzenle- mede bulunacaktır. 10 RKHK’nın 5. maddesinde ifade edilen dört şarttan ilk ikisi ile son ikisi kendi aralarında bir grup oluşturmaktadır. Bu şartlardan (a) ve (b) bentlerinde yer alan şartlar, muafiyet verilecek işbirliği uygulamaları- nın içermesinin zorunlu olduğu unsurlardır. Buna karşılık, (c) ve (d) bentlerinde yer alan şartların işbirliği uygulamalarında bulunmama- sı gerekir. Bu çerçevede, (a) ve (b) bentlerinde düzenlenmiş unsurlar olumlu şartlar, (c) ve (d) bentlerinde düzenlenenler de olumsuz şartlar olarak sınıflandırılmaktadır. RKHK’nın 5. maddesine göre, bireysel ve grup muafiyetlerinin verilmesinde yetkili tek organ Rekabet Kurulu’dur. Bununla birlikte, 10 Metin Topçuoğlu, Rekabeti Kısıtlayan Teşebbüsler Arası İşbirliği davranışları ve Hukuki Sonuçları, Ankara 2001, s. 251. hakemli makaleler Cemil GÜNER 151TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 RKHK’da ifade edilen bu olumlu ve olumsuz şartların varlığının tespi- ti halinde, muafiyet kararı vermek Kurul’un takdirine bağlı değildir. 11 1. Olumlu Şartlar a. Anlaşmanın Yararlı Olması RKHK, bu ilk şartı “malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin su- nulmasında yeni gelişme ve iyileşmelerin ya da ekonomik ve teknik gelişme- nin sağlanması” şeklinde ifade etmiştir. Bu şartın iki seçimlik unsurdan oluştuğu söylenebilir. Bu durumda, muafiyet kararı için, “malların üre- tim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve iyileşmelerin sağlanması” ile “ekonomik veya teknik gelişmelerin sağlanması” kriterlerin- den birinin gerçekleşmesi yeterli olacaktır. AT rekabet hukukunda da bu paralelde bir koşul getirilmiştir. Buna göre, üretimde veya dağıtımda ya da ekonomik veya teknik ge- lişmede iyileşmeye yol açma zorunluluğu, muafiyet kararı için gerekli olan kriterlerden biri olarak aranmaktadır. 12 Buna göre, rekabeti kısıtlayıcı hükümler içermesi nedeniyle, reka- bet düzenine zararları olmakla birlikte; mal veya hizmet üretimi ya da dağıtımına ilişkin RKHK’da aranan olumlu sonuçları doğurabilecek nitelikte olan işbirliği uygulamalarının muafiyet hükümlerinden ya- rarlanabileceği söylenebilir. Anlaşmanın yararlı olması bakımından; üretimin arttırılması, maliyetin azaltılması, kalitenin yükseltilmesi, ekonomik tekniklerin kazandırılması gibi örnekler kapsama dahil edilebilir. Ekonomik ge- lişmenin sağlanması bağlamında ise, malların üretim ve dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında gelişmiş bir tekniğin uygulamaya sokulma- sı örnek bağlamında verilebilir. Yine, teknik ilerlemenin teşviki, daha hızlı ve gelişmiş veya tamamen yeni bir teknolojinin ortaya çıkarılma- sını ifade etmektedir. 13 Rekabeti arttıran, ekonomik alanlara yönelik yatırımları organi- ze eden anlaşmalar ile yeni bir sanayi kurulması, fuar veya sergilerin 11 Kerem Cem Sanlı, Rekabetin Korunması Hakkındaki Kanunda Öngörülen Yasaklayıcı Hükümler ve Bu Hükümlere Aykırı Sözleşme ve Teşebbüs Birliği Kararlarının Geçersizliği, Ankara 2000, s. 126. 12 Aslan, (Avrupa Topluluğu), s. 148. 13 Topçuoğlu, a. g. e., s. 253. Cemil GÜNER hakemli makaleler 152TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 oluşturulması gibi hususlar, bu tür işbirliği davranışlarıdır. Aynı şe- kilde, doktrinde, işsizliğin önlenmesi ya da sorunlarının asgari düzeye indirilmesi gibi hallerin de gelişme ve iyileşme kapsamına dahil edile- bileceği haklı olarak belirtilmiştir. 14 Rekabet Kurulu bir kararında “anlaşmanın yararlı olması” şartını irdelerken ilgili şartın varlığına şu şekilde hükmetmiştir: T. havayo- lu şirketi ile İ. Havayolu şirketi arasında yapılan “havuz anlaşması”nın Kurul’a bildirilmesi üzerine yapılan incelemede, söz konusu havuz anlaşması, uluslararası havacılık anlaşmasının izin verdiği düzenle- meleri aşıyor nitelikte görülmüştür. Kurul, yapılan anlaşmayı rekabeti sınırladığı için RKHK’nın 4. maddesine aykırı bulmuştur. Fakat muafi- yet imkanı söz konusu olduğundan, Kurul’ca yapılan incelemede “ha- vuz anlaşması”nda yer alan taraf hava yolları şirketlerinin kapasiteleri birlikte belirleme, elde edilen gelirin eşit paylaşılması, hava trafiğinin beraber planlanması gibi hükümler, RKHK’nın 5. maddesinde öngö- rülen şartları ve bu kapsamda anlaşmanın yararlı olması şartını da ta- şıdığından, muafiyet başvurusu uygun görülerek bildirim tarihinden itibaren 5 yıllık bireysel muafiyet kararı verilmiştir. 15 Muafiyet imkanından yararlanmak isteyen teşebbüsler, muafiyet taleplerini Kurul’u ikna edecek şekilde, somut yararlara dayandırmak zorundadırlar. Bununla birlikte, grup muafiyeti çıkarılan konulardaki anlaşmalarda, bunların ne gibi yararlar sağlayabileceği ayrıca belirlen- miştir. 16 Anlaşmanın yararlı olması şartı bakımından, yarar unsurunun bü- yüklüğü konusunda RKHK’da bir kriter yer almamakla birlikte; genel ölçü olarak, anlaşmanın sağladığı yararın, doğurduğu rekabet sınırla- malarını dengelemeye yetecek büyüklükte olması gerektiği doktrinde kabul edilmektedir. Buna göre, yarar kavramı sadece teşebbüslerin kendi açılarından sağlayacakları menfaat veya kazanç şeklinde değil, aynı zamanda, bunların objektif anlamda ekonomiye yapacakları so- mut katkı şeklinde anlaşılması gerektiği vurgulanmıştır. 17 14 Ünal Tekinalp, Avrupa Birliği Hukuku, İstanbul 1997, s. 361. 15 Rekabet Kurulu Kararı No: 01-08/73-21, 13.02.2001 tarihli karar. 16 Aslan, (Avrupa Topluluğu), s. 148. 17 Yılmaz Aslan, Rekabet Hukuku, 2. Baskı, Bursa 2001, (Rekabet), s. 134; Sanlı, a. g. e., s. 127. hakemli makaleler Cemil GÜNER 153TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 b. Tüketicinin Yarar Sağlaması Ekonomik açıdan yarar sağladığı kabul edilebilen bir işbirliği uy- gulamasında, yalnızca yararın varlığı yeterli olmayıp; bunun yanın- da, söz konusu yararın tüketicilere de yansıyor olması gerekmekte- dir. Aksi takdirde, tüketicilerin, söz konusu yarardan somut olarak yararlanamadığı durumlarda, muafiyet hükümlerinden faydalanmak mümkün gözükmemektedir. Bu durum, RKHK’nın 5. maddesinin 1. fıkrasının (b) bendinde “tüketicinin bundan yarar sağlaması” olarak ifade edilmiştir. “Bundan” sözcüğü ile kastedilen (a) bendinde sözü edilen “malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasındaki gelişme ya da teknolojik veya ekonomik gelişme”dir. Bu tespit, AT rekabet hukukunda Kurucu Anlaşma’nın 85. maddesinin 3. fıkrasında “ortaya çıkan yarardan” diye ifade edilirken; aynı maddede yer alan tüketicinin ortaya çıkan yarar- dan aldığı payı nitelendirilirken kullanılan “adil” sözcüğüne RKHK’da yer verilmemiştir. Dolayısıyla, AT rekabet hukukundaki düzenleme- nin aksine, RKHK tüketicinin sağladığı yararın “adil, uygun, oranlı” ol- masını aramamıştır. 