powered by

powered by

1 * Yrd. Doç. Dr., Uluslararası Kıbrıs Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ceza ve Ceza Usul Hukuku Anabilim Dalı Öğretim Üyesi SUÇTAN DOĞAN MAĞDURİYETİN DEVLET TARAFINDAN GİDERİLMESİ VE SUÇ MAĞDURLARINA YARDIM HAKKINDA KANUN TASARISI THE COMPESATIONS THAT SHOULD BE COVERED BY THE AMENDMENT IN THE STATE LAW TO THE VICTIMS OF CRIME Fatma KARAKAŞ DOĞAN * Özet: Makalede suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi ve mevzuatımıza kazandırılması planlanan Suç Mağdurlarına Yardım Hakkında Kanun Tasarısı ele alınmıştır. Suç mağduru ve suçtan zarar gören kavramları ayrı ayrı incelenerek suçtan doğan mağduriyetin giderilmesinin geçirdiği aşamalar aktarılmaya çalışılmıştır. Suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi konusunda uluslararası hukuk bel- gelerinde ve karşılaştırmalı hukukta yürütülen tartışmalara değinile- rek, son aşamada Suç Mağdurlarına Yardım Hakkında Kanun Tasarısı incelenmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler : Ceza hukukunda mağdur, suçtan zarar gö- ren, suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi, Suç Mağdurlarına Yar- dım Hakkında Kanun Tasarısı. Abstract: This article focuses on the crime victim and the outing focus on the greaving victims removals and the assitance to be provided to the victims of crime by the amendment of the law, each case should be inpected on a one to one merits of the case bases and any compensation that arises from the case to be covered. The arguments raised in the international law forum has come to the last stages and the are being argued in content to assist the victims of crime. Key Words : Victim in criminal law, aggrieved person because of crime, overcoming grieving coming from crime, by the emendment to help the crime victims. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...198 I. GENEL OLARAK Ceza hukukunun temel meseleleri suç ve suç faili kavramlarıdır. Ancak özellikle son yıllarda suç mağdurunun ihmal edildiği görüşleri ağırlık kazanmış ve suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi yöntemle- ri üzerinde durulmaya başlanmıştır. Suçtan doğan mağduriyetin giderilmesinde özel hukuk kuralla- rının yetersiz kaldığı ve uygulamada sorunlar yaşandığı geçtiğimiz yüzyıldan beri görülmeye başlanmıştır. Bu gelişmeler bir yandan taz- minata ulaşmanın mümkün olabilmesi için ceza hukukunun faili bu yönde zorlaması gerektiğini, öte yandan suçtan doğan mağduriyetin giderilmesinde devletin sorumluluğunu gündeme getirmiştir. Bu çalışma boyunca suçtan doğan mağduriyet ve suçtan doğan mağduriyetin giderilmesinde sorumluk kavramlarının geçirdiği aşamalar ele alınacaktır. Son bölümde ise “Şiddet Suçu Mağdurlarına Tazminat Ödenmesine İlişkin Avrupa Sözleşmesi” uyarınca hazırlanan “Suç Mağdurlarına Yardım Hakkında Kanun Tasarısı” incelenmeye ça- lışılacaktır. A. Ceza Hukukunun Suç Mağduruna Yaklaşımı 1. Kavram Ceza hukukunun temel amacı, tek başına ya da iştirak halinde iş- lenen suçun failini bulmak ve cezalandırmaktır. 1 Geleneksel yani ceza- landırıcı adalet anlayışında, işlenen suç nedeni ile ceza verilerek, bo- zulan toplumsal dengenin yeniden kurulması amaçlanır. 2 Mağdurun haklarının ceza ve ceza yargılaması hükümleri ile korunmasına ilişkin doktrin ve yasal akımların yeni olmasında bu görüşün etkisi bulun- duğunu belirtmek gerekir. XIX. Yüzyıla egemen olan fail odaklı ceza hukuku anlayışı ile suç ve ceza politikası tüm dikkatleri faile çevirin- ce, suçtan doğan mağduriyet ceza hukukunun işlemeye başlaması için yeterli bir neden olmayıp, suçun olası bir sonucu olarak görülmüştür. 3 1 Dönmezer/Erman, Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku, C:II, İstanbul 1999, 433. 2 Hüsamettin Uğur, “Suça Sürüklenen ve Suç Mağduru Çocuklarda Uzlaşma”, Terazi Hukuk Dergisi, Y:5, S:43, Mart 2010, 123. 3 Mahmut Koca/İlhan Üzülmez, “Ceza ve Ceza Muhakemesi Hukukunda Mağdurun Korunması ve Mağdura Tanınan Haklar”, HPD, S:7, Temmuz 2006, 140; Sulhi Dönmezer, TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN199 Yukarıda açıklanan geleneksel anlayışa göre, bireysel ya da toplu- ca yahut kitle hareketleri sonucu işlenmiş olan tüm suçlarda devletin sorumluluğu, saptanabildiği takdirde faillerini cezalandırmakla sona ermektedir. Devletin suçtan zarar görenlere ya da ölümleri halinde onların yakınlarına karşı, suçtan doğan zararı giderme sorumluluğu bulunmamaktadır. 4 Kuşkusuz suçtan zarar görenler, özel hukuk hü- kümleri çerçevesinde suç failinden zararlarının giderilmesini isteme hakkına sahiptir. Suçtan zarar görenlerin kullanabileceği diğer bir hu- kuk yolu da ceza davasına katılmak ve ceza mahkemesi sırasında suç- tan doğan zararlarının giderilmesine karar verilmesini talep etmektir. Günümüzde farklılaşan ve giderek daha karmaşık hale gelen suç tip- leri her yıl milyonlarca insanı olumsuz etkilemektedir. Bu suç mağdurla- rının ve suçtan zarar görenlerin maruz kalacakları tehlikenin önlenmesi ve uğradıkları zararlar karşılanarak ceza adalet sistemi içinde adil bir uy- gulamaya tabi tutulması önemli bir ihtiyaç haline gelmiştir. 5 Nitekim ya- pılan araştırmalar, suç mağdurlarının geleneksel ceza adalet sisteminden hoşnut olmadığını ve giderek sistemden soğuduğunu göstermektedir. 6 Uzun yıllar ceza adalet sisteminin unutulmuş tarafını temsil eden suç mağduru, günümüzde ilgi odağı haline gelmiştir. Ceza hukuku giderek mağdur eksenli bir anlayışa yönelmektedir. 7 Mağdur eksenli adalet anlayışında her vatandaşın suç sayılan davranıştan veya dev- letin sorumluluğu altındaki bir hususta gösterdiği ihmalden dolayı zararının giderilmesini talep etme hakkı olduğu kabul edilmektedir. 8 “Devlet ve Suç Mağdurunun Korunması”, Onar Armağanı, İstanbul 1977, 179. 4 Dönmezer, 180; Duygun Yarsuvat, “Suç Siyaseti ve Mağdurun Korunması”, İnan Kıraç Armağanı, 1994 Ankara, 333 5 ABD’de yapılan bir suç mağdurları araştırmasında, bu ülkede işlenen bazı suçların gerçek sayısı ile polise rapor edilen sayıları arasında çok ciddi farklar olduğunu tespit ederek polisin ve diğer kurumların suç mağdurlarına karşı tutumlarının suçların rapor edilme oranlarını olumsuz yönde etkileyebildiğine dikkat çekmiştir. Araştırmadan çıkan sonuçlara göre, suç mağdurları evden hırsızlık suçlarında, suçu %82.4 oranında polise rapor etmekteyken; cinsel saldırı suçlarında rapor etme oranı %7.1’e kadar düşmektedir., Bayram Erzurumluoğlu, “Avrupa Birliği Normlarında Mağdur Haklarının Korunması”, Polis Bilimleri Dergisi, C:11(4), 67-88, http;//www.pa.edu.tr/objects/assts/content/file/dergi/79/4- Makale-67-%2090.pdf. (14 Aralık 2010), 70-71 6 Ekrem Çetintürk, “Onarıcı Adalet Anlayışı ve Uzlaştırma Kurumunun Türk Ceza Adalet Sisteminde Algılanışı (Geleneksel Ceza Adalet Anlayışına Eleştirel Bir Bakış)”, Ceza Hukuku Dergisi, Y:4, S:9, Nisan 2009, 200-201. 7 Füsun Sokullu-Akıncı, Viktimoloji, İstanbul 2008, 19. 8 Nesrin Kale, “Hukukun Adalete Uygunluğu”, in:Muğla Üniversitesi “Felsefe Günleri” (9-13 Ekim 2003 (Ed.Hayrettin Ökçesiz), HFSA, İstanbul Barosu Yay., İstanbul 2004, 65. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...200 Bütün bu gelişmeler mağdur bilim olarak çevrilebilecek olan vik- timolojinin gelişmesine katkı sunmuştur. Mağduru psikolojik, sos- yal ve hukuksal yönden incelemeyi ve nihayetinde mağdur olmayı önlemeyi amaçlayan viktimoloji, mağdurların ihtiyacı olan tazminat ve her türlü destek programları ile ilgilenmektedir. 9 Kriminoloji di- siplininin gelişmesi ile birlikte mağdur bilimi alanındaki çalışmalar artmıştır. Ancak bu alandaki çalışmaların, kriminoloji alanındaki ça- lışmalara oranla yeni olduğu açıktır. Kriminoloji suç ve suçluluğa, mağdur bilimi ise suça ve suçun mağduruna yoğunlaşmıştır. Son dönemde mağdur bilimi alanındaki çalışmalar, mağdurun ihtiyaçları konusundaki toplumsal sorumluluğa, ceza adaletine ve mağdurun hareketlerine göre gelişmekte ve politik saiklerin etkisi altında kal- maktadır. 10 Mağdur biliminin gelişmesi sayesinde, cezanın amacının mağ- dur perspektifinden analiz edilmesi mümkün olabilmiştir. 11 Yapılan araştırmalar, mağdurun cezanın amacına yaklaşımının, mağdur ve gözlemci olmak üzere iki perspektifli olduğunu göstermektedir. Mağ- durun sadece hak edilen cezanın faile verilmesini istemesi gözlemci perspektifini, öç almak için faile ceza verilmesini talep etmesi ise mağ- dur perspektifini temsil etmektedir. 12 Mağdurun yeni saldırılara kar- şı korunması mağdur perspektifinin bir parçasıdır. Mağdurlar failin cezalandırılmasını, toplum ve fail tarafından mağdurluk statülerinin tanınmasının bir işareti olarak isterler. Mağdurluk satatüsünün reddi ikinci bir mağduriyet olarak algılanmaktadır. 13 2. Tarihi Gelişim İlkel toplumlarda suça verilen ilk tepkinin kendini savunma ve öcalma biçiminde olduğu bilinmektedir. Kuşkusuz öcalmada sınırın aşılması, mağdurun faile dönüşmesine yol açmaktaydı. Tüm bu sakın- 9 Selman Dursun, “Mağdurun Suça Yol Açması”, İÜHFM, C:LXI, S:1-2, 2003, 5. 10 Lorrain Wolhuter/Neil Olley/David Denham, Victimology Victimisation and Victims’ Rights, Routledge-Cavendish, 2009 London and New York, 13, http:// ifile.it/7bcwokx/1845680456.rar (2 Kasım 2010) 11 Uli Orth, “Punishment Goals of Crime Victims”, Law and Human Behavior, Vol.27, No.2 (Apr., 2003), (27.10.2010), 173. 12 Orth, 175. 13 Orth, 175. TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN201 calar, giderek öcalma aşamasının yerini uzlaşma aşamasına bırakması- na yol açmıştır. 14 Uzlaşma, mağdurun zararının giderilmesini sağlayan etkili ve insancıl bir kurum olarak kabul görmüştür. 15 Hatta olumlu yanları nedeniyle giderek uzlaşmayı kabul etmeyenler hakkında yap- tırım uygulanmıştır. 16 İslam ceza hukukunda mağduriyetin kısmen giderilmesini ifade eden diyet ile tümüyle giderilmesini ifade eden aynen iade ve tazmi- nat, işlenen suça karşılık asli birer yaptırım olarak düzenlenmiştir. 17 Diyet yoluyla doğrudan doğruya bedeli ödenerek kısas satın alınmak- ta ve uygulanması engellenmektedir. Böylece diyet, suçun yaptırımı olan bedensel cezanın yerini almıştır. İslam hukukunda uzlaşma kişi- lere karşı işlenen suçlarda kabul edilmiş olmakla birlikte, Allahın hak- larına karşı işlenen suçlarda kabul edilmemiştir. Devletin temel yapı- sına ve temel ilkelerine karşı işlenen bu suçlarda uzlaşma ile birlikte af da kabul edilmemiştir. 18 Ortaçağdan itibaren suçun kovuşturulması kişisel sorun olmaktan çıkartılarak, devlete ya da onu temsil eden krala ait mutlak bir hak ola- rak düzenlenmiştir. Suç devletin hukuki menfaatlerinin ihlali olarak ele alınmıştır. 19 Ceza yargılamasını yürütme yetkisinin özellikle XI. ve XII. yüzyıldan itibaren devlet tarafından kullanılmaya başlanması ile beraber, mağdur ikinci plana düşmüştür. XIX. Yüzyıla kadar devam eden bu anlayış, mahkemelerin görevini devleti ya da kralı koruma- ya indirgemiştir. 20 Öyle ki doğrudan bireye karşı işlenen suçların dahi tanrıya ya da tanrısal bir kavrama yönelik birer saldırı olduğu kabul edilmiş, failler şiddetle cezalandırılmıştır. 21 14 Veli Özer Özbek, Ceza Hukukunda Suçtan Doğan Mağduriyetin Giderilmesi, Ankara 58. 