powered by

powered by

YAYIN NO: 730 TÜRKBORÇLARKANUNUNDAMÜTESELSİLBORÇLULUK Dr. Ayşenur Şahin Caner ISBN 978-605-152-538-9 1. BASKI-İSTANBUL, HAZİRAN 2017 © ON İKİ LEVHA YAYINCILIKA. Ş. Adres Prof. Nurettin Mazhar Öktel Sokak No: 6A Şişli/ İSTANBUL Telefon (212) 343 09 02 Faks (212) 224 40 02 Web www.onikilevha.com.tr E-Posta bilgi(@onikilevha.com.tr f facebook.com/onikilevha » twitter.com/onikilevha Baskı Cilt Oğul Matbaacılık - Cafer Hayta Maltepe Mahallesi, Davutpaşa Cad. Güven İş Merkezi BBlok 301-302 Zeytinburnu / İstanbul Tel: (212) 567 20 77 Sertifika No: 27591 Derya Mücellit - (212) 5010272 •• Dr. Ayşenur ŞAHİN CANER TURKBORÇLARKANUNUNDA MÜTESELSİL BORÇLULUK onikilevha .11111111111111111il11111111111 TAKDİM İnsanlık tarihi, ilkel dönemlerde suç işleyenin, haksız fiil ika eden kişilerin yalnızca bireysel sorumluluğuna gidilmeyip; o kişinin mensup olduğu mm aile fertlerinin de cezalandırıldığına şahittir. Birlikte sorum- luluk fikri, o dönemlerden bugünlere gelindiğinde özellikle 19. Yüzyıl- daki tabii hukuk fikrinin beslediği ferdiyetçilik ve özgürlük akımlarından etkilenmiş; söz konusu sorumluluğun kapsamı haksız fiiller bakımından oldukça sınırlandırılmış olmakla birlikte, akdi sorumluluk alanına geniş- leyerek varlığını sürdürmüştür. Pozitifhukukumuzda hem haksız fiillerden hem sözleşmeden doğan sorumluluk türlerinde müteselsil sorumluluğa dair düzenlemeler bulun- makla birlikte konu ile ilgili tartışmalar son bulmamıştır. Özellikle 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nda eksik teselsül tam teselsül ayrımının kal- dırılması sonrası yapılan tartışmalar ve rücu düzenine ilişkin belirsizlik konunun ayrıntılı bir biçimde ele alınıp incelenmesini gerekli kılmıştır. Bu konunun incelenmesine karar verildiğinde, Türk hukuku bakı- mından oldukça eski bir tarihte monografik bir incelemenin bulunduğu (Akıntürk, T., Müteselsil Borçluluk, Ankara 1971) ve İsviçre'de de ko- nuya ilişkin şerhlerin güncelliğini oldukça kaybettiği görülmüştü. Konu Hermann Becker tarafından en son olarak 1945 yılında gözden geçiril- miş; Oser/Schönenberger tarafından gerçekleştirilenşerh de 1929 tarihli idi. Konu, son yıllarda kısmen Brehm'in haksız fiilden doğan borçları şerhettiği kitabında kendisine yer bulmuştu. Tezin yazımı esnasında Bri- gitta Kratz tarafından Borçlar Kanunu'nun müteselsil sorumluluğa ilişkin hükümlerinin incelendiği Bern Şerhi 2015 yılında;, Frederic Krauskopf -- VI tarafından kaleme alınan Zürich Şerhi ise 2016 yılında yayınlanmıştır.Bu gelişmeler konunun ne denli incelenmeye muhtaç olduğunun gösterge- sidir. Dr. Ayşenur Şahin Caner, uzun süredir ihmal edilen bu zor ve çet- refilli konuyu doktora tezi projesi olarak alma cesareti göstermiş; yerli ve yabancı literatürün ışığı altında, uygulamada karşılaşılan sorunlara çözüm aramış; savunduğu çözümleri isabetli bir biçimde ortaya koyabil- miştir. Lisans öğreniminden beri kendisini yakinen tanıdığım ve bilimsel disiplinini takdir ettiğim Dr. Ayşenur Şahin Caner'in bu eserinin bilim camiasına hayırlı olması en büyük dileğimdir. Prof. Dr. Mustafa Fadıl YILDIRIM Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Medeni HukukAnabilim Dalı Başkanı ve Öğretim Üyesi - 7 ÖNSÖZ "Türk Borçlar Kanunu'nda Müteselsil Borçluluk" isimli bu eser Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Anabilim Dalı Doktora Programı kapsamında Prof. Dr. Mustafa Fadıl YILDIRIM da- nışmanlığında, doktora tezi olarak hazırlanmış; Prof. Dr. Mustafa Fadıl YILDIRIM, Prof. Dr. Fikret EREN, Prof. Dr. İhsan ERDOĞAN, Prof. Dr. Hasan Seçkin OZANOĞLU ile Doç. Dr. Oğuz Sadık AYDOS'dan oluşan jüri önünde 16.02.2017 tarihinde savunulmuş ve oybirliği ile başarılı bulunmuştur. Eserin bu halinde, hazırlanan doktora tez metni- ne esas itibariyle bağlı kalınmış; jüri üyelerinin önerileri doğrultusunda eserde düzeltmeler yapılmıştır. Akademik hayabmın ilk gününden bu yana yolumu aydınlatan, yüksek lisans ve doktora döneminde aldığım derslerle bana kattıkları dışında Almanca öğrenmeme de vesile olan ve her zaman sonsuz deste- ğini gördüğüm, kıymetli Hocam Prof. Dr. İhsan ERDOĞAN'a; doktora yeterlilik döneminde kendisiyle tanışma şansını yakaladığım, tez izleme komitelerinde engin hukuki görüşlerini benimle paylaşan ve tezimin son halini almasında çok ciddi desteklerini gördüğüm Hocam Prof. Dr. Hasan Seçkin OZANOĞLU'na; doktora tez savunmama katılarak te- zime katkı sağlayan, öğrencileri ile olan ilişkilerini ve pozitif enerjisini kendime örnek aldığım Hocam Doç. Dr. Oğuz Sadık AYDOS'a; lisans öğrenciliğimden bu yana eserlerini takip ettiğim ve akademik hayatımda- ki idolüm, kendisi gibi bir Hoca olmak için bütün zamanımı ve emeğimi harcamaya gayret edeceğim, çok kıymetli vakitlerini bana ayırarak tezime ilişkin sorularımın tamamını uzun uzun istişare etme olanağı bulduğum, VIII tez savunmama katılına nezaketini göstererek beni onurlandıran, saygı- değer Hocam Prof. Dr. Fikret EREN'e sonsuz teşekkür ederim. Akademisyen olma fikrimin gün yüzüne çıkması hususunda beni cesaretlendiren ve lisans, yüksek lisans döneminde olduğu gibi, doktora çalışmalarıma başladığım günden bu yana da sonsuz desteğini gördüğüm çok kıymetli Hocam Prof. Dr. Mustafa Fadıl YILDIRIM'a akademik hayatımın her döneminde kıymetli vaktini bana ayırdığı, sabırla ve özve- riyle "Türk Borçlar Kanununda Müteselsil Borçluluk" isimli doktora tezimi tamamlamama olan katkıları için teşekkürü bir borç bilirim. Engin hukuki bilgisi, yardımseverliği ve sevecen uslübu ile kendi- sinden her zaman istifade ettiğim Hocam Prof. Dr. Veysel BAŞPINAR'a; akademik hayatımın, hemen her dönemine şahitlik eden, kendisiyle birlikte çalışmaktan oldukça keyif aldığım kıymetli hocam, Yrd. Doç. Dr. Alpaslan AKARTEPE'ye, lisans eğitimimden bu yana her zaman destek- lerini gördüğüm Hocam Doç. Dr. Şafak NARBAY'a, varlıkları ile gücüme güç katan sevgili dostlarım, Sara YELEGEN'e, Yrd. Doç. Dr. Şengül AL KILIÇ'a, Öğr. Gör. Rukiye AKAN DİZDAR'a, Yargıtay Tetkik Hakimi Elif KARAGÖZ'e Arş. Gör. Nazlı Kübra ÇELİK'e ve Arş. Gör. Damla Özden ÖKSÜZ'e çok teşekkür ederim. Hayatımın her döneminde beni var eden canım aileme ve özellikle, doktora yeterlilik döneminde ailemize katılan, bu tezin tamamlanması için birlikte geçirdiğimiz zamandan fedakarlık etmek zorunda kaldığım, canım oğlum Oğuz Alp'e; akademisyen bir eş ve anne olmanın zorlukla- rını benimle paylaşan, hayatımı her zaman sonsuz sevgisi ve desteği ile kolaylaştıran, canım eşim Oğuz'a sonsuz teşekkürler ... Mayıs 2017, Erzincan 4 İÇİNDEKİLER TAKDİM.................................................................................................. V ÖNSÖZ.......................................................................................................... VII İÇİNDEKİLER ......................................................................................IX KISALTMALAR ...................................................................................... XXI GİRİŞ ····················································································· 1· KONUNUN TAKDİMİ VE SINIRLANDIRILMASI ....................... 1 Konunun Takdimi ...................................................................................... 1 Konunun Sınırlandırılması ........................................................................ 8 BİRİNCİ BÖLÜM MÜTESELSİL BORÇLULUK KAVRAMI, TESELSÜLE İLİŞKİN AYRIMLAR, MÜTESELSİL BORÇLULUĞUN TARİHÇESİ, HUKUKİ NİTELİĞİ, ÖZELLİKLERİ VE BENZER KURUMLARDAN AYIRT EDİLMESİ I. MÜTESELSİL BORÇLULUK KAVRAMI VE TESELSÜLE İLİŞKİN AYRIMLAR. ............................................................................. 9 A. Müteselsil Borçluluk Kavramı ........................................................... 9 X B. Müteselsil Borçluluğa İlişkin Ayrımlar .......................................... 12 1. Tipik-Atipik Müteselsil Borçluluk ............................................ 12 a. Genel Olarak ....................................................................... 12 b. Tipik Müteselsil Borçluluk ................................................. 12 c. Atipik Müteselsil Borçluluk. ............................................... 13 aa. Genel Olarak ................................................................. 13 bb. Tali Müteselsil Borçluluk ............................................. 13 cc. Feri Müteselsil Borçluluk.............................................. 14 2. Başlangıçtaki - Sonraki Müteselsil Borçluluk ......................... 15 a. Başlangıçtaki Müteselsil Borçluluk .................................... 15 b. Sonraki Müteselsil Borçluluk. ............................................. 15 3. Gerçek Teselsül (Tam Teselsül) - Gerçek Olmayan Teselsül (Eksik Teselsül) ............................................................ 