18 Bununla birlikte, rekabeti kısıtlayıcı bir işbirliği uygulamasına, muafiyet sağlanırken, Kurul’un, tüketiciye yansıyacak yarar kriterinde makul bir ölçüt arayacağı da kuşkusuz kabul edilme- si gereken bir husustur. Zira muafiyet verilmesi düşünülen işbirliği uygulamasının, tüketiciye sağladığı yarar, sakıncalarından daha fazla ise, istisnai durumdan yararlanarak uygulama kazanmasına da imkan verilmemelidir. Rekabeti kısıtlayan işbirliği uygulamalarının doğuracağı ekono- mik faydadan istifade edecek olan tüketici kavramı, RKHK’da tanım- lanmamakla birlikte; 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’da geçen tüketici tanımından yola çıkarak, “bir mal veya hizmeti özel amaçlarla satın alarak, nihai olarak kullanan veya tüketen gerçek ya da tüzel kişiler”in tüketici sıfatı taşıyacağı söylenebilir. Tüketicinin sağlayacağı yarar bağlamında, satış fiyatlarının düşü- rülmesi, kaliteli ürün sunulması, ürün ve hizmete ulaşmada kolaylık sağlanması, ürün yelpazesinin genişletilmesi, garanti ve satış sonrası hizmetlerin arttırılması, ürünlerin geliştirilerek pazara sürülmesi hal- leri örnek olarak verilebilir. Bu örneklerden yola çıkarak, Kurul, mua- 18 Badur, a. g. e., s. 137. Cemil GÜNER hakemli makaleler 154TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 fiyet kararı verirken, anlaşmanın, tüketiciye sağladığı yararla zararları dikkate alarak karşılaştıracak ve sonuçta, yararları daha ağır basan an- laşmaları, bireysel veya grup muafiyeti kapsamına dahil edecektir. 19 Bu çerçevede, AT rekabet hukuku uygulamasında, Kurucu Anlaşma’nın 81. maddesinin 3. fıkrasında, tüketicilerin ortaya çıkan sonuçlardan doğrudan yararlanabildiği hallerde “uygun ölçüde pay alma” şartının gerçekleştiği kabul edilmektedir. Böyle bir sonucun, Türk rekabet hukukunda da uygulama bularak muafiyet kararlarının verilmesinde dikkate alınması gerektiği doktrinde ifade edilmiştir. 20 2. Olumsuz Şartlar a. Rekabetin Tamamen Ortadan Kalkmaması Rekabeti kısıtlayıcı bir işbirliği uygulamasına muafiyet tanınabil- mesinin bir diğer şartı, faaliyette bulunulan ürün veya hizmet piyasa- sında rekabetin ortadan kaldırılmamış olması ve dolayısıyla, rekabeti kısıtlayıcı uygulamalara rağmen rekabetin halen devam ediyor olma- sıdır. RKHK’da “ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması” şeklinde ifade edilen bu şart, AT Kurucu Anlaşma’nın 85. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendinde, “bu gibi işletmelere, ilgili ürünle- rin önemli bir bölümü bakımından rekabeti ortadan kaldırma fırsatı sağlanma- ması” hükmüyle belirtilmişken; RKHK’nın bu hükümden farklı olarak “ürün”ün önemli bir kısmında değil, “piyasa”nın önemli bir bölümün- de rekabetin ortadan kalkmamasını şart koşması dikkate değerdir. 21 Doktrinde, rekabeti tamamen ortadan kaldırmadığı için muafi- yet hükmünden yararlanabilecek olan işbirliği uygulamalarına, ortak araştırma ve geliştirme, ortak satış ve reklam, belirli ürünlerde karşı- lıklı olarak üretim kapasitesinin azaltılması ve uzmanlaşma gibi belirli alanlarla sınırlı anlaşmalar örnek mahiyetinde verilmektedir. 22 Rekabet Kurulu, E. AŞ ve R. şirketi arasında akdedilen “üretim an- laşması” ile T. AŞ, E. AŞ, İ. AŞ, R. şirketi arasında akdedilen “rekabet etmeme anlaşması”yla ilgili olarak verdiği kararda, her iki anlaşmayı da 19 Arif Esin, Rekabet Hukuku, İstanbul 1998, s. 75; Aslan, (Avrupa Topluluğu), s. 135. 20 Topçuoğlu, a. g. e., s. 255. 21 Badur, a. g. e., s. 140. 22 Topçuoğlu, a. g. e., s. 256. hakemli makaleler Cemil GÜNER 155TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 rekabet etmeme, mamullerin alım ve satımına ilişkin sınırlamalar ge- tirme, bölge belirleme gibi hükümler içermesinden dolayı RKHK’nın 4. maddesini ihlal ettiği için rekabeti kısıtlayıcı işbirliği uygulaması olarak değerlendirmiştir. Kurul, ilgili kararına konu anlaşmada yer alan şartlarda öngörülen ilgili piyasanın önemli bir bölümünde re- kabetin ortadan kalkmaması şartına uygun düzenleme getirilmemesi sebebiyle bu işbirliği uygulamasını muafiyet imkanından yararlandır- mamıştır. 23 b. Rekabetin Zorunlu Olandan Fazla Sınırlanmaması Muafiyet için gerekli şartlardan biri de, RKHK’nın 5. maddesinin 1. fıkrasının (d) bendinde hükme bağlandığı üzere, hem nitelik olarak yararlı olan, hem de tüketiciye yararlı olacak bir işbirliği uygulaması- nın, bu amaçları gerçekleştirebilmek için zorunlu olandan fazla reka- beti kısıtlayıcı kayıtlar içermemesidir. Hangi kısıtlamaların mevzuatta gösterilen amacın gerçekleşmesi için gerekli olduğu, anlaşma konusuna ve hükümlerine göre belirle- necektir. Buna göre, anlaşma konusunun ve kanundaki amacın elde edilmesine katkıda bulunmayacak kısıtlamaların zorunlu olmayan veya gereğinden fazla sınırlama olarak değerlendirilmesi gerektiği ifa- de edilmiştir. 24 AT rekabet hukuku uygulamalarında da, sağlanan yararlar için zorunlu olmayan rekabet sınırlamalarına yol açan anlaşma hükümleri, Komisyon tarafından anlaşmadan çıkarılmaktadır. 25 Görüldüğü gibi, rekabet düzeni, işbirliği uygulamalarına yararları olması nedeniyle muafiyet tanımaktadır. Bununla birlikte, söz konu- su yararların elde edilmesi için zorunlu olmayan kısıtlamalara da izin verilmesi mümkün gözükmemektedir. Bu sebeple, bu şartın, yararla rekabetin kısıtlanması arasındaki dengeyi kurmakta olduğu doktrinde vurgulanmıştır. 26 Rekabet Kurulu, konuyla ilgili olarak verdiği bir kararda, B. Şirke- tinin, bayileriyle yaptığı “bayilik sözleşmesi”nde, bayilerin pasif satışla- 23 Rekabet Kurulu Kararı, No: 99-44/467-296, 28.09.1999 tarihli karar. 24 Topçuoğlu, a. g. e., s. 257. 25 Aslan, (Avrupa Topluluğu), s. 149. 26 Badur, a. g. e., s. 143. Cemil GÜNER hakemli makaleler 156TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 rının engellenmesine ve bayilerin satış fiyatlarının belirlenmesi, yani satış fiyatlarının B. şirketi tarafından belirlenmesine ilişkin hükümlerin yer alması nedeniyle, “bayilik sözleşmesi”nden beklenen faydanın elde edilebilmesi için zorunlu olandan daha fazla rekabetin kısıtlandığı, do- layısıyla Kurul’a bildirimde bulunulan sözleşmelere bireysel muafiyet verilebilmesi için gerekli olan şartların sağlanmaması nedeniyle söz konusu anlaşmaya bireysel muafiyet verilmemesine karar vermiştir. 