15 Özbek, 59; Dönmezer, 179. 16 Çetin Özek, “Suç Mağdurunun Korunması ile ilgili Bazı Sorunlar”, İHFM, C:L, S:1-4, İstanbul 1984, 16. 17 Ünal Yerlikaya, İslam Ceza Hukukunda Mağdur (Süleyman Demirel Üniversitesine Sosyal Bilimler Enstitüsüne Sunulan Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), 2006 Isparta, 126, http://tez2.yok.gov.tr/ (6 Ocak 2011) 18 Özek, 18-19. 19 Özbek, 42-43; Koca/Üzülmez, “Ceza ve Ceza Muhakemesi Hukukunda Mağdurun...”, 141. 20 Çetintürk, 202. 21 Cahit Can, Hukuk Sosyolojisinin Antropolojik Temelleri ve Genel Gelişim Çizgisi, 2002 Ankara, 39. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...202 Görüldüğü üzere, mağdurun ihmal edilmesi ile sonuçlanan bu sü- reci, güçlü devlet karşısında zayıf konumdaki failin korunması çaba- ları derinden etkilemiştir. Öyle ki sanık hakları alanındaki gelişmeler, ülkenin demokratik olup olmadığını anlamaya olanak veren gösterge- ler olarak görülmüştür. 22 Buna karşılık mağdurun suçtan doğan zara- rının giderilmesi ve ceza yargılamasındaki yeri aynı derecede önemli anahtar rolüne sahip olmamıştır. Ceza hukukunun ne şekilde düzenlenmesi gerektiği üzerinde du- ran ve ceza hukukunun toplumu koruma görevini en iyi şekilde yeri- ne getirmesi için yapılması gerekenleri belirleyen suç politikasına dair tartışmalarda, özellikle son yıllarda mağdurun önemli bir yer tuttuğu- nu gözardı etmemek gerekir. 23 Mağduriyetin giderilmesinin hukuksal olduğu kadar, siyasal ve sosyal yönleri de bulunmaktadır. İşte ceza hukukunda mağdurun öne çıkmasında, suç bilimi ve suç politikasının etkisini anımsamak gerekir. Nitekim mağduru kendi kaderine terk et- mesi halinde ceza hukukunun önemli bir yara almış olacağı savunul- maktadır. 24 1980’li yıllardan itibaren Avrupa’da gelişen mağdur bilimi alanın- daki çalışmalar, suç siyasetinde mağdurun durumunu ileriye taşımayı amaçlamıştır. 25 Her suçun mağdurunun devlet olduğu anlayışı terk edilerek asıl mağdurun o suça maruz kalan kişi ya da kişiler olduğu ve devletin bir tüzel kişi olarak suçun mağduru olamayacağı kabul edil- mektedir. Suçlu failini yargılayan ve topluma kazandırmak için çaba harcayan devletin, bir suçun mağduru olmakla, toplumsal denge aley- hine bozulan mağdurun uğradığı zararı gidermesi ve onun yeniden hukuk düzenine güvenmesini sağlaması görevi de bulunmaktadır. 26 3. Suç Mağduru ve Suçtan Zarar Gören Kavramları Mağdur, işlenen fiil nedeniyle haksızlığa uğramış yani kendisine karşı suç işlenmiş olan kişi anlamına gelmektedir. Ceza hukukunda ise mağdur, suçun konusunun ait olduğu kişi veya kişileri ifade eder. 22 Koca/Üzülmez, “Ceza ve Ceza Muhakemesi Hukukunda Mağdurun...”, 141. 23 Özbek, 48. 24 Özbek, 34-36. 25 Yarsuvat, 333. 26 Koca/Üzülmez, “Ceza ve Ceza Muhakemesi Hukukunda Mağdurun...”, 141. TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN203 Suçun konusunun ait olduğu kişiler belirlenmişse, suçun mağduru bu kişilerdir. Suçun konusu belli kişilere değil de toplumdaki herkese ait ise, o toplumda yaşayan herkesin mağdur olduğu kabul edilir. 27 Her suçta bir pasif suje bulunduğunu ve bunun suçun mağduru olduğunu savunan Toroslu’ya göre, suç oluşturan eylemden doğ- rudan doğruya saldırıya uğrayan kişi o suçun pasif sujesidir. Suçun gerçekleşmesi için, pasif sujenin taşıyıcılığını yaptığı yararın ihlali zo- runludur. Böylece pasif suje, ceza hukuku tarafından korunan hakkın öznesi, varlık ve yararın temsilcisidir. Her suçun pasif sujesinin devlet olduğu yahut suçtan dolayı hakkı ya da yararı saldırıya uğrayan kişi ya da kişiler ile birlikte devletin de pasif suje olduğu görüşünün ceza hukukuna yararı yoktur. 28 Her suçun doğal ve zorunlu mağdurunun devlet olduğunu savunan yazarlar dahi, bu durumun suçla korunan hukuksal yararı ihlal edilen kişilerin gözardı edilmesine yol açmaması gerektiğini belirtmektedir. 29 Gerçekten de, her suçta özel pasif suje ola- rak devletin bulunduğu görüşü aşılmıştır. Çağdaş anlamı ile hukuksal değerlerin korunması öğretisi ile bu görüş bağdaşmamaktadır. Bire- ye hizmet etmek ve bireyin lehinde davranmak görevi olan devletin, toplumun veya toplulukların, taşıyıcılık ve temsilciliğini yaptığı tüm hukuksal değerlerin sahibi bireydir. 30 27 İzzet Özgenç, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, Seçkin Yay., 2008 Ankara, 208; Koca/Üzülmez, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 146; Koca/Üzülmez, “Ceza ve Ceza Muhakemesi Hukukunda Mağdurun...”, 141; Timur Demirbaş, Kriminoloji, 2009 Ankara, 321; Mustafa T. Yücel, Türk Ceza Siyaseti ve Kriminolojisi, Ankara 2007, 38. 28 Nevzat Toroslu, Cürümlerin Tesnifi Bakımından Suçun Hukuki Konusu, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları No. 273, Sevinç Matbaası, 1970 Ankara, 176-177; Yazar aynı zamanda, her suçta ihlal edilen genel bir menfaat bulunduğunu ve bunun da devlete ait olduğunu dolayısıyla her suçta devamlı ve genel pasif suje olarak devletin yanında, her suçta değişen özel pasif suje bulunduğunu savunmaktadır., Nevzat Toroslu, Ceza Hukuku, Savaş Yay., 2005 Ankara, 68. 29 Bahri Öztürk/Mustafa Ruhan Erdem, Uygulamalı Ceza Hukuku ve Güvenlik Tedbirleri Hukuku, 328, Ankara 2008. 30 Yener Ünver, Ceza Hukuku İle Korunması Amaçlanan Hukuksal Değer, 2003 Ankara, 142; Her suçun doğal ve zorunlu mağdurunun devlet olduğu anlayışı, kısas gerektiren suçlarda öngörülen kısas ve diyet cezalarından başka, suçun aynı zamanda toplum hakkını ihlal ettiği dolayısıyla tazir cezasını da gerektirmesi dışında genel olarak benimsenmemiştir. Ceza uyuşmazlıklarının kovuşturmanın kamusallığı ilkesi çerçevesinde değil, ihlal edilen hakkın niteliğine bağlı olarak şahsi dava ve kamu davası ile yargı konusu edilmesi bu görüşü desteklemektedir., Yerlikaya, 14-15. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...204 Suçun mağduru ile suçun konusu kavramları da farklıdır. Suçun korumayı amaçladığı hukuksal değer ile maddi konusu aynı anlama gelmemektedir. Suçun maddi konusu objektif unsur olup, onun aracı- lığı ile korunan hukuksal değer ihlal edilmektedir. 31 Üzerinde suçun maddi olarak meydana geldiği şey suçun maddi konusunu oluştu- rur. 32 Etkin eylem suçunda olduğu gibi, suç oluşturan harekete ilişkin hak ve yarardan zarar gören ile bu hak ve yararın sahibinin aynı kişi olması halinde suçun konusu ile suçun mağduru sıfatı aynı kişide bir- leşir. Bazı hallerde ise bu iki sıfat farklı kişilere ait olabilmektedir. Suçun mağduru kavramı, suçtan zarar gören kavramından da farklıdır. Suçun mağdurunun suçtan zarar gören kişi olduğu ilk akla gelen olmakla birlikte, bazı hallerde suçtan zarar gören ile suçun mağ- duru farklı kişi ya da kişiler olabilmektedir. Örneğin insan öldürme suçunda, suçun mağduru ölen kişi olmakla birlikte, suçtan zarar gö- ren, ölenin yani mağdurun yakınlarıdır. 33 Suçtan zarar gören kişinin de hukuken korunan hakkının ihlalinden doğan zararının giderilme- sini isteme hakkı vardır. Suçun mağduru suçtan doğan ceza ilişkisinin tarafı olduğu halde, suçtan zarar gören ancak hukuk ilişkisinin tarafı olabilir ve meydana gelen zararının giderilmesini talep edebilir. 34 Suç- tan zarar gören olmanın başlıca koşulları, sağ olmak, dava ehliyetine sahip reşit olmak ve medeni hakları kullanmaktan kısıtlı olmamaktır. 35 4. Mağdur Sıfatı İçin Gereken Koşullar Her suçun korunan bir hukuksal değere zarar verdiği veya zarar tehlikesi yarattığı kabul edilmektedir. Dolayısıyla her suçun bir ya da birkaç tane mağduru vardır. Suç mağduru ancak suçun işlendiği sıra- da hayatta olan gerçek kişi olabilir. Tüzel kişiler suçun işlenmesi ne- deni ile zarar gören sıfatını alabilirler ancak suç mağduru olamazlar. Pekçok suçun belirli bir mağduru yoktur. Kamu güvenine ya da kamu düzenine karşı suçlar böyledir. Ancak bu suçlarda toplumu oluşturan ve güvenli ve düzenli bir toplumda yaşama hakkına sahip olan tüm kişilerin suç mağduru olduğunu kabul etmek gerekir. 36 31 Ünver, 142. 32 Toroslu, Cürümlerin Tesnifi Bakımından..., 185. 33 Özgenç, 209; Ünver/Hakeri, 304. 34 Dönmezer/Erman, C:II, 426-427; Ünver, 143. 35 Ünver/Hakeri, 304; Dönmezer/Erman, C:II, 427. 36 Özgenç, 209-210. TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN205 Bazı yazarlar, kendilerine özgü ihtiyaç ve çıkarları olan devlet ve toplum gibi sosyal toplulukların da suçun mağduru olabileceğini sa- vunmaktadırlar. Buna göre, tüzel kişiliği olmayan bu toplulukların kendisini oluşturan gerçek kişilerden ayrı ve bağımsız olarak bir su- çun mağduru olabilmesi mümkündür. 37 Diğer yazarlar ise, bir topluluğun suçun mağduru olabilmesi için tüzel kişiliğe sahip olması gerektiğini savunmaktadır. Dönmezer/Er- man, suç mağduru olunabilmesi için kişi olmanın şart olduğunu, ger- çek ya da tüzel kişilerin suç mağduru sıfatını alabileceğini belirtmek- le birlikte, tüzel kişiliği olmayan toplulukların mağdur sıfatını alarak mağdura tanınan haklardan yararlanmasının istisnai hallerde müm- kün olduğunu savunmaktadır. 38 Suçun mağdurunun gerçek ya da tüzel kişiler olabileceğini savunan yazarlar 39 tüzel kişilerin ancak tüzel kişilere karşı işlenmesi mümkün bir suçun mağduru olabileceğini kabul etmektedirler. 40 Başka yazarlar tüzel kişilerin ya da kurumların suçun mağduru olamayacağını ancak suçtan zarar gören olabileceğini savunmaktadır. 41 Buna göre, tüzel kişi- ler, aile, toplum ya da devlet, suçtan zarar gören sıfatını alabilir ancak suçun mağduru olmaları kabul edilemez. 42 Kanımızca tüzel kişiler ya da tüzel kişiliği bulunmayan topluluklar, suçtan zarar gören olabilir ve bu sıfattan doğan hakları yetkili kurulları eli ile kullanabilirler. II. SUÇTAN DOĞAN MAĞDURİYETİN GİDERİLMESİ A. Kavram Ceza hukuku uzun yıllar boyunca faili ele almış ve haklarını belir- lemeye çalışmıştır. Oysa ilkel ceza hukukunda temel amaç, mağduru tatmin etmek ve uğradığı zararın giderilmesini sağlamaktır. Ceza hu- kuku failin hakları temelinde geliştikçe, mağdur hakları bir kenara bı- rakılmışsa da geçen yüzyıldan beri yapılan çalışmalar, mağduru ceza hukukunda önemli bir konuma getirmiştir. 37 Hamide Zafer, Ceza Hukuku Genel Hükümler, İstanbul 2010, 114. 38 Dönmezer/Erman, C:II, 428-429. 39 Dönmezer/Erman, C:II, 427. 40 Dönmezer/Erman, C:II, 428-429. 41 Koca/Üzülmez, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 146; Ünver/Hakeri, 304. 42 Koca/Üzülmez, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 146. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...206 İşlenen suçtan bir gerçek kişi zarar görse de, suç nedeni ile sadece devlet ile suç faili arasında ilişki kurulduğu kabul edilince, ceza yar- gılamasının amacı faili cezalandırmak olmuştur. Suç işlendikten sonra devletin cezalandırma hakkı ve yetkisi doğmakta ve esasen bu dev- let açısından bir fonksiyon olarak kabul edilmektedir. Cezalandırma bir fonksiyon olarak devletin tekeline verilince ve devlet için subjektif bir hak haline gelen bu fonksiyon savcılık örgütü eli ile yürütülmeye başlanınca, suçtan zarar görenler ilişkinin dışına itilmiştir. 