15 a. Genel Olarak ......................................................................... 15 b. Gerçek Teselsül..................................................................... 17 c. Gerçek Olmayan Teselsül .................................................... 19 4. Farklılaştırılmış Teselsül ........................................................... 21 II. HUKUK TARİHİNDE VE KARŞILAŞTIRMALI HUKUKTA MÜTESELSİL BORÇLULUK ....................................... 23 A. Roma Hukukunda Müteselsil Borçluluk ........................................ 23 1. Genel Olarak ............................................................................... 23 2. Korrealitas .................................................................................... 23 3. Solidaritas .................................................................................... 26 B. Eski Hukukumuzda Müteselsil Borçluluk ...................................... 26 C. Karşılaştırmalı Hukukta Müteselsil Borçluluk ............................... 28 1. Alman Hukukunda ...................................................................... 28 2. Fransız Hukukunda ..................................................................... 29 3. Avusturya Hukukunda ................................................................. 30 4. İsviçre Hukukunda ........................................................................ 31 5. Hukukun Yeknesaklaşması Sürecinde ve Avrupa Birliği Hukukunda ...................................................................... 34 7 XI III. MÜTESELSİL BORÇLULUĞUN HUKUKİ NİTELİĞİ ................ 36 A. Genel Olarak ................................................................................... 36 B. Teklik Görüşü (Einheitstheorie) .................................................... 37 C. Çokluk Görüşü (Mehrheitstheorie) .............................................. 40 IV. MÜTESELSİL BORÇLULUĞUN ÖZELLİKLERİ ......................... 43 A. Alacaklının Borçlulardan Herhangi Birine Başvurabilmesi ........ 43 B. Borçlulardan Her Birinin Edimin Tamamından Sorumlu Olması ............................................................................................. 46 C. Alacaklının Tatmin Edildiği Oranda Diğer Borçluların Borçlarının Sona Ermesi ................................................................ 47 V. MÜTESELSİL BORÇLULUĞUN ŞEKLİ ......................................... 49 VI. MÜTESELSİL BORÇLULUĞUN BENZER KURUMLARDAN AYIRT EDİLMESİ ............................................. 51 A. Genel Olarak .................................................................................... 51 B. Bölünemez Borçluluktan Ayırt Edilmesi .......................................51 C. Borca Katılmadan Ayırt Edilmesi ................................................. 54 D. Üçüncü Kişinin Fiilini Taahhütten Ayırt Edilmesi ..................... 57 E. Elbirliği ile Borçluluktan Ayırt Edilmesi ...................................... 58 F. Seçimlik Borçluluktan Ayırt Edilmesi .......................................... 60 G. Kefaletten Ayırt Edilmesi ............................................................... 61 1. Genel Olarak ............................................................................. 61 2. Kefaletin Tali ve Feri Bir Borç Olmasından Kaynaklanan Farklar ................................................................ 62 3. Kanun Koyucunun Kefili Korumak İçin Düzenlediği Hükümlerden Kaynaklanan Farklar ........................................ 65 J XII İKİNCİ BÖLÜM MÜTESELSİL BORÇLULUĞUN KAYNAKLARI VE ÖZELLİKLE TÜRK BORÇLAR KANUNUNDAMÜTESELSİLBORÇLULUK I. MÜTESELSİL BORÇLULUĞUN KAYNAKLARI ......................... 67 A. Hukuki İşlemden Doğan Müteselsil Borçluluk .............................. 67 1. Genel Olarak ............................................................................... 67 2. Tek Taraflı Hukuki İşlemlerden Doğan Müteselsil Borçluluk ...................................................................................... 70 3. Çok Taraflı Hukuki İşlemlerden Doğan Müteselsil Borçluluk ...................................................................................... 71 a. Genel Olarak ......................................................................... 71 b. Müteselsilen Borçlu Olunduğunun Açık veya Zımni Olarak Kararlaştırılmasının Mümkün Olup Olmadığı ... 71 c. Müteselsilen Borçlu Olma İradesinin Alacaklıya Yöneltilmesinin Gerekip Gerekmediği ............................. 75 d. Müteselsil Borçlu Olma İradesinin Birlikte ve Aynı Anda Beyan Edilmesi Gerekip Gerekmediği..................... 77 B. Kanundan Doğan Müteselsil Borçluluk ......................................... 79 1. Genel Olarak ................................................................................ 79 2. Medeni Hukukun Diğer Alanlarında Müteselsil Borçluluk. 80 a. Aile Hukukunda ..................................................................... 80 aa. Evlilik birliğinin temsili ................................................ 80 ı. Genel Olarak ........................................................... 80 ii. Eşlerin Müteselsil Sorumluluğu ............................ 85 bb. Aile Konutu ...................................................................... 89 ı. Genel Olarak .......................................................... 89 ii. Eşlerin Müteselsil Sorumluluğu ............................ 91 cc. Aile Malları Ortaklığı ..................................................... 92 i. Genel Olarak ................................................... 92 ıı. Ortakların Müteselsil Sorumluluğu .................... 93 b. Miras Hukukunda Müteselsil Borçluluk. .......................... 93 XIII 3. KarayoJJan Trafik Kanununda Müteselsil Borç]uluk. ........... 97 II. TÜRK BORÇLAR KANUNUNDA MÜTESELSİL A. Haks1z Piil Sebebiyle Birden Çok Kişinin Aynı Zarardan , J Genc] OJarak ,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,.,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,.,,,,,,.,,,,,, 1O3 2. Şartları,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,.,,,,,,,,,,,,,,,,.,..,,,,,,,,,,,,..,,,,,,,,,,, ............................... 106 a, GencJ O Jarak ,,,,,,.,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,.,,,,,,,,.,,,,,,,106 b. Aym Zarara Birlikte Sebep Olma ................................. 106 c. Hukuka Ayk1r1I1k,ı,,,,ı1,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,.,,,,,,,,,,.......,,,,, ................ 109 d. Zararın Bölünemeyen TckBirZararOJm.ısı .................. 111 c., Kusur,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,..,.,,....,.,.,,.. ....,...,,,,.,,..,..,.,..., ......... 112 f. İlliyet Bağ1 .................................................................. 112 3. Haks1z FHJ Sebebiyle Müteselsil Sorum]u]uğun Hüküm ve Sonuç)arı..,,,.. ......,,,.........,..,,.,..,..............,....,.,...,.....,.,,.,... ,, ......... 114 a. Gen.el OJarak ...,.,,,,,.,,,.,..,,.,.,,,.,,,..,,.,,..,.,..,,,,,..,..,,,,.,,,,,,,,,,., . ,114 aa. Genel Olarak ,,.,,,,.,,,,..,.,.,,,,,,,,,,.,,,,,.,,,.,..,,.,.,,.,,,,,,...,.....,,,. 115 bb. Zarar Görenin Zarar Verenler Karşısındaki Durumu .,..,,.,,,.,.,,,,,,,,.,,.,,,,....,,.,,,,,,,,,,,,,,,.,,.,,,,,,,,,,.,,,,,,....,,, 116 cc. Zarar Verenlerin Zarar Gören Karşısındaki Durumu ,,.,,,,,,,,,,,,,,,.,,,.,,.,..,,,,,.,,,,,,,,,,,.,,,,,.,,.,,...,,,.,,.,,,,,,,,,,,,,,.117 c. fç İlişki, ....................................................................... 121 aa. Genci Olarak ,,,,,..,,.,,,,,,,,,,,,,,,,,,.,,....,,,...,.,,..,..,,,,,,,,,,,,,.,, . 121 bb. Müteselsil Sorumluların Aynı Zarara Aynı Tür Sebeple Birlikte Neden OJmalan Halinde Rücu ..... 123 cc. Müteselsil Sorumluların Aynı Zarara Farklı Sebeplerle Neden Olmaları Halinde Rücu .............................. 125 j, Genel Olarak ,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,.,,,,,,,,.,,,,,,,,,,.,,,, ,,,,,,,125 H, Sigortacının HukukiDurumu ......................... 129 XIV B. Yapı Malikinin Sorumluluğu ......................................................... 134 1. Genel Olarak ............................................................................ 134 2. Yapı Malikinin Müteselsil Sorumluluğunun Şartları ........... 136 a. Genel Şartlar ..................................................................... 136 b. Özel Şartlar ......................................................................... 137 aa. Bir Bina ve Yapı Eseri Bulunmalıdır............................. 137 bb. Yapı Maliki- İntifa veya Oturma Hakkı Sahibi Bulunmalıdır ............................................................... 140 cc. Zarara Yapım Bozukluğu veya Bakım Eksikliği Sebep Oimalıdır ...................................................................... 144 3. Yapı Malikinin Müteselsil Sorumluluğunun Sonuçları ........ 