27 3. Muafiyet Kararında Talebin Gerekliliği RKHK’nın 5. maddesindeki şartları taşıyan bir rekabeti kısıtlayıcı işbirliği uygulaması, bu uygulamalara taraf olan gerçek ya da tüzel kişilerin herhangi bir talebine gerek olmaksızın yasak kapsamından çıkarılabilecektir. Bununla birlikte, yukarıda da belirtildiği üzere, 5388 sayılı kanun- la yapılan değişiklikten önce, rekabeti kısıtlayıcı işbirliği uygulamaları kapsamında yer alan anlaşma, uyumlu eylem ve teşebbüs birliği ka- rarlarının yasak ilkesinden muaf tutularak uygulama bulabilmesi, ta- rafların talebine bağlı tutulmaktaydı. Fakat RKHK’nın grup muafiyeti tebliği çıkarılmış konularda, muafiyet kapsamına giren anlaşmalarda, tarafların, muafiyet talebinde bulunmalarına ihtiyaç duymaması hük- münde olduğu gibi, bireysel muafiyetler için de ilgililerin talebini zo- runlu bir şart olarak görülmesi şartı madde metninden çıkarılmıştır. Grup muafiyeti tebliğinde belirlenen şartları taşıyan anlaşmalar, yapıldıkları andan itibaren muafiyet hükümlerinden yararlanabilecek- lerdir. Ancak yapmış oldukları böyle bir anlaşmanın, grup muafiyeti için gerekli olan şartları taşıyıp taşımadığı hususunda kuşku duyan tarafların bildirimde bulunarak, alacakları sonuca göre hareket etme- lerinde fayda vardır. Dolayısıyla, taraflar, aralarındaki anlaşmanın RKHK’nın 4. maddesine aykırı olmadığını düşünüyorlarsa Kurul’dan menfi tespit, bu yönde karar verilemeyeceği takdirde bireysel muafi- yet talebinde bulunabilmeleri imkan dahilindedir. 28 Belirtilmesi gereken bir diğer husus, taraf olunan işbirliği uy- gulamalarının, rekabet hükümlerini ihlal ettiği için Kurul tarafından gerek re’sen, gerekse şikayet veya ihbar gibi yollarla harekete geçile- 27 Rekabet Kurulu Kararı, No: 99-53/575-364, 22.11.1999 sayılı karar. 28 Topçuoğlu, a. g. e., s. 259. hakemli makaleler Cemil GÜNER 157TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 rek soruşturma açılması yoluna gidildiğinde, soruşturma neticesinde RKHK.’nın 4. maddesini ihlal eden bir durum tespit edilmiş olması- na karşın RKHK’nın 5. maddesinin sağladığı muafiyet hükümlerin- den yararlanabilmek için gerekli kanuni şartların da mevcut olması halinde, Kurul’un kendiliğinden bu işbirliği uygulamalarına bireysel muafiyet tanıyabileceğidir. 5388 sayılı kanunla getirilen değişiklikten önce ise, bireysel muafiyet yönünde talep olmadığı için Kurul’un ken- diliğinden muafiyet sağlama yetkisi bulunmamakta idi. Aynı şeklide, grup muafiyetleri tebliği kapsamında bir işbirliği uygulaması söz ko- nusu ise, yine bir talep şartı aranmadığı için kendiliğinden muafiyet hükümlerinden yararlanacaktır. E. MUAFİYET TÜRLERİ Türk ve AT rekabet hukuklarında muafiyet, genel olarak bireysel ve grup muafiyeti olarak ikiye ayrılmaktadır. 1. Bireysel Muafiyet Bireysel muafiyet, Rekabet Kurulu tarafından RKHK’nın 5. mad- desinde aranılan şartların varlığı halinde işbirliği uygulamalarının 4. madde hükümlerinin uygulanmasından muaf tutulmasına ilişkin ve- rilen karardır. Kurul’un bu yöndeki kararı, kurucu ve yenilik doğurucu bir karar olup; aynı zamanda birer koşul işlem niteliği taşımaktadır. 29 Kurul’un muafiyet kararıyla, rekabeti kısıtlayan işbirliği uygula- maları, RKHK’nın 4. maddesinin uygulama alanı dışına çıkarıldığın- dan geçersizlik yaptırımından kurtulmaktadır. Kurul’un vereceği muafiyet kararına kadar işbirliği uygulamala- rının niteliği tartışma konusu yapılmaktadır. Bu bağlamda, muafiyet kararının verileceği zamana kadar, söz konusu uygulamaların “topal hukuki işlem” olduğu belirtilmekle birlikte, doktrinde, eksik işlemler için kullanılan bir niteleme olan “askıda hükümsüzlük” 30 kavramının bu noktada, işbirliği uygulamaları bakımından da hüküm ifade edeceği 29 Tekinalp, a. g. e., s. 359; Sanlı, a. g. e., s. 132. 30 “Askıda hükümsüzlük” kavramı için bkz., Fikret Eren, Borçlar Hukuku Genel Hü- kümler, Beta Yayınları, 8. Baskı, İstanbul 2003, s. 300. Cemil GÜNER hakemli makaleler 158TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 vurgulanmaktadır. 31 Gerçekten de, rekabeti kısıtlayıcı bir işbirliği uy- gulaması, Kurul’un vereceği muafiyet kararına kadar geçen süreçte hukuki anlamda askıdadır. Kurul’un muafiyet kararıyla birlikte, işbir- liği uygulamaları, geçmişe etkili olarak hüküm ve sonuç doğuracaktır. Aksi halde ise, Kurul tarafından muafiyet kararı verilmediğinden do- layı, işbirliği uygulaması kesin olarak hükümsüz hale gelecektir. Bireysel muafiyetlerde, Kurul, tarafların başvuru şartlarıyla bağlı değildir. Gerekli gördüğü her türlü bilgiyi taraflardan isteyebilecektir. Tarafların verdiği bilgilerin doğruluğu Kurul tarafından araştırılacağı için teşebbüslere düşen, gerçeğe uygun beyanda bulunmaktır. 32 RKHK hükümleri çerçevesinde, etkisi belirli bir süreyle sınırlan- dırılan muafiyet kararı, belirli şart ya da belirli yükümlülüklerin ye- rine getirilmesine bağlanabileceği gibi geri de alınabilir. Aynı şekilde, bireysel muafiyet kararları, grup muafiyetinin aksine niteliği gereği yalnızca rekabeti kısıtlayıcı işbirliği uygulamalarına taraf olan teşeb- büslerle sınırlı olarak hüküm ve sonuç doğuracaktır. AT rekabet hukukunda, bireysel muafiyet kararı verilirken kimi örnekler uygulama kazanmıştır. Buna göre, Komisyon’un bir anlaşma- ya muafiyet verirken dikkat ettiği en önemli husus, anlaşmanın niteli- ği ve taraf olan işletmelerin pazar paylarıdır. Aynı şekilde, Komisyon, tekelci işlem, uzmanlaşma, araştırma, geliştirme, patent, know-how lisansları, ortak girişimlerle ilgili anlaşmalara bireysel muafiyet sağ- lamaktadır. Ancak Komisyon, pazar paylaşımına, mal ve hizmetlerin arzı ve talebine ilişkin boykot anlaşmalarına, fiyat belirlemeye ilişkin anlaşmaları yasak kapsamına sokmakta ve dolayısıyla da bireysel mu- afiyet tanımamaktadır. 33 RKHK muafiyet şartlarını açıkça belirleyerek Kurul’un muafiyet kararı vermedeki takdir hakkına belirli bir çerçeve çizmiştir. Bunun- la birlikte, hakkın kötüye kullanılmaması ilkesinden yola çıkarak, Kurul’un, muafiyet kararı verme aşamasında takdir hakkını kullanır- ken keyfi davranamayacağı ve dolayısıyla da kanuni şartların tama- mının varlığına rağmen muafiyet talebinin reddini haklı gösterecek 31 Osman Gürzumar, “Franchise Anlaşmaları ve Rekabet Hukuku”, Rekabet Kurumu’nun 2. Kuruluş Yıldönümü Nedeniyle Düzenlenen Rekabet Hukuku ve Yargı Sempozyumu, Ankara 1999, s. 123. 32 Badur, a. g. e., s. 148. 