43 Öyle ki, devlet karşısında hakları güvence altına alınmak zorunda olan sanık üzerine yapılan çalışmalar, mağdurun unutulup gitmesinde etkili ol- muştur. Mağdur ceza yargılamasında, bilgi veren ve tanıklığına baş- vurulan kişi olarak görülmüştür. 44 Ceza suçlunun kusurlu olduğunun toplum tarafından teyidi an- lamını taşımakla mağdur açısından elbette manevi tatmin nedenidir. Buna karşılık çoğu zaman suç mağdurunun, maddi olarak da tatmin edilmesi gereken bir zararı bulunmaktadır. Hümanist doktrine göre, adalet mağdurun maddi ve manevi zararı giderilmeksizin sağlanmış olmayacaktır. Bu anlamda klasik doktrinin kefareti öne çıkartarak mağduru ihmal ettiğini savunan yazarlar, pozitivist okulun mağdu- run korunmasına öncülük ettiğini belirtmiştir. 45 Klasik ölçüde cezalan- dırmak anlayışı çerçevesinde ceza ilişkisinin suçlu ile devlet arasında kurulması anlaşılabilirdir. Neyse ki suçu cezalandırmanın, toplumsal savunma anlamına geldiği ve ceza verilmek suretiyle suçun yarattığı tehlikelerin kaldırıldığı görüşü bir miktar ilerleme sağlamış ve ceza- nın toplumsal savunmayı sağlayacak özelliklere sahip olması gerektiği kabul edilmiştir. Ancak toplum savunması görüşünde dahi ilişki yine devlet ile suç faili arasında kurulmuş ve mağdurun unutulup gitmesi süreci devam etmiştir. 46 Her suçun esas mağdurunun devlet olduğunu kabul eden klasik okula göre, failin bulunup cezalandırılması ile adalet sağlanmaktadır. Mağdurun zararının giderilmesi, mağdur ile fail arasındaki bir mesele olarak kabul edilmektedir. Buna karşılık günümüz koşulları, mağdur ile devlet arasında doğrudan bir ilişki kurulmasını sağlayacak teoriler 43 Özek, 14-15. 44 Dönmezer, 179; Özbek, 7; Çetintürk, 203. 45 Erem, 277-278. 46 Özek, 15. TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN207 üzerinde durulmasını gerektirmektedir. Öyle ki mağdur, suçtan doğan zararının giderilmesini doğrudan doğruya devletten talep edebilmeli ve devlet kendisine yüklenen bu yükümlülüğü yerine getirmelidir. Suçtan mağdur olan kişinin mağduriyetinin giderilmesi, sosyal bir ödev olmanın yanında, hakkaniyet ve adaletin de gereğidir. Hukuk devletinde yaşayan bir kişi olarak mağdurun, suçtan doğan zararının karşılanmasını talep etme hakkı olmalıdır. 47 Devletin mağduru özel hu- kuk usulüne yönlendirmesi yeterli değildir. Suçtan doğan zarara basit bir haksız fiilden doğan zarar olarak bakılamaz. 48 Devlet insan onuruna dokunmama biçimindeki negatif yükümlülüğünün yanında, onu aktif olarak da korumak zorundadır. İnsan onuruna yönelik tehditleri önle- me ve gerekli tedbirleri almak devletin görevi sayılmalıdır. Bu tedbirler sadece güncel değil geleceğe dair olası tehditleri de kapsamalıdır. 49 Suç mağdurunun, faile karşı yürütülen yargılamada korunması da adaletin sağlanması açısından gereklidir. Adli yargıda yargılamanın makul sürede bitirilememesi, suç mağdurunun adalete ulaşması önün- deki en önemli engellerden birisidir. Bu durum suç mağdurunu yasa- dışı çareler bulmaya dahi yönlendirmektedir. 50 Mevcut düzenleme ve uygulama içinde suç mağdurlarının adalete ulaşması, ceza davalarının kabul edilmesi mümkün olmayacak denli uzun sürmesi nedeni ile son derece zorlaşmıştır. 51 Bu durum suç mağdurlarının adalet sistemine güven duymasını zorlaştırmaktadır. Nitekim yapılan çalışmalar, suçta siyah sayıların oluşmasına mağdurların neden olduğu vakaların azım- sanmayacak kadar çok olduğunu göstermektedir. Kolluğa ve adalet örgütüne güvenmeyen ve adaletin yerine geleceğini umut etmeyen mağdur, suçu bildirmekten dahi kaçınabilmektedir. 52 47 Özbek, 94. 48 Erem, 278-279. 49 Özbek, 96. 50 Feridun Yenisey, “Ceza Adaleti Sisteminin Etkinliği ve Gecikme”, in:Prof.Dr.Nurullah Kunter’e Armağan, İstanbul 1998, 479. 51 Türkiye’de kamu davasının açılması ile hükmün kesinleşmesi arasında geçen ortalama sürenin 1.236 gün(3.3 yıl), Yargıtay tarafından bozulan dosyalarda ise ortalama 1.981 gün(5.2 yıl) olduğu belirtilmektedir., http://www.umut.org. tr/public/kavramlar.aspx?id=21082, (27 Aralık 2010); Çek davalarında bir yıl sonraya duruşma günü verilmesi üzerine karşılıksız çek mağdurları yürüyüş yaparak bu durumu protesto etmiştir., http://karsiliksizcekmagdurlari.blogspot. com/2010/05/cek-davalarna-1-yl-sonraya-gun.html (27.12.2010) 52 Füsun Sokullu-Akıncı, Kriminoloji, 2007 İstanbul, 75 vd. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...208 Tüm bu nedenlerle Türkiye ceza adaleti sisteminde karşılaşılan güçlükler de dikkate alınarak, mağdurun korunmasında ve suçtan doğan mağduriyetin giderilmesinde, geleneksel hukuk yolları yerine başka kurumların ikame edilmesi zorunlu görünmektedir. B. Suçtan Doğan Mağduriyetin Giderilmesi Hakkındaki Görüşler 1. Genel Olarak Yukarıda açıklanmış olduğu üzere, suçtan doğan mağduriyetin gi- derilmesi uzun yıllar boyu, suç faili ile suçtan zarar gören arasındaki kişisel bir mesele olarak görülmüştür. Dolayısıyla mağdura tazminat hukuku sınırları içinde, özel hukuk kurallarına göre kişisel dava aça- rak uğradığı zararı failden talep etme hakkı tanınmakla yetinilmiştir. Çağımıza doğru yaklaştıkça, suçtan doğan mağduriyetin gideril- mesine bir yandan sosyal hukuk devleti ilkesinin gereği yani idare hu- kuku sorunu olarak bakılmaya başlanmış 53 öte yandan ceza hukuku içine alma, hatta bir yaptırım türü olarak düzenlemeye ilişkin tartış- malar yürütülmüştür. Suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi kurumunun ceza hukuku içine sokulmasında, ceza sorumluluğunun esasını sosyal sorumluluğa dayandıran pozitivist okulun etkisi bulunmaktadır. Pozitivistler sos- yal yaptırımın şekli ile derecesi üzerinde durmuştur. Klasik okul ise ceza hukuku ile medeni hukuk arasında keskin bir ayrım olduğunu ve suçun ilk sonucunun ceza olduğunu kabul etmiştir. Pozitivistlerin öngördüğü tedbirlerden olan onarıcı araçlardan bir tanesi de suçun yol açtığı zararın giderilmesidir. 54 Suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi konusunda ileri sürülen başlıca görüşler aşağıda ele alınmıştır. 53 Özbek, 165; Özbek, 165 dn.1. 54 Özbek, 220-221, Pozitivistlerin öngördüğü diğer tedbirler ise; önleyici araçlar, tenkil edici ve zorlayıcı araçlar ile tasfiye edici araçlardır; Yarsuvat, 335; Günümüzde kullanılan anlamı ile onarıcı adalet, suçun işlenmesi ile doğan uyuşmazlığı mağdurlara verilen zararın giderilmesi ile çözen, bir yandan failleri yaptıklarından sorumlu tutarken öbür yandan toplumu sorunun çözümü sürecine ortak eden anlayışı ifade eder, Fatma Karakaş Doğan, Cezanın Amacı ve Hapis Cezası, 2010 İstanbul, 64. TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN209 2. Suçtan Doğan Mağduriyetin Giderilmesinin Ceza Hukuku ile İlişkisi Konusundaki Görüşler a. Suçtan Doğan Mağduriyetin Giderilmesinin Ceza Hukuku Yaptırımlarının Yerine Geçirilmesi Görüşü Bu görüşe göre, suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi, devlete ait ceza vermenin yerine geçirilmeli ve ceza hukukunun tek yaptırımı olarak düzenlenmelidir. Mağduriyeti gidermesi halinde fail hakkında ceza hukuku yaptırımlarını uygulamaya gerek kalmamalıdır. 55 Suçun, fail ile mağdur arasında meydana gelen bir uyuşmazlık ol- makla beraber aynı zamanda toplumun çıkarlarını ihlal etmesi karşı- sında bu görüşü kabul etmek mümkün olmayacaktır. Dolayısıyla ceza hukukunun tamamen ortadan kaldırılarak yerine, suçtan doğan mağ- duriyetin giderilmesinin suçun karşılığı tek yaptırım olarak kabulü bir- çok sakıncayı beraberinde getirecektir. Hafif suçlarda kabul edilse dahi ağır suçlarda ceza hukukunun ortadan kaldırılması kabul edilemez. 56 b. Bütünleşme Görüşü Bu görüşe göre ceza yargılaması, ceza hukukuna ilişkin bir yaptı- rım olarak mağduriyetin giderilmesi ile sona erer. Suçtan doğan mağ- duriyet ceza muhakemesi içinde giderilmelidir. Bu görüş kendi içinde iki farklı biçimde savunulmuştur. İlk gruptaki yazarlar, ceza muhake- mesi sonunda hükmedilecek olan mağduriyetin giderilmesinin ceza karakterine sahip bir yaptırım, diğer gruptaki yazarlar ise mağduri- yetin giderilmesinin bir ceza veya emniyet tedbiri değil üçüncü bir yaptırım türü olduğunu savunmaktadır. 57 Ceza hukukundan vazgeçil- mesi mümkün değildir ancak mağduriyetin giderilmesi ceza hukuku- nun yaptırımlar sistemi içine bağımsız bir yaptırım olarak alınmalıdır. Mağduriyetin giderilmesi bir ceza olarak kabul edilebileceği gibi ceza hukukunun geleneksel yaptırımları yanında üçüncü bir yaptırım türü olarak da kabul edilebilir. 58 55 Özbek, 175. 56 Özbek, 178, 216. 57 Özbek, 179-180. 58 Özbek, 166; Almanya, Avusturya ve İsviçre ülkesinden bir grup profesör tarafından hazırlanan ancak resmi bir tasarı niteliği taşımayan “Mağduriyetin Giderilmesi Alternatif Yasa Tasarısı”nda, mağduriyetin giderilmesi üçüncü bir Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...210 c. Geleneksel Görüş Bu görüşe göre, suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi ceza hu- kuku yaptırımlarının yerine geçirilemez ve bağımsız bir yaptırım türü olarak düzenlenemez. 59 Mağduriyetin giderilmesi, medeni hukuka ilişkin özelliğine dokunulmadan, etkinliğini arttıracak şekilde ceza hukuku içine alınmalıdır. 60 Mağduriyetin giderilmesi, ceza hukuku ta- rafından dikkate alınmalı ve hapis cezası ile para cezasının uygulama- sını azaltmalı veya gereksiz kılmalıdır. Bu görüşün etkilerini Alman Ceza Kanununda bulmak mümkündür. 61 d. Görüşlerin Değerlendirilmesi Mağduriyetin suçtan doğduğunu ve dolayısıyla suçtan hareket edilmesi gerektiğini ifade eden yazarlar, bu kavramın ceza hukukuna yabancı olmadığını savunmaktadır. Bu bağlamda suçtan doğan mağ- duriyetin giderilmesine, tarihsel gelişime uygun olmamakla birlikte, gerekli ve yararlı olduğu için ceza hukuku içinde yer verilmelidir. Ni- tekim suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi sorunu, klasik ceza hu- kuku teorileri ile çözülemeyecek önemli bir sorun haline gelmiştir. 62 63 şerit olarak bağımsız bir ceza hukuku yaptırımı biçiminde ceza hukuku içine alınmıştır. Tasarı 1992 yılında Alman Hukukçular Günü’nde tartışmaya açılmış, 25 oya karşılık 42 oyla reddedilmiştir., Özbek, dn.115. 59 Özbek, 166. 60 Özbek, 198. 61 Alman Ceza Kanunu m.46, m.46a, m.56b, m.59a’da bu görüşün izlerini bulmak mümkündür., Alman Ceza Kanunu, Yenisey/Plagemann, 35 vd.; Özbek, 201. 62 Özbek, 216-219. 