146 C. Tehlike Arz Eden İşletmenin Sebep Olduğu Zarardan Sorumluluk ...................................................................................... 148 1. Genel Olarak ............................................................................. 148 2. Tehlike Arz Eden İşletmenin Sebep Olduğu Zarar Nedeniyle Müteselsil Sorumluluğun Şartları ......................... 151 a. Genel Şartlar ........................................................................ 151 b. Özel Şartlar ........................................................................... 1S1 aa. Zararın Bir İşletmenin Faaliyetinden Doğması ........ 151 bb. İşletmenin Önemli Ölçüde Tehlike Arz Eder Nitelikte Olması ........................................................................... 154 cc. İşletme Faaliyetinden Bir Zarar Doğması ................. 156 dd. Müteselsil Sorumlular; İşletme Sahibi ve İşleten ...... 157 3. Tehlike Arz Eden İşletmenin Sebep Olduğu Zarar Nedeniyle Müteselsil Sorumluluğun Sonuçları ..................... 158 D. Türk Borçlar Kanununda Özel Olarak Düzenlenen Hukuki İşlemden Doğan Müteselsil Borçluluk Halleri .............................. 160 1. Genel Olarak .............................................................................. 160 2. Borca Katılma ............................................................................. 160 a. Genel Olarak ............................................................... 160 b. Müteselsil Borçluluk Bakımından Hüküm ve Sonuçları ...................................................................... 163 3. Bir Malvarlığının veya İşletmenin Devralınması .................. 165 XV a. Genel Olarak ...................................................................... 165 b. Müteselsil Borçluluk Bakımından Hüküm ve Sonuçları ............................................................................. 168 4. Bir İşletmenin Diğeriyle Birleşmesi veya Bir Şahıs Şirketine Sermaye Olarak Konulması ....................................... 170 a. Genel Olarak ...................................................................... 170 b. Müteselsil Borçluluk Bakımından Hüküm ve Sonuçlarıl71 5. Sözleşmeye Katılma ................................................................. 172 a. Genel Olarak ....................................................................... 172 b. Müteselsil Borçluluk Bakımından Hüküm ve Sonuçları ............................................................................. 173 6. İş Yeri Kiralarında Kira İlişkisinin Devri ............................... 174 a. Genel Olarak ....................................................................... 174 b. Müteselsil Borçluluk Bakımından Hüküm ve Sonuçları ............................................................................... 176 7. Kullanım Ödüncü Sözleşmesi .................................................. 179 a. Genel Olarak ...................................................................... 179 b. Müteselsil Borçluluk Bakımından Hüküm ve Sonuçları ............................................................................. 181 8. İşyerinin Tamamının veya Bir Bölümünün Devri ................ 181 a. Genel Olarak ...................................................................... 181 b. Müteselsil Borçluluk Bakımından Hüküm ve Sonuçları ............................................................................. 182 9. Vekalet Sözleşmesi..................................................................... 183 a. Genel Olarak ...................................................................... 183 b. Müteselsil Borçluluk Bakımından Hüküm ve Sonuçları .............................................................................. 184 10. Saklama Sözleşmesi .................................................................. 187 a. Genel Olarak ....................................................................... 187 b. Müteselsil Borçluluk Bakımından Hüküm ve Sonuçları ............................................................................ 188 11. Adi Ortaklık .............................................................................. 189 XVI a. Genel Olarak ....................................................................... 189 b. Müteselsil Borçluluk Bakımından Hüküm ve Sonuçları .............................................................................. 190 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM MÜTESELSİL BORÇLULUĞUN HÜKÜMLERİ I. ALACAKLI İLE BORÇLULAR ARASINDAKİ DIŞ İLİŞKİDE MÜTESELSİL BORÇLULUĞUN HÜKÜMLERİ. ........ 193 A. Alacaklının Hukuki Durum ve İşlemleri .................................... 193 1. Alacaklının Hakları ................................................................. 193 a. Edimin Tamamını İsteme Hakkı ..................................... 193 b. Edimin Tamamını Dilediği Borçludan İsteyebilme Hakkı ................................................................................. 195 c. Borçluların İflası Halinde Alacaklının Hakları .............. 197 aa. Müteselsil Borçluların Tamamının İflası .................. 197 bb. Müteselsil Borçlulardan Birinin İflası ........................ 199 2. Alacaklının Yükümlülükleri .................................................... 200 B. Borçluların Hukuki Durum ve İşlemleri ...................................... 202 1. Borçlulardan Birinin Diğerlerine Mutlak Surette Etki Eden Hukuki Durum ve İşlemleri ........................................... 202 a. İfa ......................................................................................... 202 b. Takas .................................................................................... 205 c. İbra ....................................................................................... 207 d. Konkordato.......................................................................... 212 e. Alacaklı ve Borçlu Sıfatlarının Birleşmesi ..........................213 f. Alacaklı Temerrüdü ............................................................. 215 g. Kusursuz İfa İmkansızlığı ................................................... 216 2. Borçlulardan Birinin Diğerlerine Kısmen Etki Eden Hukuki Durum ve İşlemleri ..................................................... 217 .. XVII a. Sull1 ..................................................................................... 217 b. Kesin Hüküm ...................................................................... 219 c. Zan1anaşımı ....................................................................... 222 d. Borçlulardan Yalnız Biri Tarafından Ortak Savunma İmkanlarının İleri Sürülmesi ........................... 224 e. İrade Sakatlığı Halleri ....................................................... 227 f. Zamanaşımının Kesilmesi ............................................... 229 aa. Genel Olarak ................................................................ 229 bb. Türk Borçlar Kanunum. 155 Hükmünün Değerlendirilmesi ........................................................ 231 aaa. Türk Borçlar Kanunum. 155 Hükmünün Sınırlandırılması .................................................. 231 ı. Genel Olarak ............................................... 231 ii. Borçlunun Davranışı ile Zamanaşımının Kesilmesi ..................................................... 231 iii. Alacaklının Davranışı ile Zamanaşımının Kesilmesi ..................................................... 235 bbb. Türk Borçlar Kanunum. 155 Hükmünün Yorumlanması ....................................................... 236 ı. Lafzi Yorum .................................................. 236 ii. Sistematik Yorum ........................................ 237 iii. Teleolojik Yorum ..........................................238 ece. De Lege Feranda Önerimiz ................................ 239 3. Borçlulardan Birinin Diğerlerine Etki Etmeyen Hukuki Durum ve İşlemleri .................................................................. 240 a. Borçluların Kişisel Savunmaları ...................................... 240 b. Kusurlu İfa İmkansızlığı.................................................... 242 c. Borçlu Temerrüdü .............................................................. 244 d. Yenileme ............................................................................. 246 e. Türk Borçlar Kanunu m. 165'te Öngörülen Diğer Haller ........................................................................... 248 f. Borçlulardan Birinin Ehliyetsizliği .................................. 250 g. Zamanaşımının Durması ................................................. 251 XVIII II. BORÇLULAR ARASINDAKİ İLİŞKİDE (İÇ İLİŞKİDE) MÜTESELSİL BORÇLULUĞUN HÜKÜMLERİ. ......................... 252 A. Genel Olarak ................................................................................... 