33 Aslan, (Avrupa Topluluğu), s. 147; Esin, a. g. e., s. 84. hakemli makaleler Cemil GÜNER 159TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 gerekçeleri kararında ayrıca belirteceği ifade edilmesi gereken bir hu- sustur 34 . Anayasa’nın 125. maddesinin 1. fıkrasında belirtilen “İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır” hükmü gereğince, reka- beti kısıtlayıcı bir işbirliği uygulamasına RKHK çerçevesinde muafiyet sağlayarak yasak ilkesine istisna getirmek için Kurul’dan talepte bu- lunanlardan, talepleri reddolunanlar ile muafiyet kararı verilmesiyle birlikte Kurul kararından menfaatleri ihlal olan kişiler, yargı yoluna başvurabileceklerdir. Bu çerçevede, muafiyet verilmemesine ilişkin ret kararının ya da muafiyet verilmişse bu muafiyetin verilmesine ilişkin izin işleminin iptali istemiyle dava açılabilecektir. 35 2. Grup Muafiyeti Grup muafiyetleri, RKHK’nın 5. maddesinin son fıkrasında dü- zenlenmiştir. Buna göre, Kurul, yukarıda da belirtilen RKHK’nın 5. maddesinin 1. fıkrasında gösterilen şartların gerçekleşmesi halinde, belirli konulardaki anlaşma türlerine bir grup olarak muafiyet tanın- masını sağlayan ve bunların şartlarını gösteren tebliğler çıkarabilme yetkisine sahiptir. Bu cümleden hareketle, açıkça tanımı yapılmamış olsa bile hükmün Rekabet Kurulu’na verilen bir yetki şeklinde düzen- lendiği kabul edilmektedir. 36 Rekabet Kurulu, hangi anlaşma türlerini bir grup olarak muaf tu- tacağına kendisi karar vereceği gibi, hangi koşullarda muafiyet kararı vereceğine de yine kendisi karar verecektir. 37 Kurul’un çıkaracağı bir tebliğle sağlayacağı grup muafiyeti, nitelik olarak bir karar değil, genel düzenleyici bir işlemdir. 38 Grup muafiyeti getiren bir tebliğ kapsamına giren bir anlaşmanın muafiyetten yararlanabilmesi için, ilgili anlaşmanın tebliğde öngörü- len şartlara uygun olması gerektiği ortaya çıkan doğal bir sonuçtur. 34 Topçuoğlu, a. g. e., s. 247. 35 Nurkut İnan, “Rekabet Kurulu Kararlarının Yargısal Denetimi”, Rekabet Kurumu’nun 2. Kuruluş Yıldönümü Nedeniyle Düzenlenen Rekabet Hukuku ve Yargı Sempozyumu, Ankara 1999, s. 54. 36 Badur, a. g. e., s. 144. 37 Aslan, (Rekabet), s. 140. 38 Sanlı, a. g. e., s. 137. Cemil GÜNER hakemli makaleler 160TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 AT rekabet hukukunda, anlaşma, uyumlu eylem ve birlik kararla- rına grup muafiyeti tanınması mümkünken; 39 bu uygulamanın aksine, konuya ilişkin Türk iç hukuk mevzuatını yansıtan RKHK’da, sadece anlaşmalar için grup muafiyetinden söz edilmiştir. Bununla birlikte, Kurul, çıkarttığı grup muafiyeti tebliğlerinde bu kurala uygun davran- mayarak, uyumlu eylemleri de içine alacak bir uygulama benimsemiş olmakla birlikte, nitelikleri icabı teşebbüs birliği kararları, grup muafi- yeti kapsamı dışında bırakılmıştır. Grup muafiyetlerinde Kurul, çıkardığı tebliğlerde belirli kategori- ye giren rekabeti kısıtlayan anlaşmaları blok olarak yaptırımdan muaf kılmaktadır. 40 Rekabet Kurulu, bugüne kadar dört adet grup muafiyeti tebliği yayınlamıştır: - Tek elden dağıtım anlaşmalarına ilişkin 97/3 no’lu grup muafi- yeti tebliği. - Tek elden satın alma anlaşmalarına ilişkin 97/4 no’lu grup mua- fiyeti tebliği. - Motorlu taşıtlar dağıtım ve servis anlaşmalarına ilişkin 98/3 no’lu grup muafiyeti tebliği. - Franchise anlaşmalarına ilişkin 98/7 no’lu grup muafiyeti tebli- ği. 41 Grup muafiyeti tebliğleri incelendiğinde esas olarak 3 hükme yer verildiği görülür: - Muafiyet kapsamına giren yükümlülükler. - Muafiyet kapsamı dışında kalan koşul ve yükümlülükler. - Muafiyetin geri alınacağı haller. Grup muafiyeti, muafiyetten beklenen hukuki güvenlik ve istikrar gibi ikincil amaçların gerçekleştirilmesinde bireysel muafiyetten daha elverişli bir araç olarak kabul edilmektedir. Bu bakımdan, grup mua- fiyeti tebliğlerinin, sadece yürürlüğe girmelerinden sonra yapılan an- laşma ve uyumlu eylemleri değil, daha önce yapılan ve uygulanmakta olan anlaşma ve uyumlu eylemleri de içine aldığının altı çizilmekte- dir. 42 39 Aslan, (Avrupa Topluluğu), s. 149. 40 İnan, a. g. e., s. 73. 41 TÜSİAD-98-12/244, a. g. d., s. 61. 42 Sanlı, a. g. e., s. 137. hakemli makaleler Cemil GÜNER 161TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 Bir anlaşmanın grup muafiyetinden yararlanabilmesi için, taraf- ların anlaşmalara sadece grup muafiyetine uygun kayıtlar koymaları- nın yeterli olmayacağı; dolayısıyla, aynı zamanda, buna uygun şekilde davranmalarının gerektiği de doktrinde isabetli olarak vurgulanmak- tadır. 43 Tek elden dağıtım anlaşmalarına ilişkin grup muafiyeti tebliği, iki teşebbüs arasında yapılmış bulunan ve dağıtıcının anlaşma konusu ürünü inhisarı bir yetkiyle, ülkenin tamamında yapılmış bulunan veya belirlenmiş bir bölümünde satma hakkını veren dağıtıcılık anlaşmala- rına uygulanır. Rekabet Kurulu konuyla ilgili olarak verdiği bir kararda, Ç. çay şirketi tarafından ihraç edilmek üzere üretilen paketli çayların yurt dı- şında satışını gerçekleştirecek firmalarla imzalanacak ve teşekkül ile yurt dışındaki bayi arasındaki ilişkileri düzenleyecek olan “yurt dışı ba- yilik sözleşmesi” metninin RKHK’ya uygun olup olmadığı konusunda talep üzerine bildirdiği görüşte, yapılan anlaşmanın nitelik bakımın- dan “tek elden dağıtım anlaşması” olduğuna karar vermiştir. Anlaşmada yer alan Ç. çay şirketinin belirlediği bayiye bayilik verilen bir başka ülkede ve yurt içinde satış yapmama, pazarlama yapmama yüküm- lülüğü çerçevesinde bayiler, yurt içinde şirkete ait çayı satamayacak, kendisine verilen yer dışında diğer ülkelere söz konusu çayın satışı için müşteri aramayacak, şube açamayacak ve dağıtım deposu kura- mayacaktır. Aksi halde, yapılan anlaşma Ç. çay şirketi tarafından tek taraflı olarak feshedilecektir. Bu şekilde, taraflar arasında yapılan an- laşma 97/4 no’lu grup muafiyeti tebliğinde yer alan hükümlere aykırı görülmeyerek, anlaşmanın grup muafiyetinden yararlanabileceğine karar verilmiştir. 44 Tek elden satın alma anlaşmalarına ilişkin grup muafiyeti tebliği, iki teşebbüs arasında yapılan ve satıcının anlaşma konusu ürünleri in- hisarı olarak üreticiden veya onunla bağlantılı bir teşebbüsten ya da üreticinin mallarının satımı hususunda yetki verdiği başka bir teşeb- büsten satın alması yükümlülüğünü konu edinen anlaşmaları kapsa- maktadır. Motorlu taşıtlar dağıtım ve servis anlaşmalarına ilişkin grup mu- afiyeti tebliği, iki teşebbüs arasında taraflardan birinin ülkenin tama- 43 Sanlı, a. g. e., s. 138. 