63 Özbek, 213-214; Farklı bir yaklaşım Seelmann tarafından ileri sürülmüştür. Buna göre; ceza hukuku açısından potansiyel mağdur ile güncel mağdurun birbirinden ayrılması gerekir. Süregiden tartışmalar güncel mağdur ile ilgilidir. Potansiyel mağdur suç ile korunan hukuksal değeri ifade eder ve ceza hukukunun görevlerinden birisi de potansiyel mağduru korumaktır. Güncel mağdurun ceza hukukuna yön vermesi iki nedenle çelişkili olup kabul edilemez. İlkin, tarihsel kabul edilişe göre mağdur, suçu cezalandırma yetkisini devlete bırakmış ve öç almayı sonlandırarak ceza hukukunda geriye çekilmiştir. Mağdurun yeniden ceza hukuku içine alınması ve güçlendirilmesi bu gelişmeye aykırıdır. Kaldı ki fail ile mağdurun çatışmasını ceza hukuku içine almak ve mağdurun duygularının ceza hukukuna yön vermesine yol açmak, mağdurun beklentileri ile masumiyet karinesi arasında çatışmaya yol açacaktır. İkinci çelişki, yaptırım yönünden ortaya çıkacaktır. Failin mağduriyeti gidermesi, işlenmiş bir suçun somut güncel mağduruna yönelik olacaktır. Mağdurun bir suça maruz kalması nedeniyle kötüleşen durumu, failin edimi ile iyileştirilirse, ceza hukukundan beklenen TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN211 Kanımızca, suçtan doğan mağduriyetin giderilmesinin ceza huku- ku yaptırımlarının yerine geçirilmesi görüşü, cezanın amacı ve ceza hukukunun kamusallığı ilkesi dikkate alındığında kabul edilemez. Suçtan doğan mağduriyetin ceza yargılaması içinde giderilmesi gerektiği yönündeki bütünleşme görüşü ise yeterli hukuksal dayana- ğa sahip değildir. Salt ihtiyaç olduğu için, birbirine zıt iki kutbu temsil eden suç faili ile suç mağdurunu ceza yargılaması içinde tatmin etmek olanaklı görünmemektedir. Bunun yerine ceza yargılaması dışında ancak mağdur açısından daha ulaşılabilir ve somut sonuç almaya el- verişli bir hukuk yolu sağlanmalıdır. Ceza yargılaması içinde, maddi gerçeğe ulaşma ve sanığın adil biçimde yargılanması ile mağdurun tatmini birlikte sağlanamaz. Gerçekten de mağdur veya suçtan zarar gören ile suç failinin çıkarları daima birbirine karşıt olacaktır. Suçtan doğan mağduriyetin giderilmesinin kamusal bir niteliği varsa bu mağ- dur veya suçtan zarar gören ile devlet arasında cereyan etmelidir. Me- deni hukuka ilişkin yapısı ise suç faili ile mağdur arasındadır. Yukarıda açıklanan teorilerden geleneksel görüşün ceza hukuku sistememizde etkilerini görmek mümkün mümkündür. Alman Ceza Yasasında da etkileri görülen bu görüşün temel argümanı, suçtan do- ğan mağduriyetin giderilmesinin tazminat hukukuna dair olduğudur. Öyle ise, suçtan doğan mağduriyetin giderilmesinde, mağdura ceza hukukunun dışında, elverişli bir yol sağlanması bu görüş ile çelişme- yecektir. Suç failinin mağdurun zararını gidermeye daha fazla zorlan- ması, ceza hukuku yaptırımlarının uygulanmasını engelleyecek veya etkilerini zayıflatacaktır. 3. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi Suçtan doğan mağduriyetin devlet tarafından giderilmesi gerekti- ği yönündeki görüşlerin izlerini birkaç yüzyıl geriye götürmek müm- kündür. Aydınlanma sonrası yazarlardan Jeremy Bentham, devletin vatandaşı korumak görevini yüklenmiş bulunduğunu ve bu görevini gelecekte işlenebilecek suçlara engel olmak amacına ulaşılamaz. Mağduriyetin giderilmesi, güncel mağdurun değil potansiyel mağdurun ihtiyaçlarına bağlı olmalıdır. Bu nedenle güncel mağdurun mağduriyeti bir tazminat nedeni olarak medeni hukukun görevine dahildir, Kurt Seelmann, aktaran Özbek, 213-214. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...212 yerine getirmemesi halinde meydana gelen zararı gidermek yükümlü- lüğü altında olduğunu savunmuştur. 64 Her meşru toplumun amacı, kişilerin güven içinde yaşamalarını sağlamaktır. 65 Suçtan doğan mağduriyetin devletçe giderilmesinin haklı gerekçeleri bulunmaktadır. Devlet vatandaşı suçtan koruma yükümlülüğünü üzerine almıştır. 66 Çağdaş hukuk anlayışında suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi insan haklarına dayandırılmaktadır. Sosyal güvenliğe sahip olma hakkı devlet tarafından sağlanması ge- reken temel haklardandır. Bu bağlamda, suçun sebep olacağı zararla- ra karşı kişileri güvence altına almak ve meydana gelmişse zararları gidermek gerekmektedir. 67 Özek, devletin kişilerin sosyal ve kişisel güvenliğini sağlamaya yönelik anayasal fonksiyonlarının bir sonucu olarak, suçtan doğan mağduriyeti gidermesinden yanadır ve bunu va- tandaş haklarından birisi olarak kabul etmektedir. 68 Suçtan zarar gören kişinin mağduriyetinin giderilmesi ancak dev- letin bu konuda sorumluluk üstlenmesi ile mümkün olabilir. Bir suçun işlenmesini takiben doğacak hukuksal ilişkinin sadece fail ile devlet arasında değil aynı zamanda mağdur ile devlet arasında olduğunun kabulü gerekir. Suçluya karşı görevleri bulunan devletin mağdura karşı da görevleri bulunmaktadır. İşte bu yükümlülük, mağdurun za- rarının devlet tarafından giderilmesi anlamına gelecektir. Geleneksel ve dolaylı önlemlerden farklı olarak, zararı gidermek sorumluluğu doğrudan doğruya devlete ait olmaktadır. 69 Devlet ülkesinde yaşayan insanları korumakla yükümlü olup, bu görevini gereği gibi yerine getirmediği için doğan zarardan so- 64 Yarsuvat, 335. 65 Cesare Beccaria, Suçlar ve Cezalar Hakkında (çev.Sami Selçuk), 2004 İstanbul, 57. 66 “...çeşitli devlet anlayışları her zaman devlet içinde bireylerden ayrı ve onların üstünde bir özvarlık bulunduğunu düşünmüşlerdir. Biz ise devlette, tersine olarak onu oluşturan bireyler topluluğunu/bütünlüğünü görmekteyiz. Demek ki devlet, bireylerin dile getirip ortaya koyduğu biçimiyle, sonuçta kendi gücünü vekil edenlerin, üyelerin hizmet ve yararına sunan bir özvarlıktır. Böylece ona verilen devlet gücü, uyrukları olan vekil edenlerin karşısında, yalnızca bir ödeve dönüşmekte, bir ödevden başka bir şey olmamaktadır. Bu ödev bireyi iyileştirmek, insanı toplumsal yaşamla uyumlu kılmaktır...”, Filippo Gramatica, Toplumsal Savunma İlkeleri (çev.Sami Selçuk), İmge 2005 İstanbul, 445; Özbek, 23, dn.6. 67 Yarsuvat, 335. 68 Özek, 41 69 Özek, 36-37. TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN213 rumludur. Devlet adına görev yapan kurumların gereği gibi çalışma- masından dolayı suç işlenmiş ise artık bu ihmalin sonucuna mağdu- run katlanmasını beklemek adalete aykırıdır. Devletin suçtan doğan mağduriyeti bizzat gidermesi gereklidir. Bu görüş, devletin bir fon oluşturarak ya da her yıl bütçe ayırarak suç mağdurlarının zararını gidermesini gerektirecektir. Devletin tüm suç tiplerinden doğacak za- rarı gidermesinin kabulü, suçun işlenmesini önlemeye yönelik yeterli tedbir alınmamasına yol açabilir. Buna karşılık, özellikle kitle hareket- leri sonucu meydana gelen zararların devlet tarafından karşılanması gerektiği öteden beri kabul edilmektedir. 70 Mağduriyetin giderilmesinde failin aktif halde tutulması bazı du- rumlarda cezanın amacı ile uyum göstermektedir. Bununla birlikte failin ödeme gücü yoksa zararın giderilmesi mümkün olmayacaktır. Kaldı ki bazı durumlarda mahkum olunan ceza hukuku yaptırımları, failin suçtan doğan zararı gidermesini olanaksız kılmaktadır. Örneğin failin uzun süreli hapis cezasına mahkum edilmesi, eylemsel olarak suçtan doğan zararı karşılamasını engelleyecektir. Failin cezalandırıl- ması mağduru manevi yönden tatmin etmekle birlikte uğradığı maddi zararının giderilmesini sağlamayacaktır. 71 Devletin suçla mücadele etme ve cezalandırma tekeli, suç faillerini cezalandırmaktan ibaret olmamalı, suçtan doğan zararın giderilmesini kapsayacak biçimde genişletilmelidir. E. Uluslararası ve Karşılaştırmalı Hukukta Suçtan Doğan Mağdu- riyetin Giderilmesi 1. Avrupa Konseyi Belgeleri 1960’lı yıllardan itibaren Avrupa Konseyi üyesi ülkelerde, suç mağdurlarının zararlarının tazminini sağlayacak düzenlemeler yapıl- maya başlanmıştır. Suç Sorunları Hakkında Avrupa Komitesi, 1970 yılındaki çalışma programına suç mağdurlarına tazminat ödenmesi- ni eklemiştir. Bu program Bakanlar Komitesi tarafından 1974 yılında onaylanmış ve 1977 yılında suç mağdurlarına tazminat ödenmesi ile il- 70 Dönmezer, 185-188. 71 Özbek, 101-102. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...214 gili daha ileri bir düzenleme kabul edilmiştir. 1977 Yılında ise Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından “Suç Mağdurlarına Tazminat Ödenmesi Hakkında (77)27 sayılı tavsiye kararı alınmıştır. 72 Bu çalışmaların etkisi ile 116 sayılı “Şiddet Suçu Mağdurlarının Za- rarlarının Tazmin Edilmesine İlişkin Avrupa Sözleşmesi” ortaya çıkmıştır. Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından 24 Kasım 1983 tarihin- de kabul edilerek imzaya açılan Sözleşme, 1 Şubat 1988 tarihinde yü- rürlüğe girmiştir. Sözleşme, yaralanma veya ölümle sonuçlanan kasıtlı şiddet suçu mağdurlarına devletlerin tazminat ödemesi konusunda asgari standartları içermektedir. Tazminat ödeme yükümlülüğü, suç mağdurunun uyruğu önemli olmaksızın üye devletin ülkesinde işle- nen suçlar için geçerlidir. Sözleşmeye göre, devlet başka kaynaklar- dan tazminat ödenmesinin mümkün olmadığı durumlarda, kasıtlı bir şiddet suçu sonucu bedenen ciddi olarak yaralanmış veya sağlıkları bozulmuş kişilere ve bu tür suçlar sonucu ölenlerin bakmakla yüküm- lü oldukları yakınlarına tazminat ödemekle yükümlüdür. 73 Türkiye 24 Nisan 1985 tarihinde sözleşmeyi imzalamış ancak henüz uygun bulma kanununu çıkartmamıştır. 74 Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, 28 Haziran 1985 tarihinde Ceza Hukuku ve Ceza Yargılama Usulü Çerçevesinde Mağdurun Ko- numu Hakkında 85(11) sayılı, 1987’de ise Mağdurlara Yardım ve Mağ- dur Edilmenin Önlenmesi Hakkında (87)21 sayılı tavsiye kararlarını kabul etmiştir. 75 Yargılamanın tüm aşamalarında mağdurun korunma- sı gerektiğine işaret eden tavsiye kararlarına göre, mağdurun hakları ve onuru ihlal edilmemeli, gerek soruşturma, gerekse yargılama aşa- masında özel hayatının gizliliği korunmalı, suç türünün gerektirmesi halinde, kendisinin ve ailesinin güvenliği sağlanmalıdır. 76 Avrupa Konseyi Terörizm Hakkında Uzmanlar Komitesi tarafın- dan yürütülen çalışmaların sonucunda, 116 sayılı Sözleşmenin terör 72 Cemil Kaya, “Avrupa Konseyindeki Gelişmeler Işığında 5233 Sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun”, Uluslararası Hukuk ve Politika, C:3, N:10, 2007, 27. 73 Kaya, 27-28; Sözleşme metni için, http://www.avrupakonseyi.org.tr/antlasma/ aas187o.htm (26.12.2010) 74 Kaya, 28, dn.20. 75 Kaya, 27-28. 76 Özbek, 114-115. TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN215 suçları mağdurlarının desteklenmesinde yetersiz kaldığından bahisle, 16 Mayıs 2005 tarihinde 196 sayılı Avrupa Konseyi Terörizmin Önlen- mesi Sözleşmesi yürürlüğe konulmuştur. Türkiye Sözleşmeyi 19 Ocak 2006 tarihinde imzalamıştır. 77 Avrupa Konseyi’nin 15 Mart 2001 tarihli çerçeve kararı ile 14 Ha- ziran 2006 tarihli ve 967. oturumda alınan (2006)8 sayılı tavsiye kara- rına göre, üye ülkelerde suç mağdurlarına destek verilmesi için özel birimler kurulmalı ve personel eğitilmelidir. 78 Bunun da ötesinde, ceza kanunlarında suç olarak düzenlenen tüm eylemlerin mağdurlarına, ceza davası sırasında ve sonrasında her türlü sosyal, ekonomik ve psi- kolojik yardımın sunulması gerekmektedir. 79 2. Birleşmiş Milletler Belgeleri Suç mağdurların uluslararası hukuk himayesindeki haklarının te- mel dayanağını “Suçtan ve Yetki İstismarından Mağdur Olanlara Adalet Sağlanmasına dair Temel Prensipler Bildirisi” oluşturmaktadır. Bildiri, 26 Ağustos-6 Eylül 1985 tarihleri arasında Milano’da toplanan “Suç- ların Önlenmesi ve Suçluların Islahı” üzerine Yedinci Birleşmiş Milletler Kongresinin tavsiyesi ile BM Genel Kurulu tarafından 29 Kasım 1985 tarihli ve 40/34 sayılı karar ile kabul edilmiştir. 