252 B. Rücu Hakkı ..................................................................................... 254 1. Genel Olarak .............................................................................254 2. Rücu Hakkının Kullanılması ................................................. 255 a. Genel Olarak ...................................................................... 255 b. Borçlular Arasındaki İç İlişkide Borcun Bölünmesi........ 257 aa. Eşit Pay Karinesi ........................................................... 257 bb. Eşit Pay Karinesinin İstisnaları ................................... 259 aaa. Kanundan Doğan İstisna .................................... 259 bbb. Sözleşmeden Doğan İstisna ............................... 260 ece. Hukuki İlişkinin Niteliğinden Doğan İstisna. 261 3. Rücu Hakkının Şartları ............................................................ 263 a. Genel Olarak ....................................................................... 263 b. Alacaklının Tatmin Edilmesi ........................................... 264 c. Payından Fazla Ödemede Bulunma .................................. 265 d. İfanın Geçerli Olması ........................................................ 265 e. Rücu Edilen Borçlunun İfadan Kaçınmasının Mümkün Olmaması ............................................................ 266 4. Rücu Hakkının Kapsamı .......................................................... 268 a. Genel Olarak ........................................................................ 268 b. Asıl Borç ............................................................................... 268 c. Faizler.................................................................................... 269 d. Masraflar .............................................................................. 270 5. Rücu Hakkının Kaybı ............................................................... 271 a. Genel Olarak ........................................................................ 271 b. Ortak Savunma İmkanlarının (Defi ve İtirazların) İleri Sürülmemiş Olması..................................................... 271 c. Diğer Borçluların İfadan Haberdar Edilmemesi ............. 273 6. Müteselsil Borçlulardan Birinin Aczi Halinde Rücu ............ 274 C. Halefiyet .........,, ........................................................................ 277 xıx 1. Genel larak ................................................................................ 2 2. Mütcsel il Borçlulukta Halefiyctin Şartları ............................ 279 a. Genel Şartlar .......................................................................... 279 b. Özel Şartlar ........................................................................... 280 aa. Müteselsil Bir Borcun Varlığı ...................................... 280 bb. Alacaklının Tatmin Edilmesi ...................................... 281 cc. Alacaklıyı Tatmin Eden Borçlunun Rücu Hakkına Salıip Olması .................................................................. 282 3. Müteselsil Borçlulukta Halefiyetin Hüküm ve Sonuç.lan ..... 282 SONUÇ .............................................................................................................._ 2,85 BİBLİYOGRAFYA ......................................................................................... 293 KISALTMALAR ABD ABGB Art. AÜHFD. BasKomm. BATİDER BeKomm. BGB BGE BK Bkz. C. Çev. DEÜHFD. E. EÜHFD. : Ankara-Barosu Dergisi : Össterreich Allgemines Bürgerliches Gesetzbuch (Avusturya Medeni Kanunu) : Artikel : Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi : Basler Kommentar : Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi : Berner Kommentar : Bürgerliches Gesetzbuch (Alman Medeni Kanunu) : Bundesgerichtsentscheidung : 818 Sayılı Borçlar Kanunu : Bakınız Cilt Çeviren : Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi : Esas : Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi XXII HD. İBK iiK İÜHFM. K. KMK. m. MÜHFHAD MönKomm. PECL. s. s. TBK TMK. UNIDROIT. Y. YKD Hukuk Dairesi İsviçre Borçlar Kanunu İcra İflas Kanunu İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası Karar Kat Mülkiyeti Kanunu : Madde : Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi : Münchener Kommentar Principle of Europen Contract Law sayfa Sayı 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu : Türk Medeni Kanunu : Principles of lnternational Commercial Contracts : Yıl : Yargıtay Kararları Dergisi GİRİŞ KONUNUN TAKDİMİ VE SINIRLANDIRILMASI Konunun Takdimi Borç ilişkisine alacaklı veya borçlu olarak katılan kişilere borç ilişki- sinin sujeleri adı verilmektedir 1 . Borç ilişkisinin aktif sujesi olan alacaklı, borçludan bir edimi yerine getirmesini, bir şeyin verilmesini, bir işin yapılmasını veya yapılmamasını isteme hakkına sahiptir. Borç ilişkisinin pasif sujesi olan borçlu ise alacaklıya bir şeyi vermek, bir işi yapmak veya yapmamakla yükümlüdür 2 • Borç ilişkisinin niteliğine göre alacaklı ve borçlu, çoğu zaman hem alacaklı hem borçlu olabilir3. Bir borç ilişkisinde borçlu tek kişiden oluşuyorsa tek borçluluk (Al- leinschuldnerschaft); birden çok kişiden oluşuyorsa birlikte borçluluk 1 Kemaleddin Birsen, Borçlar Hukuku Dersleri, Dördüncü Bası, İstanbul 1967, s. 412, 413; Selahattin Sulhi Tekinay/Sennet Akman/Haluk Burcuoğlu/Atilla Altop, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Yeniden Gözden Geçirilmiş ve Genişletilmiş Yedinci Baskı, İstanbul 1993, s. 7. 2 JosefEsser, Schuldrecht Band I Allgemeiner Teil, 3. Auflage, Tübingen 1968, s. 12, 13; Ingeborg Schwenzer, Schweizerisches Obligationenrecht, Allgemeiner Teil, 4. Aufla- ge, Bem 2006, N. 4.01; Necip Kocayusufpaşaoğlu, Borçlar Hukuku Dersleri, İstanbul 1985, s. 15; Selahattin Aytekin Ataay, Borçlar Hukukunun Genel Teorisi, Gözden Ge- çirilmiş ve Yenilenmiş 3. Bası, İstanbul 1981, s. 36, 37; Mehmet Ayan, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 7. Bası, Konya 2012, s. 26; SafaReisoğlu, Türk Borçlar Hukuku Genel Hükümler, İstanbul 2014, s. 33; O. Gökhan Antalya, Borçlar Hukuku Genel Hüküm- ler, C. I, İstanbul 2015, s. 47; Ahmet M. Kılıçoğlu, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Genişletilmiş 18. Bası, Ankara 2014, s. 1-3; Altan Fahri Gülerci/Ayte Kılınç, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Ankara 2011, s. 49. 3 Tekinay/Akman/Burcuoğlu/Altop, s. 7. ır 2 Tiiı-k Borçlar Kaııuııımda Miitcselsil Borçluluk (Kollelı..-tivschuldnerschaft) söz konusu olur4. Birlikte borçluluk, bir borç ilişkisinde borçlu tarafın birden çok kişiden oluştuğunu ifade eden 5 bir üst kavra.ın olup, birden çok borçluluğa ilişkin çeşitli halleri bünyesinde barın- dınl 1 • Birlikte borçluluk kavramı, elbirliği halindeki borç ilişkisi ve bireysel borç ilişkisi olarak ikiye ayrılır; bireysel borç ilişkisinin ise bölünemez borçluluk, kısnlİ borçluluk, yığınılı borçluluk, ikincil (tali) borçluluk ve nihayet, n1üteselsil borçluluk hallerini kapsadığını söylemek mümkündür. Birlilı..'te borçluluk hallerinde ortak olan nokta, alacaklının edimi bir defa talep edebilmesidir. Bu husus birlikte borçluluk hallerini, yığımlı (toplam- lı) borçlardan ayırır. Zira yığının borçlarda alacaklı, aynı edimi borçluların her birinden ayrı ayrı isteme yetkisine sahip olduğu gibi7, borçlulardan her- hangi birinin edimi yerine getirmesi durumunda diğer borçluların borcu sona ermez ve her borçlunun edimi, diğerinin ediminden bağımsız nitelik arz eder. Yığınılı borç halinde borçluların birden fazla olması değil; borç ilişkilerinin birden fazla olması söz konusudur 8 • 4 Eugen Bucher, Schweizerisches Obligationeruecht Allgemeiner Teil ohne Delikt- srecht, 2. Aufl. Zürich 1988, s. 487 vd.; Fikret Eren, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 18. Baskı, Ankara 2015, s. 1195, 1196; TurgutAkıntürk/DeryaAteş Karaman, Borç- lar Hul,tlru, Ondokuzuncu Bası, İstanbul, 2012, s. 141, 142; Ayan, s. 29, 30; tek kişinin borçluluğu ve birden çok kişinin borçluluğu tariflerine ilişkin bakınız, Murat Canyürek, Müteselsil Borçlulukta İç ve Dış İlişkiler, İstanbul 2003, s. 6. 5 Andreas Von Tuhr/Arnold Escher, Allgemeiner Teil des Schweizerischen Obligatio- neruechts Band II, Zürich 1984, s. 290; Schwenzer, N. 88.06; AlfredKoller, Schweize- risches Obligatioeruecht, Handbuch des Allgemeinen Schuldrechts ohne Deliktsrecht, 3. Auflage, Beme 2009, s. 1201; Akıntürk/Karaman, s. 141, 142; Ayan, s. 29, 30; Fer- hat Canbolat, Müteselsil Borcun Sona Erme Nedenleri, Borçlar Kanunu Tasarısı'ndaki İlgili Hükümlerin Kısa Değerlendirilmesiile Birlikte, ABD, Yıl: 66, Sayı: 3, 2008, s. 69. 