44 Rekabet Kurulu Kararı, No: 01-06/46-11, 30.01.2001 tarihli karar. Cemil GÜNER hakemli makaleler 162TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 mında veya bir kısmında motorlu yeni taşıt araçları ve bunların yedek parçalarını satıcıya ya da onunla birlikte dağıtım sistemi içerisinde yer alan diğer teşebbüslere temin etmeyi üstlendiği anlaşmaları kapsar. Franchise anlaşmalarına ilişkin grup muafiyeti tebliği ise, iki te- şebbüsten franchise verenin franchise alana doğrudan veya dolaylı mali katkı karşılığında belirli türden mal ve/veya hizmetleri pazar- laması hakkını verdiği ve en azından, ortak bir marka veya işletme adının kullanılması ve tesislere ve/veya ulaşım araçlarına tekdüze bir görünüm verilmesi, franchise veren tarafından franchise alana know- how aktarılması, franchise alanın anlaşma süresince franchise veren tarafından sürekli olarak ticari ve teknik açıdan desteklenmesi yüküm- lülüklerini ihtiva eden anlaşmalara uygulanmaktadır. 45 Bununla birlikte, Rekabet Kurulu çıkardığı 30.5.2002 tarihli dikey anlaşmalara ilişkin grup muafiyeti tebliği ile bu mevcut dört tebliği ikiye indirme yoluna gitmiştir. Burada, dikey anlaşmalarla kastedilen, üretim veya dağıtım zincirinin farklı seviyelerinde faaliyet gösteren iki ya da daha fazla teşebbüs arasında belirli mal veya hizmetlerin alı- mı ve satımı amacıyla yapılan anlaşmalardır. Bu çerçevede, tek elden dağıtım, tek elden satın alma ve franchise anlaşmalarına ilişkin grup muafiyetleri tebliği yürürlükten kaldırılmıştır. AT rekabet hukukunda da Komisyon, Konsey’in çıkardığı yetki tüzüğüne dayanarak grup muafiyeti düzenlemeleri yapmaktadır. Ko- misyon, bugüne kadar tekelden dağıtım anlaşmaları, tekelden satın alma anlaşmaları, araştırma ve geliştirme anlaşmaları, uzmanlaşma anlaşmaları, patent lisansı anlaşmaları gibi grup muafiyeti tüzükleri çıkarmıştır. 46 F. MUAFİYETİN SONUÇ VE ETKİLERİ 1. Muafiyetin Sonuçları Rekabeti kısıtlayan işbirliği uygulamalarına getirilen muafiyetten elde edilecek sonuçlardan ilki, RKHK’nın 4. maddesindeki yasaklama- lardan kurtulmadır. Buna göre, RKHK hükümleri gereğince, rekabet yasağı dışında tutulan işbirliği uygulamaları, geçersizlik yaptırımına 45 Gürzumar, a. g. e., s. 122-143. 46 Badur, a. g. e., s. 152. hakemli makaleler Cemil GÜNER 163TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 tabi olmayacaklardır. Dolayısıyla, rekabet yasağına aykırı davranıldığı gerekçesiyle para cezası yaptırımına hükmolunamayacak ve bu uygu- lamalardan kaynaklanan zararların giderilmesi talep edilemeyecektir. Muafiyetin bir diğer önemli sonucu da ilgililerin yasal belirlilik ve güvenlik içinde olmasıdır. Zira muafiyetin devamı süresince yapılacak işbirliği uygulamaları geçerli olacağı için, bu uygulamalara dayanıla- rak yapılan her türlü ekonomik ve hukuki işlemler de doğal olarak geçerli olacaktır. 47 Muafiyet kararının alınmasıyla birlikte, taraflar muafiyet süresi içinde her türlü hukuki muamelede bulunabilecek ve bunların geçmişe etkili olarak hükümsüz sayılması endişesinden kurtulmuş olacaktır. Bireysel muafiyet kararları, RKHK’nın 4. maddesi hükmünün uy- gulanmaması sonucu, anlaşmaya taraf teşebbüslerle sınırlı bir etkiye sahiptir. Grup muafiyetleri tebliğinde ise, tebliğ şartlarına uygun olan anlaşma ve uyumlu eylemler doğrudan RKHK’nın 4. maddesi uygula- masından muaf tutulmuş sayılır. 48 Rekabet Kurulu’nun vereceği muafiyet kararları, kurucu yenilik doğurucu bir işlem olarak ifade edilebilir. Zira tek taraflı bir muafiyet talebinin, Kurul tarafından uygun görülerek kabul edilmesi durumun- da, yeni bir hukuki durumun ortaya çıkması söz konusu olacaktır. Muafiyet kararının, rekabeti kısıtlayan işbirliği uygulamalarına istisna getirdiği düşünüldüğünde, kanun hükümlerinin uygulanması- nın da dolaylı olarak askıya alınmasının söz konusu olacağı haklı şekil- de doktrinde ortaya konulmuştur. Aynı şekilde, muafiyet kararlarının, idari davaya konu teşkil edebilecek nitelikte kesin ve uygulanabilir bir işlem olduğu açıktır. 49 2. Muafiyetin Süresi ve Yenilenmesi RKHK’nın gerek bireysel, gerekse grup muafiyeti kararları, asgari ya da azami bir süre ile sınırlandırılmamıştır. Bu durum, “belirli bir süre için…” ibaresinin 2. fıkraya değişik hüküm şeklinde yansıtılma- 47 Aslan, (Rekabet), s. 141. 48 Topçuoğlu, a. g. e., s. 262. 49 Tekinalp, a. g. e., s. 359; Orhun Yet, “Rekabet Kurulu Kararlarının Yargısal Deneti- mi”, Rekabet Kurumu’nun 2. Kuruluş Yıldönümü Nedeniyle Düzenlenen Rekabet Hukuku ve Yargı Sempozyumu, Ankara 1999, s. 73. Cemil GÜNER hakemli makaleler 164TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 sıyla sağlanmıştır. Bununla birlikte, söz konusu değişikliği getiren 5388 sayılı kanundan önce, bireysel muafiyet için 5 yıllık bir üst zaman sınırı öngörülmekteydi. AT rekabet hukukunda muafiyet belirli bir süreye bağlanmıştır. Zira muafiyet kararlarının belirli bir süre için çıkarılabileceği öngörül- müş olup, uygulamada da Komisyon bireysel muafiyet kararlarını ge- nellikle 5 yıllık süreler için verme yoluna gitmektedir. 50 Muafiyet süresinin başlangıcı ise, RKHK’nın 5388 sayılı kanunla değişik 5. maddesinin 2. fıkrasına göre, anlaşmanın veya uyumlu eyle- min yapıldığı ya da teşebbüs birliği kararının alındığı tarihtir. Rekabet Kurulu’nun belirli bir süre için vermiş olduğu muafiyet kararlarının söz konusu süre sonunda ortadan kalkıp kalkmayacağı ya da bu süre bitiminden sonra da uygulama bulup bulmayacağı bu nok- tada üzerinde durulması gereken bir husustur. Buna göre, Kurul’ca verilen muafiyet süresi sona erdiğinde, muafiyet şartları halen devam ediyorsa, muafiyet kararları yenilenebilecektir. Bu bakımdan, öngörü- len süreler sona erdiğinde, muafiyet şartları değişmediği takdirde yine belirli bir süre için Kurul tarafından muafiyet kararının yenilenebil- mesi imkan dahilindedir. 51 Muafiyet kararlarının yenilenmesine ilişkin bu düzenleme, AT rekabet hukukunda da aynı paralelde uygulama bulmaktadır. 3. Muafiyetin Şart ve Yükümlülüklere Bağlanması RKHK’nın 5. maddesinin 2. fıkrasında, muafiyet verilmesinin be- lirli şartlara ya da belirli yükümlülüklerin yerine getirilmesine bağla- nabileceği öngörülmüştür. Buna göre, AT rekabet hukukunda olduğu gibi, Kurul, muafiyet kararı verirken, anlaşmanın taraflarına bazı mü- kellefiyetler yükleyebilecek ve hatta teşebbüslerden belirli davranış- larda bulunma yönünde talepte bulunabilecektir. Ayrıca, Kurul, ken- disine bildirilen bir anlaşmaya sadece muafiyet kararı verirken değil, muafiyet kararı verildikten sonra da çeşitli yükümlülükler bağlayabi- lecektir. 52 50 Badur, a. g. e., s. 154. 51 Topçuoğlu, a. g. e., s. 261. 