80 Bildiri m.1’e göre, “üye devletlerin yetki istismarını suç olarak ya- saklayan kanunları gibi yürürlükte bulunan ceza kanunlarının eylem veya ihmal yoluyla ihlal edilmesi nedeniyle, bireysel veya toplu olarak, fiziksel veya ruhsal biçimde yaralanma da dahil olmak üzere manevi acılar çeken, ekonomik kayba uğrayan veya temel hakları esaslı bir biçimde zayıflayan ve bu suretle zarar gören kimseye “mağdur” denir.” Bildiri m.8’de, suçu işle- yenlerin veya bunların hareketlerinden sorumlu olanların, gerektiği takdirde mağdurlara, ailelerine veya bakmakla yükümlü oldukları kimselere adil bir giderim vermesi gerektiği belirtilmiş ve m.12’de, tazminatın failden veya diğer kaynaklardan tam olarak alınamaması 77 Kaya, 29 ve dn.24. 78 Erzurumluoğlu, 73; Daha fazla bilgi için bkz. Kaya, 30. 79 Daha fazla bilgi için bkz. Erzurumluoğlu, 81 vd. 80 Mustafa T.Yücel, Türk Ceza Siyaseti ve Kriminolojisi, 38-39; http://www.ihm.8m. com/i9sucyim.htm (27 Aralık 2010). Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...216 halinde, devletin tazminat ödemek konusunda çaba harcayacağı ka- bul edilmiştir. Mağdur hakları alanında Uluslararası Ceza Mahkemesinin özel bir yeri bulunduğunu belirtmek gerekir. Bu mekanizmanın amacı, mağdurların kendi ulusal mahkemelerinde tazminat elde edemedik- leri durumlarda adalete erişmelerini sağlamaktır. Uluslararası Ceza Mahkemesinin önceki mahkemelerden farkı, cezalandırıcı adalet ya- nında mağdura haklar tanıması, bağımsız statülerini kabul etmesi ve onarıcı adalet anlayışının gereği olarak uğradıkları zararlardan dolayı tazminat talep etmelerine olanak sağlamasıdır. 81 3. Karşılaştırmalı Hukuk Karşılaştırmalı hukukta mağdurun zararını gidermeye olanak sağlayacak ve faili buna zorlayacak çeşitli önlemlerin suç politikası ile bütünleştirilmeye çalışıldığını görmekteyiz. Birçok Avrupa ülkesinde ve Amerika Birleşik Devletleri’nde suçtan doğan mağduriyetin gide- rilmesi konusunda devlet yükümlülük yüklenmektedir. Amerika Birleşik Devletleri’nde, suçtan doğan mağduriyetin gide- rilmesi ceza hukukuna ilişkin bir tepki biçimi olmanın yanında, hapis cezasına önemli bir seçenek olarak taraftar toplamıştır. Bununla bir- likte “restitution” olarak ifade edilen mağduriyetin giderilmesi esasen suçtan doğan mağduriyetin suç faili tarafından giderilmesi anlamına gelmektedir. Özellikle mahkemelerin iş yükünün artması ve hapisha- nelerin aşırı derecede dolması, uyuşmazlıkların geleneksel yollarla çö- zülmesine seçenek olabilecek yöntemleri gündeme getirmiştir. 82 Amerikan Kongresi, 1984 yılında Suç Mağdurları Kanunu (Victims of Crime Act)’nu kabul ederek merkezi yönetimin suç mağdurlarına yapılacak yardımlar konusunda öncülük yapması için adım atmıştır. 1988 Yılında kabul edilen bir kanun ile suç mağdurlarına yapılacak yardımların organize edilebilmesi için Suç Mağdurları Bürosu (Office of Victims of Crime) kurulmuştur. 1994 Yılında kabul edilen Kadınla- 81 Burcu Kırancı, “Mağdur Haklarının Gelişimi”, in:Uluslararası Ceza Mahkemesi Mağdur Hakları El Kitabı, http://www.amnesty.org.tr/ai/system/files/ magdurlaricinevrenseladalet.pdf, (27 Aralık 2010, 31. 82 Özbek, 119, 121. TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN217 ra Karşı Şiddet Kanunu (Violence Against Women Act) ile ABD’nin tamamında uygulanmak üzere kadınların fiziksel ve cinsel şiddete maruz kalmalarının engellenmesi ve şiddete uğramaları halinde ko- runmaları amaçlanmıştır. 83 İngiltere’de suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi kurumu, “com- pansation order” olarak adlandırılmakta ve yaygın olarak kullanılmakta- dır. İlk olarak 1964 yılında yapılan bir düzenleme ile devlete suç oluş- turan fiillerin mağdurlarının zararını giderme yükümlülüğü getirilmiş ancak bu vatandaş açısından talep edilebilir bir hak olarak düzenlen- memiştir. 1982 yılında bu düzenlemenin sınırları genişletilmiş ve mağ- duriyetin giderilmemesi halinde gerekçesinin açıklanması zorunluluğu getirilmiştir. 84 “Suç Mağdurları Uygulama Kuralları”na göre, polisin tüm ciddi suçlarda mağdur destek servislerini haberdar etmesi zorunludur. Nitekim mağdur destek hizmetlerinden yararlananların %91’i polis ta- rafından yönlendirilen kişilerden oluşmaktadır. 85 Almanya’da 18.12.1986 yılında kabul edilen Mağdurun Korun- ması Kanunu ile mağdurun ceza yargılamasına katılımı sağlanarak, konumunun ve kişiliğinin güçlendirilmesi amaçlanmıştır. O zamana kadar Alman Ceza hukukunda bu konuda ciddi bir boşluk bulunduğu kabul edilmekteydi. 86 Mağdurun korunması açısından iyileştirici hü- kümler içeren bir başka düzenmele olarak 30.04.1998 tarihli Tanıkların Korunması Kanununu anmak gerekir. Duruşmalar sırasında tanık ko- numundaki mağdurlara koruma sağlanmıştır. Almanya’da 16.11.2001 tarihli olarak Federal Meclis tarafından Mağdur Haklarının Kuvvetlen- dirilmesi Kanunu Tasarısı tartışmaya açılmıştır. 87 Alman Ceza Kanunu m.46’ya göre, mağdurun zararının giderilmesi cezanın belirlenmesin- de dikkate alınmaktadır. Alman Ceza Kanunu m.46a ise, mağdurun zararının tamamen veya büyük ölçüde giderilmesi suretiyle uzlaşma sağlanabileceğini düzenlemiştir. 88 83 Erzurumluoğlu, 72. 84 Yarsuvat, 344, dn.2; Özek, 37; Özbek, 133. 85 Erzurumluoğlu, 79. 86 Heinz Schöch, “Mağdurun Korunması-Ceza Usul Hukuku Reformu Düşüncelerinin Sınanması” (çev.Ayşe Nuhoğlu), in:Suç Politikası (Ed.Yener Ünver), 2006 Ankara, 117. 87 Schöch, 121-122. 88 Alman Ceza Kanunu (çev.Feridun Yenisey/Gottfried Plagemann), 2009 İstanbul, 35-36. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...218 4. İç Hukukumuzdaki Düzenleme İç hukukumuzda, suçtan doğan mağduriyetin giderilmesine öz- gülenmiş bir düzenlemenin varlığına duyulan ihtiyaç öteden beri tar- tışma konusu edilmektedir. Suçtan doğan mağduriyetin giderilmesine hizmet edebilecek mevcut düzenlemeler ise dağınık ve belirli bir an- layıştan yoksundur. 3713 Sayılı Terörle Mücadele Kanunu, 5233 sayı- lı Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkındaki Kanun 89 , 4230 sayılı Ailenin Korunmasına Dair Kanun ile 2230 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun, suçtan doğan mağduriyetin giderilmesinde başvurulabilecek ancak farklı koşullar- da uygulanması mümkün düzenlemelerdir. Türkiye’de idari yargı yolu, suçtan doğan mağduriyetin gide- rilmesinde önemli bir seçenek olarak işlev görmüştür. Danıştay ve Yüksek Askeri İdare Mahkemesi, mağdurun zararının giderilmesini, “hizmet kusuru”, “kusursuz sorumluluk”, “kanundan doğan sorumluluk” ve “sosyal risk” esaslarına dayandırmaktadır. 90 Kitle hareketleri sonun- da meydana gelen zararın giderilmesi konusunda önceki kararlarında sosyal risk kuramına dayanan Danıştay, sonraki kararlarında hizmet kusuruna dayanmıştır. Kitle hareketleri sonucu ortaya çıkan zararın kişilerin sırtından alınarak topluma aktarılması Anayasa hükümleri gereğidir. 91 89 Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programının, Adalet ve İçişleri’ne ilişkin 24. başlığın “Yargının İşlevselliği ve Kapasitesinin Arttırılması Suretiyle Etkin Bir Yargı sisteminin Tesis Edilmesi” alt başlığında “Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun Tasarısı”’nın 2004 yılında çıkartılacağı taahhüt edilmiştir. Bu doğrultuda, 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun, 17.07.2004 tarihinde kabul edilmiş, 27.07.2004 tarihinde yürülüğe girmiştir. Kanun 5442 ve 5562 sayılı kanunlar ile değişikliğe uğratılmıştır. Kanunun uygulanmasını sağlamak üzere çıkartılan “Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Yönetmelik” 20.10.2004 yürülüğe girmiştir. Kanun, terör eylemleri veya terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle zarara uğrayan gerçek kişiler ile özel hukuk tüzel kişilerinin maddi zararlarının idare tarafından ve yargı yoluna gitmelerine gerek kalmaksızın en kısa süre içinde tespit edilmesini ve giderilmesini amaçlamaktadır., Kaya, 26. 90 “6-7 Eylül 1955’de İstanbul ve İzmir’de meydana olaylardan zarar görenlerin mağduriyetinin giderilmesi hakkında” 28.02.1956 tarihli ve 6684 sayılı kanun sadece tek bir olay için çıkartılmıştır., Yarsuvat, 342; Fatma Karakaş, “Sosyal Risk Teorisine Göre İdarenin Sorumluluğu”, Legal Hukuk Dergisi, Ocak 2004, S:13. 91 Yarsuvat, 342; “...ortaya çıkan zararların, özel ve olağandışı nitelikleri dikkate alınıp, nedensellik bağı aranmadan, terör olaylarını önlemekle yükümlü olduğu TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN219 1 Haziran 2005 tarihinde yenilenen Ceza Hukuku mevzuatımız incelendiğinde, mağdurun haklarını ve ceza yargılaması içindeki ko- numunu güçlendirici anlayışı göze çarpmaktadır. Önceki ceza huku- ku mevzuatımıza yöneltilen eleştiriler dikkate alınarak, suçtan doğan mağduriyetin giderilmesine katkı sunabilecek dört temel kurum dü- zenlenmiştir. Bunlar, önödeme, uzlaşma, hapis cezasının ertelenmesi ve hapis cezasına seçenek kurumların oluşturulması olarak sıralana- bilir. Yukarıda anıldığı gibi iç hukukta yürülükte bulunan düzenleme- ler, belirli koşullar altında meydana gelen eylemlerden dolayı zarara uğramış mağdurlara yardımı amaçlamaktadır. Oysa günlük yaşamda işine gitmek üzere yola çıkan bir kişiye yönelik gerçekleşen suça ve bunun sonucunda meydana gelen zarara hukuk kurallarının tepkisiz kalmaması gerekir. Mevzuatımızdaki bu eksikliği gidermek üzere, aşağıda ayrıntılı olarak incelenecek olan Suç Mağdurlarına Yardım Hakkında Kanun Tasarısı hazırlanmıştır. II. SUÇ MAĞDURLARINA YARDIM HAKKINDA KANUN TASARISI A. GENEL OLARAK Yukarıda anıldığı üzere, suçtan doğan mağduriyetin giderilmesin- de devletin sorumluluğuna dair çerçeveyi “Suçtan ve Yetki İstismarın- dan Mağdur Olanlara Adalet Sağlanmasına dair Temel Prensipler Bildirisi” ile 1 Şubat 1988 tarihinde yürürlüğe girmiş bulunan “Şiddet Suçu Mağ- durlarının Zararlarının Tazmin Edilmesine İlişkin Avrupa Sözleşmesi” 92 oluşturmaktadır. Türkiye Avrupa Sözleşmesini 24 Nisan 1985’te im- zalamış ancak iç hukuktaki düenlemeler yeterli olmadığı için henüz uygun bulma kanununu çıkarmamıştır. İşte iç hukukumuzun Avrupa Sözleşmesine uygun hale getirilmesi bağlamında Bakanlar Kurulu ta- halde önleyemeyen davalı idarece, yukarıda açıklanan sosyal risk ilkesine göre tazmini gerekir...terör olayları sonucu ortaya çıkan zararların idare tarafından tazmini suretiyle topluma pay edilmesi hakkaniyet gereği olup, sosyal devlet ilkesine de uygun düşecektir., D10D, E.95/566, K.95/5746, KT. 16.11.1996, Kaya, 32, dn.32. 92 Bundan sonra “Avrupa Sözleşmesi” olarak anılacaktır. Sözleşme metni için bkz., http://www.avrupakonseyi.org.tr/antlasma/aas187o.htm (30.12.2010) Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...220 rafından “Suç Mağdurlarına Yardım Hakkında Kanun Tasarısı” 93 hazırla- narak görüşe sunulmuştur. 94 Tasarının genel gerekçesinde 95 , hukuk düzenlemelerinin suç fa- illerinin haklarına odaklandığı ve bu arada suç mağdurunun ihmal edildiği haklı olarak vurgulanmıştır. Gerçekten de mağdurun tatmin edilmesi, zararlarının giderilmesi ve adalete olan güveninin yeniden sağlanması, hukuk düzeninin temel amaçlarından birisidir. Buna kar- şın mevcut düzenleme suç mağdurunu, sıradan bir haksız fiile uğra- mış gibi fail aleyhine tazminat davasına yönlendirmekle yetinmekte, mağdurun suçtan doğan zararının giderilmesi, ancak suç faili tespit edilmişse ve maddi güce sahipse mümkün olabilmektedir. Suç mağdurunun korunmasında, özel hukuk ve ceza hukuku dü- zenlemelerinden yararlanılması önemli olmakla birlikte, günümüz koşulları dikkate alınarak, suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi ola- naklarının genişletilmesi gerekmektedir. Modern devlette ekonomik ve sosyal güvenliğin temini ile mağdurun her ihtiyacının karşılandığı bir sosyal sistemin kurulması önemli bir ihtiyaçtır. 