6 Akıntürk/Karaman, s. 141, 142; Ayan, s. 29, 30; Canbolat, s. 69; doktrinde birlikte borçluluk bir diğer şekilde tasnif edilmekte, aynı hukuki sebepten doğan birlikte borçlu- luk için gerçek anlamda, farklı hukuki sebeplerden doğan birlikte borçluluk için gerçek olmayan birlikte borçluluk ifadesi kullanıldığı da görülmektedir, bu ayrıma ilişkin olarak bakınız, Kadir Berk Kapancı, Birlikte Borçlular Arası İlişkiler, İstanbul 2014, s. 4. 7 Yığımlı borçlara ilişkin ayrıntılı bilgi için bakınız, Walter Selb, Mehrheit von Glaubigern und Schuldern, Tübingen 1984, s. 16; Bucher, s. 487; Koller, s. 1202; W. Andreas Weiss, Solidaritat nach Art 143-149 des Schweizerischen Obligationeruechts unter be- sonderer Berücksichtigung der Verjahrung, Zürich 2011, s. 34; Brigitta Kratz, Berner Kommentar, Solidaritat, Art. 143-150 OR Schweizerisches Zivilgesetzbuch, Das Obli- gationenrecht, Bern 2015, s. 46, 47; Ayan, dn. 22. 8 Eren, Genel Hükümler s. 1198; M. Kemal Oğuzman/Turgut Öz, Borçlar Hukuku Ge- ◄ Giri� 3 Birden çok kişinin alacaklıya karşı bölünebilen bir edimi birlikte taahhüt etn1eleri durunuında borçlulardan her birinin alacaklıya karşı edintln tan1anundan ını, yoksa kendilerine düşen kısmından mı sorumlu olacakları sorunu ortaya çıkar. Borçlulardan her birinin alacaklıya karşı edintln taınamını ifa etme yükümlülüğü altına girmeleri halinde, müte- selsil borçluluktan; borçluların yalnız kendi paylarına düşen kısımdan sorunuu olmaları halinde ise kısmi borçluluktan bahsedilir 9 • Birden çok borçlunun bulunduğu hukuki ilişkilerde borçluların menfaatinin korun- mak istendiği durumlarda kısntl borçluluk; alacaklıların menfaatinin korunmak istendiği durunuarda ise müteselsil borçluluk esasının kabul edilmesi gerekir 10 • Türk/İsviçre Hukukunda teselsül karinesi değil, Roma nel Hükümler, s. 449; 451. 9 VonTuhr/Escher, s. 290; BrunoVonBüren, Schweizerisches Obligationenrecht,Band I, Allgemeiner Teil, Zürich 1964, s. 89; Max Keller/Christian Schöbi, Das Schweize- rische Schuldrecht, Band I, Allgemeine Lehren Des Vertragstrechts, 3. Auflage, Basel/ Frankfurt, 1988, s. 27; WolfgangFikentscher,Schuldrecht, NewYork 1992, s.375,376; Hans Merz, Obligationenrecht, Allgemeiner Teil, Schweizerisches Privatrecht Band VI, Basel 1984, s. 100; Peter Gauch/R. Walter Schluep/Peter Jaggi, Schweizerisches Obligationenrecht, Allgemeiner Teil, Band II, 6. Auflage, Zürich 1995, N. 3799; Peter Gauch/R. Walter Schluep/Susan Emmenegger, Schweizerisches Obligationenrecht Allgemeiner Teil, Band il, 9. Auflage, Zurich 2008, N. 3687; Schwenzer, N. 88. 05; Koller, s. 1201; Claire Huguenin, Obligationenrecht Allgemeiner Teil, Zürich 2012, N. 2281; Weiss, s. 23; Florian Bentele, Gesamtschuld und Erlass, Frankfurt 2006, s. 5; Bucher, s. 487; Esser, s. 427; TurgutAkıntürk, Müteselsil Borçluluk, Ankara 1971, s. 98; Florian Jacoby/Michael von Hinden/Jan Kropholler, Bürgerliches Gesetzbuch, Studienkommentar, München 2013, s. 232; DirkLooschelders, SchuldrechtAllgeme- iner Teil, 13. Auflage, München 2015, s. 444. 10 Akıntürk, s. 98; Weiss, s. 21; bu konuya ilişkin ayrıntılı bilgi için bakınız, Selahattin Sulhi Tekinay, Ticari İşlerde Teselsül Karinesi, Ernst E. HİRSCH'e Armağan, Ankara 1964, s. 511; Selahattin Sulhi Tekinay, Alacaklı ile Borçlular Arasındaki Akdi Müna- sebette Tevlid Ettikleri Neticeler Bakımından Müteselsil Borçlar, Yayınlanmamış Do- çentlik Tezi, İstanbul, s. 9; Faruk Acar, Türk-İsviçre Medeni Hukukunda Alacaklılar Arası Teselsül, Ankara 2003, s. 154; Yargıtay 3. HD:de E. 2013/9856, K. 2013/12617, T. 12.9.2013'te " Somut olayda, davacı taraf, davalıların 1/3'er paylı malik bulunduk/an taşınmazı tapu dışı satın aldığını ve davalılara paylan karşılığında 10.000'er TL verdiğini be- lirtmiştir. Tapu kaydı incelendiğinde davalıların davaya konu taşınmazda 1/3 hisseylepaydaş oldukları görülmektedir. Tapuda davalıların paylarının belli olması, davacının paylan içitı davalılara ayrı ayrı 10.000'er TL verdiği anlaşılması karşısında davalılann, davacının davalı- lara verdiği toplam 30.000 TL için müteselsilen sorumlu tutulmaları doğru göralmemiştir " şeklinde karar vermiştir, Kazancı İçtihat Bilgi Bankası; Yargıtay 4. HD. E. 1979/ 8805, 4 Tiırk Borçlar Kaııuııuııda Müteselsil Borçluluk hul-ul""llndan gelen kısmi borçluluk karinesi geçerli olup 11 ; birden çok kişinin alacaklıya karşı borçlu olmaları halinde kanun veya sözleşmeden aksi anlaşılmadıkça kısmi borçlu oldukları kabul edilir 12 . Doktrinde kısmi borçluluk karinesinin kesin olmayan kanuni karine olduğu ifade edilmiş- tir 13 • Aksine bir anlaşma veya kanuni düzenleme olmadıkça 14 kısmi borç- lular borçtan eşit paylarla sorumludurlar 15 • Türk/İsviçre borçlar huku- K. 1980/2578, T. 28.2.1980'de "... Müşterek maliklerin hepsi malik sifatını haiz oldukla- rındmı, sorumlulıık paya değil, bu sifata (malik sifatına) bağlı olmalıdır. Bu nedenle müşterek malikler ortak kusurları olsun veya olmasm müteselsil sorumlu olurlar. Buradaki müteselsil sorumluluk bizzat madde metni içinde mevcuttur ve yasadan doğmaktadır. Her paydaş ta- şııımazın maliki olduğuna göre, zararın tamamından mağdura karşı her biri ayrı ayrı so- rumludurlar. Müteselsil sorumluluğun amacı mağduru koruma amacından kaynaklandığına göre, sorumluluğun (MK mm 656 ve BK'nun 58. Maddelerindeki) paya değil, malik sifatına bağlanması hakkaniyete de uygun düşer. O halde mahkemenin, sorumluluğu pay esasına göre kunnası Yasaya aykırı olup davalının zararın tamamından sorumlu tutulması için hüküm bozulmalıdır... " şeklinde karar vermiştir, Kazancı İçtihat Bilgi Bankası. 11 Von Tuhr/Escher, s.290; Von Büren, s. 92,93; Bucher, s. 488; Weiss, s. 25; Merz, s. 100, 10 l; Heinz Hausheer/Hans PeterWalter, Berner Kommentar Das Obligationen- recht, Band VI, Artiket 41-61, 3. Auflage, Bern 2006, s. 683; Alain Gautschi, Solidars- chuld und Ausgleich, Zürich 2009, s. 74. 12 Gauch/Schluep/Jaggi, N. 3799; Weiss, s. 25; Bucher, s. 492,493; Merz, s. 101; Akın- türk, s. 98; Alınan hukukunda ise BGB § 420'de bölünebilen bir edim açısından kısmi borçluluğun söz konusu olacağı belirtilmekle birlikte, BGB § 427'de teselsül karinesi kabul edilmektedir. Bu nedenle Alman hukukunda Türk/İsviçre hukuk sistemlerinin aksine müteselsil borçluluk kural, kısmi borçluluk ise istisnadır, bu konuya ilişkin ayrın- tılı bilgi için bakınız, Josef Esser/Eike Schmidt, Schuldrecht Band I Allgemeiner Teil, Heidelberg 1993, s. 320 vd.; Martin Schmidt Kessel, Glaubiger und Schuldner: Mehr- heit und Wechsel, Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einfüh- rungsgesetz und Nebengesetzen,Eckpfeiler des Zivilgesetzes, Berlin 2012/2013, s.391; Hans Brox/Wolf Dietrich Walker, Allgemeines Schuldrecht, 39. Auflage, München 2015, s. 420; İsviçre Borçlar Kanununun Genel Hükümlerinde Değişiklik Yapılmasına İlişkin 2020 Taslağında da mevcut düzenleme korunmuş ve kısmi borç karinesi muhafa- za edilmiştir, bu konuya ilişkin ayrıntılı bilgi için bakınız, Andreas Furrer/Alexandra Kömer, Art. 198-208 OR/CO 2020, Schweizerischer Obligationenrecht 2020, Ent- wurffür einen neuen allgemeinen Teil/Code des obligations suisse 2020, Projet relatif a une nouvelle partie generale, Herausgegeber: Claire Huguenin & Reto Hilty, Zürich- Basel-Genf 2013, Art. 198 N. 3 vd.. 13 Von Tuhr/Escher, s. 291; Guhl, s. 461; Gautschi, s. 32. 14 Kari Larenz, Lehrbuch DesSchuldrechts, Erster Band, 14.Auflage, München 1987, s.627. ıs Merz, s. 100; Theo Guhl, Das Schweizerische Obligationenrecht, 9. Auflage (beartbe- itet von Al&ed Koller, Anton K. Scyneyder, Jean Nicolas Druey) Zurich 2000, s. 29; - Giriş 5 k.'U.Ilun aksine Avrupa Borçlar Hukuku Prensipleri (PECL) m. 10.102'de birden çok borçlunun alacaklıya karşı aynı sözleşme ile tek ve aynı edimi borçlann1aları halinde sözleşme veya kanunda aksi öngörülmedikçe müteselsilen borçlu olacakları; birden çok kişinin aynı zarardan sorumlu olmaları halinde ise müteselsilen sorumlu olacakları hükme bağlanmıştır. Benzer şekilde Özel Hukukun Yeknesaklaştırılması Enstitüsü (UNID- ROIT) tarafından hazırlanan UNIDROIT 2010 m. l l.l.2'de "Müteselsil Borçluluk Karinesi" başlığı altında, alacaklıya karşı aynı borç altına giren borçlulardan her birinin aksi durumdan anlaşılmadıkça, müteselsilen borçlu olduğu düzenlenerek, teselsül karinesi kabul edilrniştir 16 • Türk Borçlar Kanununda müteselsil borçluluk m. 162 ve devamında hükme bağlanmış olup, müteselsil borçluluk, kanun hükmü veya irade beyanlarından doğan, birden çok borçludan her birinin alacaklıya karşı borcun tamamından sorumlu olduğu bir borçluluk türüdür. Müteselsil borçlulukta alacaklı alacağının tamamını veya bir kısmını borçluların dilediği birinden, birkaçından veya tamamından talep etme yetkisini haiz olup, alacaklı tam olarak tatmin edilinceye kadar, borçluların ona karşı sorumlulukları devam eder. Müteselsil borçluluğu TBK m. 162 ve devamında hükme bağlayan kanun koyucu, TBK'nın bazı maddelerinde de müteselsil borçluluğu münferit olarak düzenleme gereği duymuştur. Çalışmamızın esasını Türk Borçlar Kanununda düzenlenen müteselsil borçluluk halleri oluşturmaktadır. Çalışmamız giriş ve sonuç dışında üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde konu takdim edilip sınırları çizildikten sonra birinci bölüm- de, müteselsil borçluluk kavramı ve bu anlamda teselsüle ilişkin ayrımlar incelenmiş, müteselsil borçluluğun hukuki niteliğini anlamak üzere müteselsil borçluluğun Roma hukukunda, Eski hukukumuzdaki düzen- lenişi üzerinde durulduktan sonra; karşılaştırmalı hukukta müteselsil Gauch/Schluep/Emmenegger, N. 3886. 