52 Sanlı, a. g. e., s. 135. hakemli makaleler Cemil GÜNER 165TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 Rekabet Kurulu verdiği bir kararda, konuyla ilgili olarak şu sonuca varmıştır: Y. mağazası, bayileriyle imzaladığı “dağıtım anlaşmaları”na Kurul’dan öncelikle menfi tespit belgesinin verilmesini talep etmiş, verilmemesi halinde muafiyet tanınmasını istemiştir. Kurul, yaptığı incelemede, anlaşmada yer alan yeniden satış fiyatı belirlenmesine yö- nelik düzenleme nedeniyle, RKHK’nın 4. maddesi çerçevesinde bir di- key anlaşma olmasından dolayı ilgili sözleşmeye menfi tespit belgesi verilemeyeceğine karar vermiştir. Dolayısıyla, 5. madde kapsamında muafiyet verilip verilemeyeceğini tespit etmiş ve anlaşmada yer alan yeniden satış fiyatı belirlenmesine ilişkin hükümden başka bayilerin sigorta şirketi seçimini kısıtlayarak Y. Sigorta’ya yönlendiren hüküm içerdiği için bireysel muafiyet talebini reddetmiştir. Ancak Kurul, Y. mağazalarında uygulanan genel ilke ve uygulamalara, uygulanan fi- yat, satış ve belge düzenine uyulması mecburiyetlerinin kaldırılması- nın yanında, bayilerin sigorta şirketi seçiminde özgür bırakacak şekil- de yeniden düzenlenmesi kaydıyla ilgili anlaşmalara bireysel muafiyet tanınabileceğine karar vermiştir. 53 Burada, şart ve yükümlülük kelimelerinin özel hukuktaki şart ve yükümlülük kavramlarından daha geniş anlamda kullanıldığı konu- sunda görüşler vardır. Kurul kararı, özel hukuk işlemi değil, bir idari işlemdir. Kurul, taraflara belirli bir şartı gerçekleştirmelerinde geçerli olmak üzere muafiyet kararı veremez. Çünkü idari işlemler geciktirici şarta bağlı olarak verilemez. Ancak Kurul, taraflardan belirli şartları yerine getirmelerini isteyebilir ve kararını bu şartlar oluştuktan sonra verebilir. Aynı şekilde, muafiyet kararı bozucu şarta bağlı olarak da verilemez. Sonuç olarak, kanun koyucunun buradaki şart ve yüküm- lülük kavramlarını özel hukuktaki anlamları ile kullandığı isabetli ola- rak doktrinde vurgulanmıştır. 54 Belirtilmesi gereken bir diğer husus, muafiyet talebine konu olan bir anlaşmada Kurul’un muafiyetle bağdaşmayacak kayıtların kaldı- rılması veya tarafların düzenli ve sürekli olarak Kurul’a bilgi vermele- ri yükümlülüğünü koyabilecek olmasıdır. 55 Aşağıda belirtileceği üzere, Kurul, karara bağlanan şart ve yüküm- lülüklerin yerine getirilmemesi halinde muafiyet kararlarını geri alabil- 53 Rekabet Kurulu Kararı, No: 01-25/245-67, 29.05.2001 tarihli karar. 54 Aslan, (Rekabet), s. 139. 55 Topçuoğlu, a. g. e., s. 262. Cemil GÜNER hakemli makaleler 166TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 me yetkisine sahiptir. Ancak, doktrinde, bu şekilde yapılacak bir yetki kullanımının her şeyden önce, sözleşme özgürlüğü ilkesinin olumlu bir şekilde sınırlanması anlamına geldiği savunulmuştur. 56 Kurul’un muafiyet kararını geri alabilme yetkisini belirli şartlarda kullanacağı, dolayısıyla keyfi olarak bu yetkiyi kullanamayacağı düşünüldüğünde, rekabetin korunması bağlamında böyle bir girişimin, sözleşme özgür- lüğü ilkesini sınırlamakla birlikte, toplum yararına bir özellik arz ettiği de belirtilmesi gereken bir husustur. 4. Muafiyetin Geri Alınması Muafiyetin hangi hallerde geri alınabileceği RKHK’nın 13. mad- desinde gösterilmiştir. Buna göre, Kanun’da tespit edilen hallerden birinin gerçekleşmesi durumunda Kurul, muafiyet kararını geri ala- bilecektir. Muafiyet kararının geri alınmasını gerektiren sebepler RKHK’nın 13. maddesinin 1. fıkrasının (a), (b) ve (c) bentlerinde şu şekilde belir- tilmiştir: -Muafiyet kararının alınmasına esas teşkil eden herhangi bir olay- da değişiklik olması. -Muafiyet kararına bağlanan şartların veya yükümlülüklerin yeri- ne getirilmemesi. -Muafiyet kararının, söz konusu anlaşma hakkında yanlış veya ek- sik bilgiye dayanarak verilmiş olması. Bu açıklamalardan hareketle, bu üç sebepten birinin gerçekleşmesi halinde muafiyet kararı, Kurul tarafından geri alınabilecektir. Bu noktada üzerinde durulması gereken bir diğer husus, mua- fiyet kararının geri alınmasına neden olan bu üç halin, hangi andan itibaren hüküm ifade edeceğidir. RKHK’nın 13. maddesinde belirtildi- ği üzere, muafiyet kararının alınmasına esas teşkil eden herhangi bir olayda değişiklik olması durumunda, geri alma kararı, söz konusu de- ğişiklikten itibaren hüküm ifade edecektir. Buna karşın, muafiyet ka- rarına bağlanan şartların veya yükümlülüklerin yerine getirilmemesi ve muafiyet kararının söz konusu anlaşma hakkında yanlış veya eksik bilgiye dayanarak verilmiş olması hallerinde ise, geri alma kararı mu- 56 Sanlı, a. g. e., s. 135. hakemli makaleler Cemil GÜNER 167TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 afiyet kararının verildiği tarihten itibaren geçerli olacaktır. Hal böyle olmakla birlikte, rekabet hukuku kurallarının bu şekilde iki ayrı sonuç bağladığı bu hallerde, ortaya çıkan sonucun doğuracağı hukuki neti- celer arasında bir ayrımın gerçekleştiğini söylemek mümkün değildir. Zira doktrinde de ifade edildiği üzere, her iki halin de tabi olduğu so- nuçlar aynıdır. 57 RKHK’nın 13. maddesinin 3. fıkrasında vurgulandığı üzere, mua- fiyet kararının yanlış veya eksik bilgiler esas alınarak verilmiş olması halinde, ortada bir geri alınma sebebi olacağından, bu yanlışlık veya eksiklik, eğer ilgililerin hilesi veya kastı ile gerçekleşmişse muafiyet kararı da dolaylı olarak hiç alınmamış sayılacaktır. İlave edilmesi gereken bir diğer nokta da, RKHK’nın 16. maddesi- nin 1. fıkrasının (a) bendinde vurgulandığı üzere, muafiyet kararının tarafların hileli veya yanlış bilgi vermesi sonucunda alınması durum- larında, ayrıca bir cezalandırma sebebinin doğacak olmasıdır. Ayrıca, bu gibi hallerde, gerekli görüldüğü takdirde, para cezası başta olmak üzere bir takım yaptırımlar uygulanması imkan dahilindedir. Muafiyetin geri alınması kararı, aynen muafiyet kararının veril- mesinde olduğu gibi Rekabet Kurulu’nun yetkisindedir. Muafiyetin geri alınmasına ilişkin kararla, eski soruşturma olduğu yerden devam edeceği için, muafiyet kararı, nitelik bakımından bir ara karardır. 58 Muafiyetin geri alınması, bireysel muafiyet kararlarıyla ilgili olup, grup muafiyeti bakımından hüküm ifade etmemektedir. Zira yuka- rıda da belirtildiği üzere, grup muafiyeti, bireysel muafiyetin aksine, bir kararla verilmediği için, kararla geri alınması da mümkün değil- dir. Bununla birlikte, grup muafiyetleri bakımından, grup muafiyeti kapsamına giren bir anlaşmanın, sonradan muafiyet için gerekli olan şartlarla bağdaşmayan niteliklere sahip olduğu tespit edilirse, Kurul, söz konusu anlaşmaya tanıdığı muafiyeti, bir kararla değil, soruştur- ma kapsamına almak suretiyle sona erdirecektir. 