96 Bu ihtiyacı karşılamak üzere, suç mağdurlarının uğradığı zararın sosyal hukuk devleti ilke- sine göre giderilmesini sağlamaya yönelik sistemler geliştirilmektedir. Tasarıda, Türkiye’de suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi ko- nusunda varolan boşluğun doldurulması gerektiği ve bunun aynı zamanda Avrupa Sözleşmesi ile Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi (m.39)’nin gereği olduğu belirtilmiş ve karşılaştırmalı hu- kukta, Almanya, Fransa, İtalya ve İsviçre başta olmak üzere birçok ülkede benzeri düzenlemeler bulunduğuna dikkat çekilmiştir. İç hu- kukumuzda, Anayasa m.2’de, “sosyal devlet ilkesi” kabul edilmiş ve m.17’de “yaşama hakkı” ile beraber, “maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkı” güvence altına alınmıştır. Aynı bağlamda m.40’da, 93 Bundan sonra “Tasarı” olarak anılacaktır, Tasarı metni için bkz. http://www. kgm.adalet.gov.tr/gg/sucmagdur.pdf (28 Aralık 2010) 94 http://www.kgm.adalet.gov.tr/gg/gg.html (28 Aralık 2010); Kaya, 28, dn.20. 95 Tasarının genel gerekçesi için bkz. http://www.kgm.adalet.gov.tr/gg/suc magdur.pdf (28 Aralık 2010) 96 Yarsuvat, 338; Tasarı sosyal hukuk devleti olma bakımından son derece önemlidir. Suçtan zarar görenlere ödenecek miktarlar yüksek değildir ancak bireylere, devletin yanlarında olduğunu hissettirecektir, Veli Özer Özbek, mhtml:file://D: DESKTOPsuç mağdurlarının zararının giderilmesi kanunu tartışıldı.mht!http:// ctcs-mucadele.net/?p=203, (6 Ocak 2011) TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN221 Anayasa ile “tanınan hak ve özgürlüklerin ihlali halinde yetkili makamlara başvurma hakkı” ve m.60’da “sosyal güvenlik hakkı” düzenlenmiştir. Bu hükümler dünyada ve ülkemizdeki gelişmeler ile birlikte değerlendi- rildiğinde, hukukumuzdaki boşluğun doldurulmasının yerinde olaca- ğı anlaşılacaktır. B. TASARININ AMACI VE KAPSAMI Tasarının amacı, m.1’de, suç mağduruna veya onun ölmesi halin- de bakmakla yükümlü olduğu kişilere, sosyal devlet ilkesine uygun olarak yardım sağlanması biçiminde açıklanmıştır. Tasarının kapsamı m.2’de, suç mağduruna veya suçtan zarar gö- renlere, uğranılan maddi zararların tazmini için yapılacak nakdi öde- melere ilişkin usul ve esasların belirlenmesi şeklinde ifade edilmiştir. Yalnızca Türkiye’de işlenen suçlardan doğan mağduriyetin giderilme- si düzenleme kapsamına alınmıştır. Tasarı m.3’e göre, “bakmakla yükümlü olunan kimseler”; suç dolayı- sıyla ölenin ana, baba, eş ve altsoyu, “suç”; bir kişinin uğradığı beden- sel, ruhsal ya da cinsel bütünlüğüne saldırı teşkil eden tüm eylemler, “mağdur”; kendisine karşı işlenen suç nedeni ile zarar gören veya bu suretle ekonomik kayba uğrayan kişi, “çocuk”; daha erken yaşta ergin olsa bile, suç tarihinde onsekiz yaşını doldurmamış kişiyi, “yardım” ise; suç nedeniyle oluşan doğrudan kazanç kaybı, bakım, tedavi, pro- tez ve cenaze giderleri ile suç sonucu ölen kişinin bakmakla yükümlü olduğu kişilere ödenmesi gereken giderleri ifade etmektedir. Bu bölümle ilgili eleştirilerin ilki, düzenleme ile oluşturulması amaçlanan kurumun “yardım” mı yoksa “tazminat” mı olduğu nok- tasındadır. Tasarının adında da yer alan “yardım” ibaresinin uygun olmadığı, kurumun amacının suç mağduruna yardım etmek değil, suçtan doğan zararı gidermek olduğu belirtilmektedir. 97 Düzenlemeye kaynaklık eden Avrupa Sözleşmesinin başlığında da, “devlet tarafından tazminat ödenmesi” ifadesi kullanılmıştır. Tasarı m.3’ten “yardım” söz- cüğü ile “tazminat”ın ifade edildiği anlaşılmaktadır. Suçtan meydana gelen zararın giderilmesini isteme bir hak olarak düzenlendiğine göre, 97 Füsun Sokullu-Akıncı, “Suç Mağdurlarına Devlet Yardımı”, Güncel Hukuk Dergisi ile Röportaj, Aralık 2009/12-72, 25. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...222 tazminat sözcüğünün amaca daha iyi hizmet edeceği gözetilmeli ve gerek başlık gerekse tasarı metni gözden geçirilerek, “yardım” ibaresi yerine, “tazminat/giderim” ibaresi geçirilmelidir. Tasarıda “suç mağduru” ve “suçtan zarar gören” kavramlarının, ceza hukukunda farklı anlamları olan birer terim olduğunun gözardı edil- mesi ikinci eleştiri nedeni olmuştur. “Suçtan zarar gören” kavramına yer verildiği halde, ayrıca “suçtan dolayı ekonomik kayba uğrayan” kavramına da yer verilmesi yerinde olmamıştır. “Suçtan zarar gören”, aynı zaman- da “suçtan dolayı ekonomik kayba uğrayan” kişidir. 98 Tasarı m.3’de yer alan suç tanımı, eleştirilerin üçüncü noktasını oluşturmaktadır. Suç mağdurlarına tazminat ödenmesine ilişkin bir düzenlemede, suç kavramından ne anlaşılması gerektiği konusunda Türk Ceza Kanununa atıf yapılması yerinde olacaktır. Tasarı ile tüm suçların mağdurlarına değil, bedensel, ruhsal ve cinsel bütünlüğe kar- şı işlenen suçların mağdurlarına tazminat ödeneceği düzenlenmiştir. Öyle ise Türk Ceza Kanununda bu hukuksal değerleri koruyan suç tiplerinin düzenlendiği hükümlere atıf yapılması gerekmektedir. Ni- tekin Avrupa Sözleşmesinde tazminatın kapsamına şiddet suçu mağ- durları alınmıştır. Sözleşme ile uyumlu olması açısından şiddet suçları kavramının kullanılması yerinde olacaktır. Avrupa Sözleşmesinin baş- langıç kısmında ve m.2/a’da “kasıtlı bir şiddet suçu sonucu” denilmek suretiyle sadece kasten işlenen suçlardan mağdur olanlara tazminat verilmesi gerektiği hususu düzenlenmiştir. 99 Başlangıç kısmında da belirtilmiş olduğu üzere, Avrupa Sözleşmesi sadece en az standart- ları içermektedir ve ülkeler suç mağdurlarına bu standartların daha üzerinde olanaklar sağlamak hususunda bağımsızdır. Tasarı’da suçun işlenmesine yol açan kusurluluk türünün ne olduğu gözetilmeksizin tazminat olanağı getirilmesi yerinde olmuştur. C. YARDIMIN KAPSAMI VE KOŞULLARI Şiddet Suçu Mağdurlarının Zararlarının Tazmin Edilmesine İliş- kin Avrupa Sözleşmesi’ne göre, esas sorumluluk suç failinin olmakla birlikte, sosyal sigorta ve benzeri kuruluşların da suçtan doğan zararın giderilmesinde sorumluluğu bulunmaktadır. 98 httt://www.ttb.org.tr/index.php/etikkurul/1963-etik (6 Ocak 2011) 99 http://www.avrupakonseyi.org.tr/antlasma/aas187o.htm (30 Aralık 2010) TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN223 Avrupa Sözleşmesi m.2’ye göre, devlet, başka kaynaklardan taz- minat ödenmesinin mümkün olmadığı durumlarda, kasıtlı bir şiddet suçu sonucu bedenen ciddi olarak yaralanmış veya sağlıkları bozul- muş kişilere ve bu tür suçlar sonucu ölmüş bulunan kişilerin bakmakla yükümlü oldukları yakınlarına tazminat ödemekle yükümlüdür. 100 Bu maddeye paralel olarak Tasarı m.4, devlet tarafından tazminat öden- mesini, başka kaynaklardan zararın giderilmesinin sağlanamaması koşuluna bağlamıştır. Avrupa Sözleşmesi m.9 düzenlemesine paralel olarak bu maddede de, çifte tazminat ödenmesi engellenmek istenmiş- tir. Sosyal güvenlik kuruluşları ile sigorta şirketlerinin meydana gelen zararı tazmin etmesi halinde ikinci kere tazminat alınması mümkün olmayacaktır. Devlet tarafından yapılacak ödemede, evvelce yapılmış olan ödemeler dikkate alınır. Avrupa Sözleşmesi m.2’ye paralel olarak, Tasarı m.4/(2) hükmü- ne göre, suç failinin bulunamaması veya hakkında herhangi bir soruş- turma yapılamaması halinde de, suç mağduru veya suçtan zarar gö- reninin uğradığı zararın devlet tarafından giderilmesi gerekmektedir. Avrupa Sözleşmesinin başlangıç kısmında, suçtan dolayı mağdur duruma düşen kişilerin, suçun işlendiği ülke devleti tarafından taz- min edilmesine olanak sağlayıcı programların yürürlüğe konulması öngörülmüştür. Avrupa Konseyine üye devlet vatandaşları, kendi ülkelerinde değil de üye devlet ülkesinde bulundukları sırada şiddet suçuna maruz kalmaları halinde uğradıkları zararlarının giderilmesini isteyebilirler. Sözleşmeye üye ülkelerde daimi olarak ikamet eden ya- bancı uyruklu kişiler de bu haklardan yararlanabilirler. Zararın nasıl giderileceği hususu ülkelerin kendi iç hukukunda düzenlenecektir. 101 Bu bağlamda Tasarı m.4’e göre, suçtan doğan zararın giderilmesi için, talepte bulunan kişinin işlenen suçun mağduru ve Türkiye vatan- daşı olması gerekmektedir. Türkiye vatandaşı değil de yabancı uyruk- lu ise karşılıklılık ilkesi ile birlikte, mağdurun eylem tarihinden geriye doğru en az üç yıldır Türkiye’de yaşıyor olması koşullarının yerine getirilmiş olması gerekmektedir. Tasarı m.19 ile bu hükme çocuklar açısından istisna getirilmiştir. Buna göre, göçmen kaçakçılığı veya in- 100 Kaya, 27-28; Sözleşme metni için, http://www.avrupakonseyi.org.tr/antlasma/ aas187o.htm (26.12.2010) 101 Yarsuvat, 337. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...224 san ticareti suçlarının mağduru, Türkiye vatandaşı olmayan çocuklar ile sığınmacı statüsü kazanmış veya bu statüyü kazanmak için başvu- ruda bulunmuş çocuklar ve Türkiye vatandaşlığı için başvurmuş ço- cuklar hakkında, yukarıda belirtilen Türkiye vatandaşı olmak veya en az üç yıldır Türkiye’te ikamet ediyor olmak koşulları aranmayacaktır. Suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi için gerek çocuklar için kabul edilen istisna gerekse suçun meydana geldiği ülkenin vatandaşı olma- nın koşul olarak aranmaması yerindedir. Avrupa Sözleşmesi m.3’e göre, tazminat asgari olarak kazanç kay- bını, bakım, hastane ve masrafları ile suç sonucu ölen kişilerin bak- makla yükümlü oldukalrı kişilerin bakım masraflarını kapsamalıdır. Bu hükme paralel Tasarı m.5’e göre yardım, işlenen suçun niteliğine göre; yaralanan, sakatlanan veya yaşamak için gerekli hareketleri yap- maktan aciz ve hayatını başkasının yardım ve desteği ile sürdürebile- cek şekilde malül olanların bakım, tedavi ve protez giderlerini, maruz kalınan suç nedeniyle çalışamamadan doğan kazanç kaybını, mağdu- run ölümü halinde ölüm gerçekleşene kadar yapılan tedavi giderle- rini, kazanç kaybını, cenaze giderlerini ve ölenin bakmakla yükümlü olduğu eşi, altsoyu, ana ve babasına yapılacak yardımı ve ruhsal ba- kımdan görülen zarar nedeniyle yapılan tedavi masraflarını kapsar. Suç mağdurlarının yakınlarının giderim talebinde bulunması, mağ- durun ölmüş olması koşuluna bağlıdır. Suç mağdurlarının yakınları, ekonomik açıdan ölen kişiye bağımlı iseler suçtan zarar gören olarak kabul edilebilirler 102 . Ölüm halinde belirlenen nakdi ödeme, ölenin eş ve altsoyuna, bunların olmaması halinde ana ve babasına yapılır. Tasarı m.2’de yer verilmemek suretiyle, manevi zararın karşılan- ması kanunun kapsamı dışında bırakılmıştır. Tasarının madde gerek- çesinde, devletin suçun faili olmadığı dolayısıyla suçtan doğan manevi zararı üstlenmeyeceği ancak manevi zararın, özel hukuk hükümlerine göre suç failinden talep edilebileceği ifade edilmiştir. Devlet suçtan doğan maddi zararı gidermeyi yüklenmekte, manevi zarar kapsam dışında tutulmaktadır. Bu düzenleme Avrupa Sözleşmesi m.3’de yer alan düzenleme ile uyum içindedir. Ancak dikkat edilirse Avrupa Söz- leşmesinde uygulanması gereken asgari olanaklar düzenlenmiş ve en az maddi zararın giderilmesi gerektiği kabul edilmiştir. Ülkelerin suç 102 Özek, 45. TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN225 mağdurlarına veya suçtan zarar görenlere, suçtan doğan zararın gide- rilmesinde Sözleşme’de öngörülen asgari standartların üzerinde ola- naklar sağlaması önünde hiçbir engel bulunmamaktadır. Öte yandan tazminat hukukunda zararın, maddi ve manevi olmak üzere iki türü bulunduğu ve maddi zararın manevi zarara göre üstün ya da öncelikli olduğunun ileri sürülemeyeceği anımsanmalıdır. Bize göre, özellikle cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar gibi manevi zararın çok belirgin ol- duğu hallerde mağdura manevi tazminat ödenmesi yerinde olacaktır. Gerçekten de bu suçlarda manevi zararın çok belirgin olmasına karşın maddi zarar ancak tedavi giderlerini kapsayabilecektir. Bir suçtan mağdur olanların, uğradığı zararın tazmin edilmesini devletten talep edebilmesi, genellikle işlendiği iddia edilen suçu gü- venlik güçlerine rapor etmeyi gerektirmektedir. 