16 UNIDROIT'te düzenlenen teselsül karinesine ilişkin eleştiriler için bakınız, Stefan Vo- genauer, The Unidroit Principles of İnternational Commercial Contracts at twenty: ex- periences to date, the 2010 edition, and future prospects, Unif. L. Rev., Vol. 19, 2014 1 s. 502; Marcel Fontaine, The New Provisions On Plurality of Obligors and of Obligees in the UNIDROIT Principles 2010, Revue de Droit Unıforme 2011, s. 552. 6 Tiirk Borçlar Kanununda Müteselsil Borçluluk borçluluk ayrıntılı şekilde ele alınmıştır. Müteselsil borçluluğun hukuki niteliği incelenirken, bu hususa ilişkin doktrinde ileri sürülen görüşler üzerinde durulmuştur. Bu bölümde müteselsil borçluluğun özellikleri ve şekli incelendikten sonra, uygulamada sıkça müteselsil borçluluk ile karıştırılan benzer kurumlara kısaca değinilmiş ve müteselsil borçluluk bu kurumlardan ayırdedilmeye çalışılmıştır. İkinci bölümde, müteselsil borçluluğun kaynakları üzerinde du- rulmuş ve bu bağlamda hukuki işlemlerden doğan müteselsil borçluluk hallerine ilişkin değişik ihtimaller incelendikten sonra, Kanundan doğan müteselsil borçluluk hallerine yer verilmiştir. Kanundan doğan mütesel- sil borçluluk hallerinde medeni hukukun diğer alanlarında, özellikle aile ve miras hukukunda müteselsil borçluluk incelendikten sonra; Karayol- ları Trafik Kanunundaki müteselsil sorumluluk ve nihayet Türk Borçlar Kanununda özel olarak düzenlenen müteselsil borçluluk halleri üzerinde durulmuştur. Türk Borçlar Kanununda düzenlenen müteselsil borçluluk hallerinden ilki, haksız fiil sebebiyle birden çokkişinin aynı zarardan mü- teselsil sorumluluğu olup, 818sayılı BKile oldukça farklılık arz eden 6098 sayılı Kanun hükümleri ayrıntılı şekilde incelenmiş ve özellikle tam ve eksik teselsül ayrımının kaldırılması ve bunun sonuçları üzerinde durul- muştur. Bunun dışında yapı malikinin, intifa ve oturma hakkı sahipleriyle müteselsilen sorumlu olduklarına ilişkin TBK m. 69 hükmü üzerinde du- rulmuş ve bu kapsamda sorumluluğun meydana gelmesi için gerekli olan şartlar ayrıntılı şekilde ele alınmıştır. TBK m. 71 kapsamında ise önemli ölçüde tehlike arzeden bir işletmenin faaliyeti nedeniyle meydana gelen zarardan işletme sahibi ve varsa işletenin müteselsil sorumluluğu ve bu sorumluluğun şartları ile sonuçları ayrıntılı şekilde incelenmiştir. Türk Borçlar Kanunundan doğan müteselsil borçluluk hallerinin bir diğer türü ise hukuki işlemden doğan müteselsil borçluluk halleri olup, bunlardan ilki TBK m. 201'de hükme bağlanan borca katılma halinde borca katılan üçüncü kişinin alacaklıya karşı asıl borçlu ile müteselsilen borçlu olmalarıdır. Benzer şekilde TBK m. 202 gereğince, bir malvarlığı veya işletmenin devralınması halinde devredenin devralanla birlikte müteselsilen borçlu olacağı hükme bağlanmıştır. Yine TBK m. 203'te de bir işletmenin diğeriyle birleşmesi veya bir şahıs şirketine sermaye olarak ◄ Giriş 7 konuln1ası hallerinde malvarlığı veya işletmenin devrine ilişkin hükümler uygulama alanı bulacak ve müteselsil borçluluk meydana gelecektir. 818 sayılı BK'da düzenlenmemekle birlikte, TBK m. 206'da hükme bağlanan sözleşmeye katılına halinde de aksi kararlaştırılmadıkça,sözleşmeye katı- lan ile yanında yer aldığı tarafın, sözleşmenin diğer tarafına karşı mütesel- silen borçlu olacakları hükme bağlanmıştır. Hukuki işlemden doğan mü- teselsil borçluluk hallerinden diğeri ise TBK m. 323'te hükme bağlanan işyeri kiralarında kira ilişkisinin devrine ilişkin düzenlemedir. Bu hüküm gereğince, işyeri kiralarında devreden kiracı, kira sözleşmesinin bitimine kadar ve en fazla iki yıl süreyle devralanla birlikte müteselsilen sorumlu- dur. Benzer şekilde kullanım ödüncü sözleşmesine ilişkin TBK m. 382'de bir şeyi birlikte ödünç alanların müteselsilen sorumlu olacağı hükme bağlanmıştır. TBK m. 428'de hükme bağlanan işyerinin tamamının veya bir bölümünün devri halinde de devirden önce doğmuş olan ve devir tarihinde ödenmesi gereken borçlardan devreden ve devralan işverenin müteselsil sorumluluğu hükme bağlanmıştır. TBK m. Sll'de vekaleti birlikte üstlenenlerin vekaletin ifası nedeniyle müteselsil sorumlulukları hükme bağlandıktan sonra; saklama sözleşmesine ilişkin TBK m. 567'de bir şeyi birlikte saklamak üzere alanların müteselsil sorumlu olacakları düzenlenmiştir. TBK'da düzenlenen hukuki işlemden doğan müteselsil borçluluk hallerinin sonuncusu ise TBK m. 638'de hükme bağlanan adi ortaklıkta ortakların birlikte veya temsilci aracılığı ile bir üçüncü kişiye karşı, ortaklık ilişkisi çerçevesinde üstlendikleri borçlardan, aksi kararlaş- tınlmadıkça müteselsilen sorumlu olacaklarına ilişkin düzenleme olup, çalışmada kanundan ve hukuki işlemden doğan müteselsil borçluluk hallerinden her biri ayrıntılı şekilde ele alınmıştır. Çalışmanın son bölümünde müteselsil borçluluğun hüküm ve sonuçları ayrıntılı şekilde incelenmiş olup, bu kapsamda müteselsil borçluluğun alacaklı ile borçlular arasındaki dış ilişkide hükümleri üze- rinde durulmuştur. Alacaklının hukuki durum işlemleri kapsamında, alacaklının hakları ve mükellefiyetleri; borçluların hukuki durum ve iş- lemleri kapsamında, borçlulardan birinin diğerlerine mutlak surette etki eden hukuki işlemleri olan ifa, takas, ibra, konkordato, alacaklı ve borçlu sıfatlarının birleşmesi, alacaklı temerrüdü ve kusursuz ifa imkansızlığı t 8 Türk Borçlar Ka,ıummda Müteselsil Borçluluk ayrıntılı şekilde incelenmiştir. Borçlulardan birinin diğerlerine kısmen etki eden hukuki durum ve işlemleri kapsamında ise sulh, kesin hüküm, zamanaşııru, zamanaşımın kesilmesi, borçlulardan yalnız biri tarafından ortak savunma imkanlarının ileri sürülmesi ve nihayet irade sakatlığı hallerinin diğer borçluları nasıl ve ne şekilde etkileyeceği üzerinde du- rulmuştur. Borçlulardan birinin diğerlerine etki etmeyen hukuki durum ve işlemleri kapsamında ise borçluların kişisel savunmaları, kusurlu ifa imkansızlığı, borçlu temerrüdü, yenileme, borçlulardan birinin ehliyet- sizliği, zamanaşımının durması ve nihayet TBK m. 165'te öngörülen diğer haller ayrıntılı şekilde ele alınacaktır. Bu bölümün ikinci kısmında ise borçlular arasındaki iç ilişkide müteselsil borçluluğun hükümleri ve bu kapsamda müteselsil borçluların rücüu, rücu hakkının kullanılması, şartları, kapsamı ve nihayet kaybına ilişkin hususlar ayrıntılı şekilde in- celendikten sonra; müteselsil borçlulukta halefi.yet, halefi.yetin şartları ile hüküm ve sonuçları ayrıntılı şekilde incelenmiştir. Konunun Sınırlandırılması Çalışmamızın konusunu "Türk Borçlar Kanununda Müteselsil Borç- luluk" oluşturmaktadır. Çalışma konumuz özel hukuk ve özellikle Türk Borçlar Kanununda yer alan müteselsil borçluluk halleri ile sınırlıdır. Türk Borçlar Kanunu dışında, Hukuk Muhakemeleri Kanunu (m. 125,326), İcra İflas Kanunu (m.118, m. 133), Avukatlık Kanunu (m. 44, 165,171), Basın Kanunu (m. 13, 18), Biyogüvenlik Kanunu (m. 14), Fi- kir ve Sanat Eserleri Kanunu (m. 45), Karayolları Trafik Kanunu (m. 85, 107), Karayolları Taşıma Kanunu (m. 6, 9), Kat Mülkiyeti Kanunu (m. 18, 22, 48), Tüketicinin Korunması Hakkındaki Kanun (m. 11, 35, 56, 58), Türk Ticaret Kanunu (m. 7, 25, 168, 176, 178 ... ), Rekabetin Ko- runması Hakkındaki Kanun (m. 57), Sermaye Piyasası Kanunu (m. 32), Bankacılık Kanunu (m. lO)'nda müteselsil borçluluğa ilişkin hükümlere rastlanmaktadır. Belirtilen kanunlardan doğan müteselsil borçluluk hal- lerinden her birine yer vermek bu çalışmanın kapsamını oldukça aşaca- ğından, bu kanunlardan Türk Borçlar Kanunu ile doğrudan ilgili olanlara çalışmada yer verilecektir. - BİRİNCİ BÖLÜM MÜTESELSİL BORÇLULUK KAVRAMI, TESELSÜLE İLİŞKİN AYRIMLAR, MÜTESELSİL BORÇLULUĞUN TARİHÇESİ, HUKUKİ NİTELİĞİ, ÖZELLİKLERİ VE BENZER KURUMLARDAN AYIRT EDİLMESİ I. MÜTESELSİL BORÇLULUK KAVRAMI VE TESELSÜLE İLİŞKİN AYRIMLAR A. Müteselsil Borçluluk Kavramı İsviçre Hukukunda "Solidaritiit, Alman Hukukunda ise "Gesamts- chuld" olarak adlandırılan müteselsil borçluluk, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunum. 162 ve devamında "Borç nişkilerinde Özel Durumlar" başlığı altında düzenlenen ilk ayrımında "Teselsül" 1 başlığı altında, müteselsil borçluluk ve müteselsil alacaklılık kurumlarını ihtiva edecek şekilde hük- me bağlanıruştır. 