59 Bununla, RKHK’nın 5. maddesi ile bağdaşmayan etkilere sahip olan bir anlaşmanın, grup muafiyeti kapsamından çıkartılacağı ifade edilmek istenmiştir. AT rekabet hukukuna göre de muafiyet kararlarının geri alınması mümkündür. Bununla birlikte, AT rekabet hukuku düzenlemelerinde, 57 Aslan, (Rekabet), s. 137. 58 Badur, a. g. e., s. 156. 59 Topçuoğlu, a. g. e., s. 263. Cemil GÜNER hakemli makaleler 168TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 Türk rekabet hukukundan farklı olarak, muafiyetin geri alınabilmesi için ek bir neden daha öngörülmüştür. Bu neden, tarafların, muafiyeti kötüye kullanmaları halidir. 60 Gerçekten de, başlangıçta iyi niyet ku- ralları çerçevesinde uygulama bulan rekabeti kısıtlayıcı bir işbirliği uy- gulaması, süreç içinde, amaç dışına sapabilecek, tüketiciler bu durum- dan zarar görebilecektir. Böyle bir durumda, muafiyet kararının kötü- ye kullanılması söz konusu olacağından, muafiyet kararıyla beklenen yarar da ortadan kalkmış olacaktır. Hal böyle iken, rekabeti tamamen ortadan kaldıran ve toplumun zararına bir nitelik kazanan işbirliği uy- gulamalarına hukuki istisna tanımak hukuka aykırı olacağından, AT rekabet hukukunda öngörülen bu olumlu düzenlemeye paralel olarak, RKHK’da da gerekli düzenlemenin yapılması yerinde olacaktır. An- cak, bu paralelde bir düzenleme yokluğuna karşın, (a) bendinde ön- görülen, “muafiyet kararının alınmasına esas teşkil eden herhangi bir olayda değişiklik olması” hükmünün, rekabetin kötüye kullanılması halinde de uygulanabileceği söylenebilir. 5. Muafiyet Kapsamına Alınan İşbirliği Uygulamalarının Diğer Yasaklayıcı Hükümler Karşısındaki Durumu Bireysel ya da grup muafiyeti kapsamına alınmış olan işbirliği uy- gulamaları mutlak olarak RKHK’nın uygulama alanı dışına çıkarılmış olmaz. Zira muafiyet kararları, karara konu olan işbirliği uygulamaları- nı sadece RKHK’nın 4. maddesi hükümlerinin uygulanmasından istis- na tutar. Grup muafiyetlerinde ise, tebliğ şartlarını taşıyan anlaşmalar, Kurul’un bir kararına gerek olmadan doğrudan doğruya RKHK’nın 4. maddesi uygulamasından hariç tutulur. Bu çerçevede değerlendirilen bir anlaşma, somut olayın şartlarına göre RKHK’nın 6. maddesinin uygulama alanı içine girebilecektir. 61 6. Menfi Tespit Kararı RKHK’nın 4. maddesinde hükme bağlanan yasak ilkesinden muaf tutulmak istenen bir işbirliği uygulamasının tarafı olan teşebbüs- ler, bu hukuki imkanı, yukarıda ayrıntılı olarak üzerinde durulduğu 60 Badur, a. g. e., s. 158. 61 Topçuoğlu, a. g. e., s. 264. hakemli makaleler Cemil GÜNER 169TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 gibi, Kurul’dan alacakları bir muafiyet kararıyla sağlayabileceklerdir. Bu hukuki imkandan yararlanmanın bir diğer yolu da, RKHK’nın 8. maddesinde belirtildiği şekilde, söz konusu işbirliği uygulamalarının RKHK’ya aykırılık arz edip etmediğini belirleyen bir menfi tespit bel- gesi alınmasıdır. Menfi tespit kararı alınmasında tarafların bazı menfaatleri olduğu bir gerçektir. Bu bakımdan, taraflar alacakları menfi tespit kararı ile yasal belirsizlikten kurtulacaklar, yaptıkları anlaşma aleyhinde Kurul tarafından soruşturma başlatılamayacak, yapılan işbirliği uygulamala- rından dolayı haklarında para cezası öngörülemeyecek ve özel hukuk ilişkileri bakımından gelecekte taraf olunacak anlaşmalar geçersiz sa- yılamayacaktır. 62 Menfi tespit kararı, Kurul’un somut bir olayda taraflar arasındaki işbirliği uygulamalarının RKHK’ya aykırı olmadığını tespit eden bir karardır. Menfi tespit kararları, rekabeti kısıtlayan işbirliği uygulamalarının yasak ilkesine aykırı olmadığını tespit ederken, muafiyet kararlarıy- la, yasak ilkesine istisna getirilse dahi, Kurul kararı ilgili anlaşmaya somut olayın şartlarına göre RKHK’nın 6. maddesinin uygulanmasını engellememektedir. 63 RKHK’nın 8. maddesinin 1. fıkrasına göre, ilgili teşebbüs veya te- şebbüs birlikleri tarafından, menfi tespit belgesi için Kurul’a başvu- rulduğu zaman, Kurul, elinde bulunan bilgi ve belgeler çerçevesinde, anlaşma, karar, eylem, birleşme ve devralma gibi işbirliği uygulamala- rının RKHK’ya aykırı olmadığı kanaatine varırsa, ilgililere bu durumu tespit eden bir menfi tespit belgesi verecektir. Konuyla ilgili bir örnek olması bağlamında, Rekabet Kurulu’na menfi tespit belgesi talebiyle başvuruda bulunan M. A.Ş, şirketin % 50.01’inin S. şirketine devredilmesi amacıyla sözleşme yaptıklarını be- yan etmiş, Kurul’ca yapılan ilgili devir sözleşmesinin tetkikinde, söz- leşmede yer alan (8.13) numaralı maddede ifade edilen “satıcılar, gerek kendilerinin, gerek bağlı şirketlerinin doğrudan veya dolaylı olarak şirketin işine herhangi bir şekilde rakip olabilecek hiçbir üretim, satış veya sair işlem faaliyet geliştirmeyeceğini veya bu sayılanlara katılmayacağını ya da sayı- lanlarla ilgili sair bir menfaat elde etmeyeceğini kabul eder” hükmü rekabet 62 Aslan, (Rekabet), s. 461. 63 Topçuoğlu, a. g. e., s. 267. Cemil GÜNER hakemli makaleler 170TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 kurallarına aykırı kabul edilerek menfi tespit talebi reddedilmiştir. Ku- rul, bu hükmün sözleşme metninden çıkarılması halinde, sözleşmeye menfi tespit belgesi verilebileceğini de ayrıca kararında belirtmiştir. 64 Bu noktada belirtilmesi gerekir ki, menfi tespit kararı, esas olarak bir muafiyet değildir. Dolayısıyla, menfi tespitle, yalnızca ilgili teşeb- büslerin işbirliği uygulamalarının rekabeti sınırlamadığının Kurul ta- rafından belgelenmesi sağlanmaktadır. Aynı şekilde, menfi tespit ka- rarları, idari davaya konu olacak nitelikte kesin ve uygulanabilir işlem niteliği taşımaktadır. 65 Menfi tespit belgesi almak için yapılan talep, rekabeti kısıtlayıcı işbirliği uygulamalarının icrasını engellememektedir. Zira menfi tespit kararı, rekabeti ortadan kaldırdığı için hukuka aykırı kabul edilen bir uygulamayı hukuka uygun ya da geçerli hale getirmemektedir. Buna göre, hakkında menfi tespit kararı alınan bir anlaşma veya kararla il- gili olarak, mahkemelerde, söz konusu işbirliği uygulamalarının hü- kümsüzlüğüne dayanan iade ya da tazminat davası açılabilecektir. 66 Menfi tespiti sağlayan Kurul kararları, Danıştay’ın yargı deneti- mine tabi olduğundan, mahkemelerin görev alanına giren uyuşmaz- lıklarda menfi tespit kararlarının genel mahkemeleri bağlamaması ge- rekir. 