103 Suç mağdurunun tazminat talebinde bulunabilmesi için maruz kaldığı suçu derhal po- lise haber vermesi bir ön şart olarak kabul edilebilmektedir. Suçu bil- dirme için geçirilmesi mümkün süreler ülkeden ülkeye değişmekle birlikte, suçun işlenmesinden itibaren altı ay, iki ya da beş yıl olarak düzenlenebilmektedir. 104 Avrupa Sözleşmesi m.6’da tazminat başvu- rusunun belirli bir süre içerisinde yapılması zorunluluğunun kabul edilebileceği yer almaktadır. Bu düzenlemeye uygun olarak Tasarı m.6’da, yardım isteminde bulunma süresi suçun işlendiği tarihten iti- baren bir yıl olarak belirlenmiştir. Bu süre geçildikten sonra yapılacak başvurular dikkate alınmayacaktır. Fakat özellikle cinsel dokunulmaz- lığa karşı işlenen suçlarda mağdurun kamu makamlarına gitmekten çekindiği gözardı edilmemelidir. Bu hususlardan doğacak hak kaybını engellemek için tasarıya özel bir hüküm eklenmesi yerinde olacaktır. Yardım talebinin iletilmesi için bir yıllık hak düşürücü başvuru süresi ve başvuru tarihinden itibaren yardım kurulunun üç ay içinde karar vermek zorunda olduğu düzenlenmiştir. Bu hükümlerden, suç faili hakkında yürütülecek soruşturma veya kovuşturmanın akıbetinin beklenmeyeceği anlaşılmaktadır. Bu düzenleme ile suçtan doğan zara- rın kısa bir süre içinde giderilmesi amaçlanmaktadır. Tasarı m.7’de, yapılacak yardımın miktarı düzenlenmiştir. Av- rupa Sözleşmesi m.5’te devletlerin tazmin edilecek zarar kategorileri 103 Erzurumluoğlu, 78. 104 Yarsuvat, 337. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...226 için alt ve üst sınırlar belirleyebilecekleri düzenlenmiştir. Suç sonucu meydana gelen zarar dikkate alınarak her kategori için yapılacak en yüksek yardım miktarı gösterilmiştir. Yaralanmalarda ikibinikiyüzel- li Türk Lirası, sakatlanmalarda dokuzbin Türk Lirası, yaşamak için gerekli hareketleri yapmaktan aciz ve hayatını başkasının yardım ve desteği ile sürdürebilecek derecede malül olanlara yirmialtıbin Türk Lirası, ölenin ana, baba, eş ve altsoyuna onbeşbin Türk Lirası ödeme yapılması azami sınır olarak kabul edilmiştir. Bakanlar Kurulunun, yukarıda belirlenen nakdi ödeme miktarlarını %30’a kadar artırmaya veya yasal sınıra indirmeye yetkili olduğu aynı maddede düzenleme altına alınmıştır. “Yardım miktarının belirlenmesi” başlıklı Tasarı m.8’e göre, yardım miktarının belirlenmesinde mağdurun beyanı esas alınacaktır. Gerek görülmesi halinde mağdurun mesleği, ekonomik ve sosyal durumu hakkında araştırma yapılır. Yardımın tamamını veya bir kısmını yap- ması muhtemel sosyal güvenlik kuruluşları ile sigorta şirketlerinden bilgi alınır. Avrupa Sözleşmesi m.8’de yer alan düzenlemeye göre, mağdurun veya başvuruda bulunan kişilerin suçun işlenmesi öncesindeki, sıra- sındaki veya sonrasındaki veya yaralanma veya ölümle ilgili davra- nışı, tazminat miktarının azaltılmasına veya talebin tamamen reddine neden olabilir. Mağdur veya tazminat talebinde bulunan kişinin örgüt- lü suçla ilişkide bulunması veya şiddet suçu işleyen bir örgütün üyesi olması da aynı sonuçlara yola açabilir. Tazminatın tamamen veya kıs- men ödenmesinin hakkaniyet ilkesine veya kamu düzenine aykırı ol- ması halinde de tazminat miktarı kısmen veya tamamen reddedilebi- lir. Bu düzenlemeye paralel olarak Tasarı m.9’da, suçun işlenmesinden sonra mağdurun gösterdiği davranışlara, yapılacak yardım miktarının azaltılması veya reddi bağlamında bazı sonuçlar bağlanmıştır. Mağ- dur, suçun ortaya çıkartılması, faile karşı ceza soruşturması yapılması ve zararın tespit edilmesi hususlarında kendisinden beklenen yardım- da bulunmalıdır. Özellikle işlenen suçu soruşturma ve kovuşturma makamlarına gecikmeksizin bildirmelidir. Tasarı m.9/1(b) hükmünde yer alan “mağdurun, saldırının meyda- na gelmesine veya artmasına katkıda bulunması” tazminat talebinin kıs- men veya tamamen reddi nedeni olabilir. Son yıllarda mağdurbilimi TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN227 alanında yapılan tartışmalar dikkate alınarak, mağdurun suça yol açması haline, suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi aşamasında hukuki sonuçlar bağlanmıştır. Mağdurun suça yol açması, faili cesa- retlendirmesi veya kendisine karşı suç işlenmesi riskini arttırması ha- lini ifade eder. Esasen Türk Ceza Kanununda, mağdurun suça katkı- sının bulunmasına hukuki sonuçlar bağlandığını gösteren hükümler bulunmaktadır. 105 TCK m.61’e göre cezanın belirlenmesi aşamasında yargıcın mağdurun suça katkısını dikkate alması mümkündür. Kal- dı ki takdiri indirim nedenlerini düzenleyen TCK m.62’de mağdurun suça yol açması dikkate alınmaktadır. Mağdurun suça yol açması, fa- ilin eylemindeki haksızlığı azaltarak cezasında indirim yapılmasını sağlamaktadır. 106 Tasarı m.9/1(a)-(b) hükümlerinin suç mağdurunun veya suçtan zarar görenin çocuk olması halinde uygulanması, Tasarı m.20 ile en- gellenmiştir. Madde gerekçesine göre, suç mağdurunun veya suçtan zarar görenin çocuk olması, büyüklerden farklı ve ayrıcalıklı muamele görmesini gerektirmektedir. Çocuğun talebi, saldırının meydana gel- mesine veya artmasına katkıda bulunduğu gerekçesi ile kısmen veya tamamen reddedilemez. Aynı yönde suçun ortaya çıkarılması, fai- le karşı ceza soruşturması yapılması veya zararın tespiti konusunda kendisinden beklenen yardımda bulunmadığı veya suça konu olayı gecikmeksizin soruşturma ve kovuşturma makamlarına bildirmemesi gerekçe gösterilerek yapılacak yardım azaltılamaz veya tamamen red- dedilemez. Mali durumu suçtan doğan zararı rahatlıkla karşılayacak kadar iyi olan kişilere, devlet tarafından herhangi bir tazminat verilmemesi ge- nellikle kabul edilmektedir. 107 Bu doğrultuda Tasarı m.9/c hükmünde, mağdurun mali durumunun kendisine yardımda bulunulmasını ge- rektirmeyecek kadar iyi olması halinde, yardım kurulunun hakkaniyet ilkesi çerçevesinde yardım istemini kısmen veya tamamen reddetme- sine olanak sağlanmıştır. Bu hüküm, Avrupa Sözleşmesi m.7’de yer alan, kişinin maddi durumuna göre tazminat miktarının azaltılabilme- si veya tamamen reddedilebilmesine dair düzenlemeye paraleldir. 105 Sokullu-Akıncı, Viktimoloji, 117. 106 Sokullu-Akıncı, Viktimoloji, 135. 107 Yarsuvat, 336. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...228 Tasarı m.10’da, mükerrer ödemenin engellenmesi, m.11’de, devlet ve yetkili makamların, ödenmiş olan yardım miktarı kadar suç faili- ne rücu edeceği ve m.12’de ise, yapılan yardımın haksız olduğunun mahkeme kararı ile belirlenmesi halinde geri alınabileceği hususları düzenlenmiştir. D. YARDIM KURULLARI VE ÇALIŞMA ESASLARI Tasarı m.13’e göre, vali veya görevlendireceği vali yardımcısının başkanlığında, Cumhuriyet Başsavcısı veya görevlendireceği Cumhu- riyet savcısı, il defterdarı, il sağlık müdürü, Sosyal Güvenlik Kurumu il müdürü, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu il müdürü veya görevlendirecekleri yardımcısı, sosyal çalışmacı ile baro temsilci- sinden oluşan il yardım kurulu kurulur. Valinin uygun bulacağı ilçe- lerde de yardım kurulu kurulması mümkündür. Yardım kurullarının merkezi örgütün temsilcisi olan valilik bün- yesinde oluşturulmasını tümüyle Türkiye’nin geleneksel yönetim an- layışına bağlamak gerekir. Bize göre kurulun oluşumunda merkezi teşkilata bağlılık yerine, amaca hizmet edebilecek uzmanlıkta olmak kiriteri tercih edilmelidir. Uzmanlıklarının gerektirdiği konularda ör- neğin il defterdarına ya da il sağlık müdürüne görüş sorulması müm- kündür ancak bu kişilerin kurulun daimi üyesi olarak atanması büyük olasılıkla kurulun çalışma hızını yavaşlatacak ve kararların kalite ve isabetini olumsuz yönde etkileyecektir. Tasarı m.14’e göre, yardım istemi bir dilekçe ile yardım kuruluna iletilir. Tasarı m.15’e göre yardım kurulu, gerekli gördüğü hallerde uz- manlardan yararlanabilir. Kurul, ceza soruşturması veya kovuşturması yapılıp yapılmadığına bakılmaksızın her türlü araştırma ve incelemeyi kendiliğinden yapar ve gerekli bulması halinde ilgili kişileri dinleyebilir. Tasarı m.21’de “bildirim yükümlülüğü” adı altında, yardım talep eden çocuğun korunmaya ihtiyacı bulunduğunun tespit edilmesi ha- linde, bu durumun Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna bildirilmesi görevi, yardım kuruluna verilmiştir. “Çocuğun aydınlatıl- ması” başlıklı m.22’de, çocuğun ve yasal temsilcisinin, yararlanılabi- lecek haklar ve koruma alma olanakları konusunda bilgilendirilmesi gerektiği belirtilmiştir. TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN229 Tasarı 23’de göre, çocuklarla ilgili başvurularda ve başvuru sonra- sı yapılacak işlemlerin yürütülmesinde gizlilik ilkesi geçerlidir. Tasarı m.24’de, yapılacak işlemlerde çocuğun dinlenmemesinin esas olduğu, dinlemenin gerekli olduğu hallerde ise bir uzmanın bulundurulması ve mümkün olduğu ölçüde çocuk için uygun ortamın sağlanması ge- rektiği belirtilmiştir. Tasarı m.16’da, yardım kurulunun başvuru tarihinden itibaren üç ay içinde karar vermek zorunda olduğu düzenlenmiştir. Bu süre zo- runlu hallerde en fazla bir ay uzatılabilir. Bu süre içinde karar verilme- mesi halinde, yardım talebi zımnen reddedilmiş sayılır. Anayasa m.125 gereği idarenin her türlü eylem ve işlemi yargı de- netimine tabidir. Kurula yaptığı talep kısmen veya tamamen reddedi- len suç mağdurlarının ya da suçtan zarar görenlerin idari yargı yoluna başvurması mümkün olmalıdır. 108 E. YÜRÜRLÜK HÜKÜMLERİ Tasarı Geçici m.2’de kanun hükümlerinin, kanununun yürürlüğe girmesinden sonra işlenecek suçlar için geçerli olacağı ve yetişkinler ba- kımından 1 Ocak 2015 tarihinde yürürlüğe gireceği kabul edilmiştir. Ta- sarının yürürlük maddesinde ise, kanunun yayımlanmasından itibaren bir yıl sonra yürürlüğe gireceği yer almaktadır. Tasarının kanunlaşma- sı halinde yürürlüğe girmesi için öngörülen tarih son derece uzaktır. 