1 Türk Borçlar Kanununun dördüncü bölümünün birinci ayrımı "Teselsül" başlığı altın- da düzenlenmiş olup, bu ayrımda müteselsil borçluluk ve müteselsil alacaklılığa ilişkirı hükümler yer almaktadır. Benzer şekilde İsviçre Borçlar Kanununun dördüncü bölü- münün birirıci kısmı da "Solidaritiit" başlığı altında müteselsil borçluluk ve müteselsil alacaklılığa ilişkirı hükümleri ihtiva etmektedir. Bu nedenle doktrinde isabetli şekilde "'Teselsüı» ifadesirıirı müteselsil borç ilişkisi anlamına gelmeyeceği ifade edilmiştir, Ga- utschi, s. 4; Kratz, BeKomm., s. 7, 8; Nurcihan Dalcı Özdoğan, Müteselsil Sorumlu- luk, Ankara 2015, s. 26; doktrinde müteselsil borçluluğa ilişkin "pasif teselsül" ifadesi de kullanılmaktadır, Von Tuhr/Escher, s. 291; Von Büren, s. 90; .Kratz, BeKomm., s. 50. - 10 Tiirk Borçla,· Kaııımu,ıda Müteselsil Borçluluk Doktrinde müteselsil borçluluğun düzenlendiği yerin doğru olma- dığına ilişkin eleştiriler yapılmış ve bu kurumun "Borçların ve Borç nişkile- riııin S011a Ermesi, Zamarıaşımı" başlığını taşıyan üçüncü bölümden sonra gelmesi gerektiği haklı olarak ifade edilmiştir. Türk Borçlar Kanunu m. 162 (İsviçre Borçlar Kanunu (İBK) m. 143) ve devamında düzenlenen müteselsil borçluluğun tarifi kanun koyucu tarafından yapılmamış; bir diğer ifadeyle müteselsil borçluluğu tarif etmek doktrine bırakılmıştır. Her ne kadar TBK m. 162/I'de müte- selsil borçluluğun doğuşu, "birden çok borçludan her biri, alacaklıya karşı borcun tamamından sorumlu olmayı kabul ettiğini bildirirsej müteselsil borç- luluk doğar" şeklinde hükme bağlansa da, bu düzenlemenin müteselsil borcun tarifi bakımından oldukça yetersiz olduğu doktrinde haklı olarak ifade edilmiştir. Gerçekten, hükümde müteselsil borcun yalnız bazı özel- liklerine yer verilmiş olup; alacaklının edimin tamamını ancak bir defa talep edebileceği ve borçlulardan yalnız biri tarafından tatmin edilmesi halinde, diğer borçluların da alacaklının tatmin edildiği oranda borçtan kurtulacağına ilişkin hususlara yer verilmemiştir3. Müteselsil borçluluğa ilişkin doktrinde yapılan tariflerden ilkine göre müteselsil borçluluk, alacaklının aynı borç ilişkisi içinde asıl borçlu sıfatıyla yer alan birden çok borçludan her birini aynı sebepten doğan borcun tamamını ifaya zorlayabileceği ve borçlulardan biri tarafından yapılan ifa ile diğerlerinin borcunun sona ereceği borçluluktur4. Müteselsil borçluluğa ilişkin bir diğer tarife göre ise, bir irade beyanı veya kanun hükmü nedeniyle birden çok borçludan her birinin edimin tamamını ifa ile yükümlü olduğu, alacaklının ise edimin tamamım ancak bir defa elde etmek için borçlulardan dilediğinden talep etmeye yetkili olduğu ve borçlulardan birinin ifası veya ifa yerini tutan edim ile diğerle- 2 Bu hususa ilişkin eleştiriler için bakınız Selahattin Sulhi Tekinay, Borçlular Arasında Akdi Teselsül, Yayınlanmamış Doçentlik Tezi, İstanbul 1956, s. 4. l Akıntür� S. 32. 4 Tekinay, Teselsül, s. 30; Selahattin Sulhi Tekinay, Borçlar Hukuku, Yeniden İncelen- miş Dördüncü Bası, İstanbul 1979, s. 260; Eren, Genel Hükümler, s. 1200. == fiitc-scL,;;ıl B,wçlulıık Km•nııııı, Tcsclsiilc 1/işkiıı ıyrıııılmi Miifc.çc/sil Borçlulıığıııı T.nilıçcı i, Hukuki Niteliği, ôzdliklcri ve Bcıızcr Kıırııııılardmı Ayırt Eılilıııcsi 11 rinin ifa edilen oranda alacaklıya karşı borçlarının sona erdiği bir birlikte borçluluk halidir5. � Müteselsil borçluluğa iHşkin benzer tanımJar için bakınız, Von Tuhr/Escher, s. 297; Von Büren, s. 90; Larenz, s. 628; Esser, s. 427; Huguenin, N. 1437; Christian He- ierli/ Anton K. Schnyder, Art. 143-150, OR, Basler Kommentar zum Schweizerisc- hes Privatrecht, OR I (Art. 1-529 OR), 5. Auflage, Herausgeber: Heinrich Honsell, Nedim Peter Vogt, Wolfgang Wiegand, Basel 2011, Art. 143, N. l; Brox/Walker, s. 424; Gauch/Schluep /Jaggi, N. 3812; Erich Molitor, Schuldrecht, I. Allgemeiner Teil, Bedin 1965, s. 171; Arwed Blomeyer, Allgemines Schuldrecht, Berlin und Frankfurt 1969, s. 299; Esser/Schmidt,s. 320; Bernhard Berger, Allgemeines Schuldrecht, Bern 2008, N. 2388; Weiss, s. 3; Bucher, s. 491; Oliver Hablutzel, Solidaritat in der akti- enrechtlichen Verantwortlichkeit, 2009, s. 5; Kurt Schellham.mer, Schuldrecht nach Anspruchsgrundlagen, 9. Neu bearbeitete Auflage, 2014, s. 933; Jacoby/Hinden/ Kropholler, s. 232; Looschelders, s. 445; Akıntürk, s. 35; Oğuzman/Öz, s. 1200; Ferit H. Saymen, Borçlar Hukuku Dersleri Cilt I, Umumi HükümJer, İstanbul 1950, s. 520; Feyzi Necmeddin Feyzioğlu, Borçlar Hukuku Genel Hükümler Cilt ll, İstanbul 1977, s. 311; Fritz Funk, Borçlar Kanunu Şerhi I Umumi Hükümler, Çev. Hıfzı Veldet Velidedeoğlu/C. Hakkı Selek, İstanbul 1938, s. 210; Turgut Önen, Borçlar Hukuku, Ankara 1995, s. 103; Kenan Tunçomağ, Türk Borçlar Hukuku, 1. Cilt Genel Hükümler, İstanbul 1976, s. 1034; Eyüp Sabri Erman, Müşterek ve Müteselsil Borçluluk ve Borçlu- lardan Birinin Beraatını Gerektiren Hallerin Diğer Borçlulara Etkisi, Adalet Dergisi, Yıl: 59,S. 7-12, Y. 1968, s. 597; Tekinay, Borçlar, s. 260; Zahit Çandarlı, Müteselsil Borçlu ve Alacaklıların Zaman Aşımının Kesimi, Adalet Dergisi, Yıl: 36, Aralık 1945, S. 12, s. 1288; Umut Yeniocak, 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanununun Getirdiği Değişiklikler ve Yenilikler Genel Hükümler, İstanbul 2011, s. 174; Birsen, s. 417; Senai Olgaç, Kazai ve lliııi İçtihatlarla Türk Borçlar Kanunu, İstanbul 1959, s. 2052; Tekinay/Akman/ Burcuoğlu/Altop, s. 285; Hüseyin Hatemi/Emre Gökyayla, Borçlar Hukuku Genel Bölüm, 2. Bası, İstanbul 2012, s. 325; Yaşar Karayalçın, İsviçre Hukukunda Müteselsil Sorumluluk Konusunda Tartışmalar ve Yasal Gelişmeler, Ünal TEKİNALP'e Armağan, Cilt II, İstanbul 2003, s. 654; HalukN. Nomer, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Göz- den Geçirilmiş 12. Bası, İstanbul 2012, s. 329, 330; REİSOĞLU, Borçlar, s. 442; Kılı- çoğlu, Borçlar, s. 745; Akıntürk/Karaman, s.142, 143; Şahin Akıncı, Borçlar Hukuku Bilgisi Genel Hükümler, 5. Baskı, Konya 2011, s. 263; İbrahim Kaplan, Borçlar Hukuku Dersleri Genel Hükümler, 6. Baskı, Ankara 2012, s. 152; Gülerci/Kılınç, s. 191, 192; Ayan, s. 32; Ali Bozer, Borçlar Hukuku Genel HükümJer, Gözden Geçirilmiş 2. Bas- kı, Ankara 2012, s. 294; Aydın Aybay, Borçlar Hukuku Dersleri Genel Bölüm, Gözden Geçirilmiş ve Yenilenmiş 11. Bası İstanbul 1995, s. 159; Ali Naim İnan/Özge Yücel, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 4. Baskı, Ankara 2014, s. 544; Canyürek, s. 6;Ahmet Hakan Dağdelen, Borçlular Arasında Teselsül, İstanbul 2011, s. 5; Ali Naci Tuncer, Bir Zarara Birden Çok Kişinin Birlikte Neden Olmasında Zincirleme(Müteselsil) So- rumluluk ve Rücu İlişkileri, Adalet Dergisi, S. 1-2, Yıl: 1978, s. 418; Ahmet İyimaya, Zincirleme Sorumlulardan Yalnızca Biri Aleyhine Açılan Davada "Zincirleme Sorum- luluk Kaydı" nın Yeralması Zorunlu Mudur?, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Yıl: 1995, ► 12 Türk Borçlar Kanununda Müteselsil Borçluluk Kanaatimizce müteselsil borçluluğu, kanun hükm:fı veya irade be- yanları ile doğan, birden çok borçludan her birinin alacaklıya karşı bor- cun tamamından sorumlu ve alacaklının borçlulardan herhangi birinden alacağının tamamını talep etme yetkisini haiz olduğu, alacaklı tamamen tatınin edilinceye kadar borçlulardan her birinin alacaklıya karşı sorum- luluklarının devam ettiği borçluluk şeklinde tarif etmek mümkündür. B. Müteselsil Borçluluğa İlişkin Ayrımlar I. Tipik-AtipikMüteselsil Borçluluk a. Genel Olarak Türk Borçlar Kanunum. 162'de hükme bağlanan müteselsil borçlu- luğa ilişkin hüküm emredici nitelikte olmadığından borç ilişkisinin taraf- ları, bu hükümden farklılık arz eden müteselsil borç ilişkileri kurabilirler6. Doktrinde bu şekilde müteselsil borçluluk türlerini ifade etmek üzere tipik ve atipik müteselsil borçluluk ifadesi kullanılmaktadır7. b. Tipik Müteselsil Borçluluk Doktrinde tipik müteselsil borçluluk olarak ifade edilen müteselsil borçluluk, TBK m. 162'de hükme bağlanan müteselsil borçluluktur. Bu- rada müteselsil borçlular tek başına borçlu gibi sorumlu olmakta ve her S. 3, s. 380; Pınar Ağca Toplandı, Teselsül Karinesi, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Yıl: 2010, S. 90, s. 381: Mustafa Alper Gümüş, Bir Borç İlişkisinde Müteselsil Borçlu- lardan Birisinin İbrasının Diğer Müteselsil Borçlular Üzerindeki Etkisi, Prof. Dr. Sela- hattin Sulhi TEKİNAY'ın Hatırasına Armağan, İstanbul 1999, s. 312; Çiğdem Kırca, Müteselsil Sorumlulukta Borçlar Kanunu Tasarısı ile Getirilen Değişiklikler, Prof. Dr. Fikret EREN'e Armağan, Ankara 2006, s. 642; Canbolat, s. 69;Ali Erten, Müteselsil So- rumluluk Yönünden Sorumsuzluk Şartları, Prof. Dr.Ak.if ERGİNAY'a 65. Yaş Armağanı, Ankara 1981, s.113; Fikentscher, s. 378; Canyürek, s.11; SonjaMeier, Gesamtschul- den, Entstehung und Regress in historischer und vergleichender Perspektive, Tübingen 2010, s. 6. 6 Von Büren, s. 103; Heierli/Schnyder, BasKomm., Art. 143 N. 8; Gautschi, s. 58; Kratz, BeKomm., s. 12. 