67 Muafiyet kararlarında olduğu gibi, menfi tespit kararlarının da Kurul’ca RKHK’da öngörülen şartlar çerçevesinde her zaman geri alınabileceği vurgulanması gereken bir diğer husustur. Buna göre, yukarıda ayrıntılarıyla anlatıldığı üzere, RKHK’nın 8. maddesinin 2. fıkrasında hükme bağlanan, muafiyet ve menfi tespit kararlarının geri alınmasını gerektiren sebeplerin sayıldığı RKHK’nın 13. maddesinin 1. fıkrasının (a), (b) ve (c) bentlerinde belirtilen hallerden birinin gerçek- leşmesi durumunda Kurul, menfi tespit kararını geri alma yetkisine sahiptir. Ancak, RKHK’nın 8. maddesinin 2. fıkrasında belirtildiği gibi, Kurul, menfi tespit kararını geri alsa bile, kararın geri alınma anına kadar geçen süre için taraflara cezai müeyyide uygulayamayacaktır. Menfi tespit kararının geri alınmasına ilişkin hükümler muafiyet kara- rının geri alınmasına ilişkin hükümlerle paralellik arz eder. 64 Rekabet Kurulu Kararı, No: 91-736/153, 19.11.1998 tarihli karar. 65 TÜSİAD-T/98-12-245, a. g. d., s. 44; Yet, a. g. e., s. 74. 66 Topçuoğlu, a. g. e., s. 265. 67 Topçuoğlu, a. g. e., s. 265. hakemli makaleler Cemil GÜNER 171TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 Nitelik bakımından bir ara kararı olduğundan, menfi tespit ka- rarlarına karşı tek başına yargı yoluna gidilemeyecektir. Ancak menfi tespit talebinin reddinden zarar gören ilgili teşebbüsler, Kurul’a baş- vurarak soruşturma açılmasını isteyebileceklerdir. Dolayısıyla, menfi tespit talebinin açık veya zımni reddi, nihai karar olacağından, bu ka- rar aleyhine yargı yoluna başvurulabilmesi mümkündür. 68 Sonuç Ekonomik sistemde yer alan bir takım kavramların, oluşumların, yetkilerin ve kuvvetlerin belirli bir düzene oturtulmaması halinde or- taya çıkacak belirsizlik, başıboşluk ve dengesizlik toplum yaşamında önemli yaralar açacaktır. En başta ekonomide oluşabilecek düzensizlik, yaşamın ayrılmaz bir parçası haline geleceğinden, böyle bir ortamdan destek bulan te- şebbüsler, mal ve hizmetlerin topluma sunulmasında niteliksizlik, pa- halılık, ücret dengesizliği ve rekabetin ihlali gibi bir takım zararlı uy- gulamalar gerçekleştirmeye yöneleceklerdir. İşte, bu tür gelişmelerin önüne geçilmesi maksadıyla, ülkemizde 1994 yılında 4054 sayılı RKHK yürürlüğe konmuştur. Böylece piyasalarda oluşabilecek çarpıklıkların önüne geçilerek, toplumun kaliteli hizmet alabilmesi hedeflenmiştir. Rekabeti kısıtlayan işbirliği uygulamaları, RKHK’nın 4. maddesin- de düzenlenmiştir. Bu kapsamda yer alan teşebbüsler arası anlaşma, uyumlu eylem ve teşebbüs birliği kararları hukuk düzenince yasak- lanmıştır. Böyle bir yasaklamaya yönelme, teşebbüsleri kanuna karşı hile sayabileceğimiz yöntemlere sevk etmiş ve teşebbüsler bir takım gizli uygulamalarla aralarındaki rekabeti ortadan kaldırma yoluna git- mişlerdir. Teşebbüslerin bu yönde hukuka aykırı girişimleri olacağını da düşünen kanun koyucu, işbirliği uygulamaları için mutlak bir yasak koyma yerine, olumlu yönleri olumsuz yönlerinden daha çok olan uy- gulamaları yasak kapsamından muaf tutmaya yönelik imkanlar getir- miştir. Kanun koyucunun bu yola başvurmasında kamu yararını gö- zettiğini söyleyebiliriz. Rekabeti kısıtlayıcı işbirliği uygulamaları, RKHK’daki şartları taşı- 68 Aslan, (Rekabet), s. 192. Cemil GÜNER hakemli makaleler 172TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 maları halinde muafiyet hükmünden yararlanabileceklerdir. Muafiyet tanımaya yetkili tek organ olan Rekabet Kurulu, Kanunun öngördüğü şartları değerlendirerek söz konusu uygulama için muafiyet kararı ve- rebileceği gibi, belirli konulardaki anlaşma türleri için grup muafiyeti tebliğleri de çıkarabilecektir. Rekabeti kısıtlayan ve muafiyet kapsamına da girmeyen işbirliği uygulamaları geçersizdir. Bu şekilde geçersizlik yaptırımının uygulan- masını engelleyen diğer bir kanuni yol da, Kurul’un menfi tespit kararı vermesidir. Böylece hakkında menfi tespit kararı alınan bir anlaşma veya kararın geçersizliği Kurul tarafından ileri sürülemeyecektir. Sonuç olarak, ekonomik sistemin önemli bir parçası olan rekabet düzeninin getirdiği kuralları ihlal eden işbirliği uygulamalarının, tüke- tici, dolayısıyla toplum yararı düşüncesi ile Kanundaki şartlara uygun olarak yasak ilkesinden muaf tutulması, ekonomik ve sosyal düzende uyumu da beraberinde getirmesi bakımından yerinde bir hukuki ku- rum olarak uygulamada yer bulmaktadır. KAYNAKÇA Aslan, Yılmaz, Rekabet Hukuku, 2. Baskı, Bursa 2001, (Rekabet). Aslan, Yılmaz, “Türk Rekabet Hukuku Çerçevesinde Rekabeti Bozu- cu Anlaşma, Uyumlu Eylem ve Kararlar ile Muafiyet”, Rekabet Kurumu’nun 2. Kuruluş Yıldönümü Nedeniyle Düzenlenen Rekabet Hukuku ve Yargı Sempozyumu, Ankara 1999, (Sempozyum). Aslan, Yılmaz, Avrupa Topluluğu Rekabet Hukuku, Ankara 1998, (Avrupa Topluluğu). Badur, Emel, Türk Rekabet Hukukunda Rekabeti Sınırlayıcı Anlaşma- lar (Uyumlu Eylem ve Kararlar), Ankara 2001. Eren, Fikret, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Beta Yayınları, 8. Baskı, İstanbul 2003. Esin, Arif, Rekabet Hukuku, İstanbul 1998. Gül, İbrahim, “Rekabet Kurulu’nun Muafiyet Kararlarının Adli Mah- kemelerin Kararı Üzerine Etkisi”, Rekabet Kurumu’nun 2. Kuruluş Yıldönümü Nedeniyle Düzenlenen Rekabet Hukuku ve Yargı Sempoz- yumu, Ankara 1999. hakemli makaleler Cemil GÜNER 173TBB Dergisi, Sayı 71, 2007 Gürzumar, Osman, “Franchise Anlaşmaları ve Rekabet Hukuku”, Re- kabet Kurumu’nun 2. Kuruluş Yıldönümü Nedeniyle Düzenlenen Rekabet Hukuku ve Yargı Sempozyumu, Ankara 1999. İnan, Nurkut, “Rekabet Kurulu Kararlarının Yargısal Denetimi”, Re- kabet Kurumu’nun 2. Kuruluş Yıldönümü Nedeniyle Düzenlenen Rekabet Hukuku ve Yargı Sempozyumu, Ankara 1999. Sanlı, Kerem Cem, Rekabetin Korunması Hakkındaki Kanunda Öngörülen Yasaklayıcı Hükümler ve Bu Hükümlere Aykırı Sözleşme ve Teşebbüs Bir- liği Kararlarının Geçersizliği, Ankara 2000. Tekinalp, Ünal, Avrupa Birliği Hukuku, İstanbul 1997. Topçuoğlu, Metin, Rekabeti Kısıtlayan Teşebbüsler Arası İşbirliği Davra- nışları ve Hukuki Sonuçları, Ankara 2001. Yet, Orhun, “Rekabet Kurulu Kararlarının Yargısal Denetimi”, Reka- bet Kurumunun 2. Kuruluş Yıldönümü Nedeniyle Düzenlenen Re- kabet Hukuku ve Yargı Sempozyumu, Ankara 1999. Yılmaz, Ejder, Hukuk Sözlüğü, 5. Baskı, Yetkin Yayınları, Ankara 1996. TÜSİAD Dergisi, Aralık 1998, “4054 Sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanunun Uygulama Esasları”, Yayın No: TÜSİAD- T/98/12/245. TÜSİAD Dergisi, Aralık 1998, “Rekabet Hukukunda Anlaşma, Uyumlu Eylem ve Kararlar”, Yayın No: TÜSİAD-T/98/12/244. http://www.rekabet.gov.tr/nicinrekabet.html.