109 Kuruluşların altyapı çalışmaları ile bütçe olanaklarının tamamlanması için kanunun yürürlük süresinin makul bir süre sonraya ertelenmesi mümkündür. Ancak yürürlük süresinin beş yıl sonraya bırakılması ma- kul görülemez. Kanunun yayınlanmasından sonra suçtan mağdur olan veya zarar görenlerin salt yürürlük maddesinden dolayı zararlarının gi- derilmesini talep edememesi hakkaniyete uygun olmayacaktır. III. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Suçun işlenmesinin toplumsal, siyasal ve ekonomik nedenler baş- ta olmak üzere birçok nedeni bulunmaktadır. Çoğu zaman suçlar bu 108 Sokullu-Akıncı, “Suç Mağdurlarına Devlet Yardımı”. 109 Sokullu-Akıncı, “Suç Mağdurlarına Devlet Yardımı”. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...230 etkenlerin bir ya da birkaçının baskısı ile işlenmektedir. Öyle ise suçun önlenmesi konusunda görevini layıkı ile yapmayan toplumsal ve siya- sal düzenin suç failine olduğu kadar mağdura karşı da sorumluluğu bulunmaktadır. Bu sorumluluğun gereği olarak, suçtan doğan mağdu- riyet giderilmedikçe adalet tümüyle sağlanmış olmayacaktır. Devletin suç failini cezalandırmanın yanında, suçtan doğan mağ- duriyeti gidermesi gerektiği kabul edilmekte ve bu görüş hukuksal düzenlemeleri etkilemektedir. Suçtan doğan mağduriyetin giderilme- sini sağlamak üzere, mağdura veya suçtan zarar görene ceza yargıla- ması içinde yer vermekle veya özel hukuk hükümleri çerçevesinde suç faili aleyhine tazminat davası açmaya yönlendirilmekle yetinilmesinin yetersiz kaldığının görülmesi, farklı hukuk yollarının önerilmesine ve düzenlenmesine yol açmaktadır. Yapılan hukuksal düzenlemelerde, bir yandan mağdurun ceza yargılaması sürecinde yeniden mağdur edilmesi engellenmek isten- mekte, öte yandan suçtan doğan mağduriyetin giderilmesi, mağdu- run kişisel sorunu olmaktan çıkartılarak kamusal gücün de katkısı ile giderilmek istenmektedir. Bütün bu gelişmeler giderek suçtan doğan mağduriyetin giderilmesinde devletin sorumluluğunu öne çıkartmış- tır. Ceza Hukukunun tarihsel evrimine de uygun olduğu düşünülen bu görüşe göre, suçtan doğan mağduriyetin giderilmesinde devlet ak- tif rol oynamalı ve meydana gelen zarar kişilerin sırtından alınarak kamuya dağıtılmalıdır. Suçtan doğan mağduriyetin giderilmesinde sorumluluğun tama- men suç failine yüklenmesi, ceza yargılaması sürecinin fail ile mağdu- run çatışması üzerine kurulması sonucunu doğuracaktır. Esasen ceza hukukunun tarihsel gelişimi suç faili ile suç mağdurunun çatışması üzerine kurulu değildir. Bu bağlamda Seelman’ın 110 , potansiyel mağ- durun suç ile korunan hukuksal değeri ifade ettiği ve ceza hukukunun potansiyel mağduru korumakla yani gelecekte suç işlenmesini önle- mekle görevli olduğu yönündeki görüşleri önemlidir. İşlenen suçun mağdurunun yani yazarın deyişi ile güncel mağdurun ceza hukukuna yön vermesini kabul etmemek gerekir. Suçu cezalandırma yetkisi dev- lete bırakılmış olduğuna göre mağdurun yeniden ceza hukuku içine 110 Bkz., yukarıda dn.63. TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN231 alınması, mağdurun duygularının ceza hukukuna yön vermesine yol açarak, sanık hakları ile mağdur haklarını karşı karşıya getirecektir. Bu bağlamda suçtan doğan zararın giderilmesinde devletin etkin rol ve sorumluluk yüklenmesi, fail ile mağdur arasındaki çatışmanın şidde- tini azaltacağı gibi mağduru da yalnızlıktan kurtaracaktır. Türkiye iç hukukunda suç mağdurlarının korumasız olduğu öte- den beri tartışılmakta idi. Suçtan doğan mağduriyetin giderilmesine hizmet edebilecek düzenlemeler ise dağınık ve belirli bir anlayıştan yoksun olmanın yanında bazı koşullar altında uygulama alanı bulabi- lecek özel düzenlemelerdir. Suçtan doğan mağduriyetin giderilmesin- de her olaya uygulanabilir bir düzenlemenin bulunmamasından do- ğan boşluğun doldurulmasında idari yargı yolundan yararlanılmıştır. Ceza hukuku mevzuatımızda 2005 yılında yapılan değişikliklerde, bir yandan suç mağdurunun ceza hukukundaki konumu güçlendirilme çalışılmış öte yandan suç faili suçtan doğan mağduriyeti gidermeye yönlendirilmiştir. Dünyadaki gelişmeler de dikkate alınarak, suçtan doğan mağduri- yetin devlet bütçesinden ayrılacak bir fondan giderilmesini sağlamak ve mevzuatımızda varolan dağınıklığa son vermek üzere “Suç Mağdur- larına Yardım Hakkında Kanun Tasarısı” hazırlanmıştır. Tasarı ile, 1 Şubat 1988 tarihinde yürürlüğe giren “Şiddet Suçu Mağdurlarının Zararlarının Tazmin Edilmesine İlişkin Avrupa Sözleşmesi”nin gereği olup, iç hukuku- muzun sözleşmeye uygun hale getirilmesine hizmet edecektir. Yasalaş- ması halinde bu düzenleme, suç mağdurlarının korunmasını sağlayan en derli toplu düzenleme olacaktır. Yürürlükteki hukuksal düzenleme- ler, belirli koşullar altında meydana gelen eylemlerden dolayı zarara uğramış mağdurlara yukarıda açıklanan olanakları sağlamaktadır. Ta- sarı ile bedensel, ruhsal ya da cinsel bütünlüğü saldırı teşkil bir suç ne- deni ile zarar gören veya bu suretle ekonomik kayba uğrayan kişilerin zararının devlet tarafından giderilmesi amaçlanmaktadır. Suçtan doğan mağduriyetin giderilmesini sağlamak suretiyle, suç mağdurlarına veya suçtan zarar görenlere, sosyal bir hukuk devletin- de yaşadıklarını hissettirecek olan düzenlemenin yakın gelecekte Tür- kiye Büyük Millet Meclisine sevk edilmesi beklenmektedir. Bu süre için, tasarıya yöneltilen haklı eleştirilerin gereğinin yapılması, düzen- lemenin daha uzun ömürlü olmasına katkı sunacaktır. Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...232 KAYNAKLAR Artuk, Mehmet Emin/Gökcen, Ahmet/Yenidünya, Ahmet Caner, Türk Ceza Kanunu Şerhi, C:2, Turhan Kitabevi, Ankara 2009. Can, Cahit, Hukuk Sosyolojisinin Antropolojik Temelleri ve Genel Geli- şim Çizgisi, Seçkin Yay., Ankara 2002. Cesare, Beccaria, Suçlar ve Cezalar Hakkında (çev.Sami Selçuk), İmge Yay., İstanbul 2004. Çetintürk, Ekrem, “Onarıcı Adalet Anlayışı ve Uzlaştırma Kurumunun Türk Ceza Adalet Sisteminde Algılanışı (Geleneksel Ceza Adalet Anlayışına Eleştirel Bir Bakış), Ceza Hukuku Dergisi, Y:4, S:9, Nisan 2009, 191-245. Demirbaş, Timur, Kriminoloji, Seçkin Yay, 2009 Ankara. Dönmezer, Sulhi/Erman, Sahir, Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku, C:II, Beta Yay., 12. B., İstanbul 1999. Dönmezer, Sulhi, “Devlet ve Suç Mağduru İlişkisi”, in:Onar Armağanı, Fa- külteler Matbaası, İstanbul 1977, 179-191. Dursun, Selman, “Mağdurun Suça Yol Açması”, İÜHFM, C:LXI, S:1-2, 2003, 3-33. Erem, Faruk, “Mağdurun Korunması”, Adalet Dergisi, Y:57, S:4, Nisan 1966, 277-279. Erzurumluoğlu, Bayram, “Avrupa Birliği Normlarında Mağdur Hakları- nın Korunması”, Polis Bilimleri Dergisi, C:11(4), 67-88, http;//www. pa.edu.tr/objects/assts/content/file/dergi/79/4-Makale-67-%2090. pdf. (14 Aralık 2010) Gramatıca, Filippo, Toplumsal Savunma İlkeleri (çev.Sami Selçuk), İmge Yay., İstanbul 2005. Kale, Nesrin, “Hukukun Adalete Uygunluğu”, Muğla Üniversitesi “Felsefe Günleri” (9-12 Ekim 2003), “Adalet” Sempozyumu Bildirileri (Ed.Hay- rettin Ökçesiz), HFSA, İstanbul Barosu Yay., İstanbul 2004, 60-66. Karakaş, Fatma, “Sosyal Risk Teorisine Göre İdarenin Sorumluluğu”, Legal Hukuk Dergisi, Ocak 2004, S:13. Karakaş Doğan, Fatma, Cezanın Amacı ve Hapis Cezası, Legal Yay., İs- tanbul 2010. Kaya, Cemil, “Avrupa Konseyi’ndeki Gelişmeler Işığında 5233 Sayılı Terör ve TBB Dergisi 2011 (95)   Fatma KARAKAŞ DOĞAN233 Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun”, Uluslararası Hukuk ve Politika, Cilt 3, No:10, 2007, 25-42, http://www. usak.org.tr/dosyalar/dergi/Xk7tT2E9hODsSLSJevty8ZQvm81fCf. pdf (14.12.2010) Kıran, Burcu, “Mağdur Haklarının Gelişimi”, in:Uluslararası Ceza Mah- kemesi Mağdur Hakları El Kitabı, http://www.amnesty.org.tr/ai/ system/files/magdurlaricinevrenseladalet.pdf, (27 Aralık 2010, 31- 32. Koca, Mahmut/Üzülmez, İlhan, “Ceza ve Ceza Muhakemesi, Hukukunda Mağdurun Korunması ve Mağdura Tanınan Haklar”, HPD S:7 Temmuz 2006 140-149. Koca Mahmut/Üzülmez, İlhan, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, Seçkin Yay., 2. B., Ankara 2009. Orth, Uli, “Punishment Goals of Crime Victims”, Law and Human Behavior, Vol.27, No.2 (Apr., 2003), pp.173-186, (27.10.2010). Öztürk, Bahri/Erdem, Mustafa Ruhan, Uygulamalı Ceza Hukuku ve Gü- venlik Tedbirleri Hukuku, 10. B., Seçkin Yay., 2008 Ankara. Özbek, Veli Özer, “Ceza Hukukunda Suçtan Doğan Mağduriyetin Giderilme- si”, Seçkin Yay., Ankara 1999. Özek, Çetin, “Suç Mağdurlarının Korunması ile İlgili Bazı Sorunlar”, İHFM, C:L, S:1-4, İstanbul 1984, 13-67. Özgenç, İzzet, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, 3. B., Seçkin Yay., 2008 Ankara. Schöch, Heinz, “Mağdurun Korunması-Ceza Usul Hukuku Reformu Düşün- celerinin Sınanması” (çev.Ayşe Nuhoğlu), in:Suç Politikası (Ed.Yener Ünver), Seçkin Yay., 2006 Ankara. Sokullu-Akıncı, Füsun, Kriminoloji, Beta Yay., İstanbul 2007. Sokullu-Akıncı, Füsun, Viktimoloji, Beta Yay., İstanbul 2008. Sokullu-Akıncı, Füsun, “Suç Mağdurlarına Devlet Yardımı”, Güncel Hukuk Dergisi ile Röportaj, Aralık 2009/12-72, 25. Suç Mağdurlarına Yardım Hakkında Kanun Tasarısı, http://www.kgm. adalet.gov.tr/gg/sucmagdur.pdf (21 Aralık2010) Taşkın, Mustafa, “Fransız Ceza Hukukunda Uyuşmazlıkların Muhakeme Dışı Çözüm Yolları Bağlamında Yaptırım Sözleşmesi ve Müessesenin Türk Ceza Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım...234 Hukukunda Uygulanabilirliği”, Terazi Hukuk Dergisi, Y:5, S:41, Ocak 2010, 17-45. Toroslu, Nevzat, Cürümlerin Tesnifi Bakımından Suçun Hukuki Konusu, Sevinç Matbaası, 1970 Ankara. Toroslu, Nevzat, Ceza Hukuku, Savaş Yay., 2005 Ankara. Uğur, Hüsamettin, “Suça Sürüklenen ve Suç Mağduru Çocuklarda Uzlaşma”, Terazi Hukuk Dergisi, Y:5, S:43, Mart 2010, 123-144. Uluslararası Ceza Mahkemesi ve Mağdur Hakları El Kitabı, Uluslararası Ceza Mahkemesi Koalisyonu Çalışma Grubu, Ece Matbaası, http:// www.amnesty.org.tr/ai/system/files/magdurlaricinevrenseladalet. pdf (27 Aralık 2010) Ünver, Yener/Hakeri, Hakan, Ceza Muhakemesi Hukuku, Seçkin Yay., Ankara 2010. Ünver, Yener, Ceza Hukuku İle Korunması Amaçlanan Hukuksal Değer, Seçkin Yay., Ankara 2003. Wolhuter, Lorraine/Olley, Neil/Denham, David, Victimology Victimi- sation and Victims’ Rights, Routledge-Cavendish, London and New York 2009, http://ifile.it/7bcwokx/1845680456.rar (2 Kasım 2010) Yarsuvat, Duygun “Suç Siyaseti ve Mağdurun Korunması” İnan Kıraç’a Ar- mağan Galatasaray Üniversitesi Yayınları, Ankara 1994, 333-344. Yenisey, Feridun/Plagemann, Gottfried (çev), Alman Ceza Kanunu, Beta Yay., İstanbul 2009. Yenisey, Feridun, “Ceza Adaleti Sisteminin Etkinliği ve Gecikme”, in:Prof. Dr.Nurullah Kunter’e Armağan, İstanbul 1998, 477-518. Yerlikaya, Ünal, İslam Ceza Hukukunda Mağdur, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsüne sunulan Yüksek Lisans Tezi, Isparta 2006 http://tez2.yok.gov.tr/ (6 Ocak 2011) Yılmaz, Ejder, Hukuk Sözlüğü, 4. B., Yetkin Yay., Ankara 1992. Yücel Mustafa T., Türk Ceza Siyaseti ve Kriminolojisi, Türkiye Barolar Birliği Yay., Ankara 2007. Zafer, Hamide, Ceza Hukuku Genel Hükümler, Beta Yay., İstanbul 2010.

Suçtan Doğan Mağduriyetin Devlet Tarafından Giderilmesi ve Suç Mağdurlarına Yardım Hakkında Kanun Tasarısı

Gönderen: Çağdaş Evrim Ergün