7 Gautschi, s. 58. _, .. "'i Miitc..�dsil Borçlıılıık Kavramı, Tc..çclsiilc llişkiıı Ayrıııılm; Miitcsclsil Borçlıılııgıııı Tcırilıçcsi, Hukuki Nitcligi, Ôzdliklcri ııc Benzer Kımıııılardmı Ayırt Edllıııcsf 13 birinin yükümlülüğü diğerlerininkinden bağımsız nitelik arz etmektedir. Tipik n1üteselsil borçlulukta alacaklı, muaccel alacağını TBK ın. 163 gereğince n1üteselsil borçlulardan kendi seçeceği birinden, birkaçından veya tamamından talep edebilir. Bu anlamda ınuaccel alacağını talep eden alacaklının müteselsil borçlulara yönelttiği talep bakımından her- hangi bir sıra ile bağlı olmadığı da ifade edilmelidir 8 • c. Atipik Müteselsil Borçluluk aa. Genel Olarak Doktrinde TBK m. 162'de hükme bağlanan müteselsil borçluluktan farklılık arz eden ilk müteselsil borçluluk türü, atipik müteselsil borçlu- luktur. Atipik müteselsil borçlulukta, esasında müteselsil borçlulardan her birinin alacaklıya karşı asıl borçlu gibi sorumlu olması ve müteselsil borçlulardan her birinin borcunun diğerlerinden bağımsız nitelik arz etmesi hususlarından sapma görülmektedir. Aşağıda doktrinde atipik olarak nitelendirilen tali müteselsil borçluluk ve feri müteselsil borçluluk türleri üzerinde durulacaktır. bb. Tali Müteselsil Borçluluk Müteselsil borçlulukta alacaklının alacağını bütün borçlulardan talep edebileceğine ilişkin TBK m. 163 hükmü emredici nitelikte olmadığın- dan, tarafların alacaklının talep hakkını sınırlandırmaları mümkündür 9 . Doktrinde bu durum tali müteselsil borçluluk olarak adlandırılmaktadır. Bu du�mda alacaklının alacağını müteselsil borçluların tamamından talep hakkı sınırlandırılmaktadır 10 • Tali müteselsil borçlarda alacaklı müteselsil borçlulardan rastgele seçeceği birinden alacağını talep edemeyecek; aksine alacaklı müteselsil borçlulara belirli bir sıra dahilinde başvuracak veya alacaklının müteselsil 8 Gautschi, s. 58. 9 Bucher, s. 494; Von Büren, s. 103; Hennann Becker, Bemer Kommentar, Obligationen- recht, L Abteilung, Allgemeine Bestirnmungen Art. 1-183 OR, Bem 1945, Art. 143 N.3. ıo Gautschi, s. 59. 14 Tiiı-k Borçlar Kanununda Miitesdsil Borçluluk borçlulara başvurması için belirli şartların yerine getirilmesi gerekecek- tir. Bu tür müteselsil borçlulukta alacaklı belirli bir sırayı takip etmek zorunda olduğundan veya alacağını ancak belli şartların gerçekleşmesi halinde müteselsil borçlulardan talep edebileceğinden tali müteselsil borçluluğun, tipik müteselsil borçluluğu hafifletici etkisi bulunduğu ifa- de edilmiştir 11 • İstisnai nitelik arz eden, tali müteselsil borç ilişkilerine örnek olarak adi kefalet verilebilir 12 • Gerçekten TBK m. 585 gereğince, adi kefalette tartışma define sahip olan kefil, alacaklıya karşı öncelikle asıl borçluya gidilmesi talebini yöneltebilir. cc. Feri Müteselsil Borçluluk Müteselsil borçlulukta kural olarak müteselsil borçlulardan her birinin borcu diğerinin borcundan bağımsız nitelik arz etmektedir. Doktrinde feri müteselsil borçluluk olarak adlandırılan bu tür müteselsil borçlulukta, müteselsil borçlulardan birinin borcu diğerinin borcuna bağımlıdır. Burada müteselsil borçluların edim menfaati bütünlük arz etmekte ve müteselsil borçlulardan birinin borcunun akıbeti asıl borca bağlıdır. Feri müteselsil borçluluğun varlığı öncelikle geçerli bir asıl bor- cun varlığına bağlıdır. Daha sonra da ayrıntılı şekilde inceleneceği üzere TBK m. 162'de hükme bağlanan müteselsil borçluluktan farklı olarak, feri müteselsil borçlular; asıl borçluya ait şahsi savunma imkanlarını ala- caklıya karşı ileri sürebilirler 13 . Feri müteselsil borçluluğa da müteselsil kefalet örnek olarak veri- lebilir. Müteselsil kefilin borcu tali olmamakla birlikte feridir. Bir diğer ifadeyle müteselsil kefilin borcunun varlığı geçerli bir asıl borcun varlı- ğına bağlıdır. Ayrıca daha sonra da ayrıntılı şekilde inceleneceği üzere müteselsil kefil, müteselsil borçlulardan farklı olarak, asıl borçluya ait şahsi savunma imkanlarını alacaklıya karşı da ileri sürebilir. ıı Gautschi, s. 59. 12 Gautschi, s. 60. 13 Gautschi, s. 61. ,,.,.,ı M.iifc.çdsil Bo,.çlıılıık Kmımıııı, Tcsclsillc ltışkiıı Ayrımlar,Mmc..sclsıt Borçlıılıığıııı T,ırilıçc.çi, Hukuki Niteliği, Ôulliklcri ve Bcıızcr Kıııwıılardaıı Ayırt Eclılıııcs/ ıs 2. Başlangıçtaki - Sonraki Müteselsil Borçluluk a. Başlangıçtaki Müteselsil Borçluluk Müteselsil borç ilişkisi, borç ile aynı anda doğabileceği gibi sonra- dan da doğabilir. Başlangıçtaki müteselsil borçlulukta, borç ilişkisi ile müteselsil borçluluk aynı anda doğmaktadır 14 . Başlangıçtaki müteselsil borçluluğa birden çok kişinin haksız fiil nedeniyle sorumlu olınası örnek olarak verilebilir. Bu durumda zararın meydana gelmesi ile müteselsil borçluluk aynı anda doğar 15 . b. Sonraki Müteselsil Borçluluk Sonraki müteselsil borçlulukta, müteselsil borçluluk ve borcun do- ğum anı aynı değildir. Bu duruma örnek olarak borca katılma suretiyle meydana gelen müteselsil borç ilişkisi verilebilir. Bu şekilde meydana ge- len müteselsil borçlulukta, borca katılan sonradan katıldığı borç ilişkisine müteselsil borçlu olarak dahil edildiğinden, borca katılan bakımından müteselsil borçluluğun sonradan doğduğu ifade edilınelidir 16 . 3. Gerçek Teselsül (Tam Teselsül) - Gerçek Olmayan Teselsül (Eksik Teselsül) a. Genel Olarak 818 sayılı BK'da 6098 sayılı TBK'dan farklı olarak, birden çok kişi- nin aynı zarardan sorumlu olmaları iki şekilde hükme bağlanmışb. 818 sayılı BK'daki düzenlemelerden ilkim. SO'de hükme bağlanan, birden çok kişinin ortak kusurları ile neden oldukları zarardan sorumlulukları olup, bu teselsül haline doktrinde "gerçek teselsül(tam teselsül)" adı veril- mekteydi. Birden çok kişinin aynı zarardan sorumlu olınalarına ilişkin bir 14 Becker, Bekomm., Art. 143 N. 7; Gauch/Schluep/Emmenegger, N. 3916; Guhl, s. 31; Schwenzer, N. 88. Ol; Koller, s. 1204; Gautschi, s. 62. ıs Schwenzer, N. 88.01. 16 Von Tuhr/Escher, s. 302; Huguenın, N.1440; Schwenzer, N.88. 01; Gautschi, s. 63; Koller, s. 1204. - 16 Türk Borçlar Karıuııımda Müteselsil Borçluluk diğer husus BK m. 51'de hükme bağlanan ve doktrinde "gerçek olmayan teselsül(eksik teselsül)" olarak adlandırılan düzenlemeydiı 7 . Her ne kadar 818 sayılı BK döneminde kanun koyucu bu iki kuru- mu ayrı ayrı düzenlese de, her iki teselsül halinde de zarar gören, zararın tamamını sorumluların herhangi birinden isteyebilmekte ve zarar gören bir defa tatmin edilmekteydi ki 18 ; bu da doktrinde gerçek ve gerçek ol- mayan teselsül farkının pratikte bir anlam ifade etmediği, sadece teorik bir tartışmadan ibaret olduğuna ilişkin görüşlerin ortaya çıkmasına sebep olmuştu1 9 . 17 Berger, s. 665; Kari Oftinger/Emil W. Stark, Schweizerisches Haftlichtrecht, Erster Band: Allgemeiner Teil, 5. Auflage, Ziirich 1995, s. 493; Bucher, s. 498; Akıntürk, s. 124, 125; Kemal Tahir Gürsoy, Birden Fazla Kimselerin Aynı Zarardan Sorumluluğu, s. 58; Halil Arslanlı, Türk Borçlar Kanununun 50. ve 51. Maddelerinin Tefsiri, Ebül'ula Mardin'e Armağan, İstanbul 1944, s. 967; Mustafa Yaşar Aygün, Haksız Eylemlerde Tam Zincirleme Sorumluluk ile Karşılaştırmalı Olarak Eksik Zincirleme Sorumluluk (BK m. 50-51), Yargıtay Dergisi, Ekim 1978, Cilt: 4, Sayı: 4, s. 513; Oğuzman/Öz, s. 282; Metin Gürkanlar, Bir Zarara Birlikte Neden Olan Birden Çok Kişinin Sorumlu- luğu (BK m. 50), Ankara 1982 1 s. 4; Pelin Çavuşoğlu Işıntan 1 Türk Borçlar Kanunu Tasarısı'nda Yer Alan Haksız Fiillerde Teselsül Düzenlemesi Üzerine Düşünceler, Ga- latasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Yıl: 3, Sayı: 1, 2004/I, s. 499; Kırca, s. 646; Kapancı, s. 33; İsviçre Federal Mahkemesinin tam ve eksik teselsül ayrımına ilişkin kararlan için bakınız, BGE 104 II 232; BGE 89 II 122. 18 Oftinger/Stark, s. 501; Urs Leu, Art. 68-90, Basler Kommentar zum Schweizerisches Privatrecht, OR I, (Art. 1-529), 5. Auflage, Herausgeber: Heinrich Honsell, Nedim PeterVogt, WolfgangWiegand, Basel 2011, Art. 50 N. l; BGE 89 II 118. ı9- Von Tuhr/Escher, s. 321; Oftinger/Stark, s. 493; Merz, s. 103; Henri Deschenaux/ Pierre Tercier, Sorumluluk Hukuku, Çeviren, Salim Özdemir, Ankara 1983, s. 238; Christian Gion CASANOVA, Ausgleichsanspruch und Ausgeleichsordnung: Die Reg- ressregelung von Art. 51 OR, Zürich 2010, s. 45; İlgili hükme karşılık gelen İsviçre Borç- lar Kanunu'nda yalnız rücu ilişkisinde BKm. 50'nin uygulanacağı düzenlenmekle birlikte BK m. 51 rücu ilişkisinden söz edilmeksizin "haklarında birlikte zarar vukuuna sebebiyet veren kimseler hakkındaki hükümlere göre muamele olunur" şeklinde düzenlenmişti. İsviçre metninde sorumlular arasındaki rücu ilişkisi bakımından gerçek teselsül hükümlerinin uygulanacağı düzenlenmekle birlikte, BK m. 51'de böyle bir sınırlama söz konusu olmak- sızın BK m. S0'nin uygulanacağı ifade edilerek, BK m. 51 kapsamına giren hallerde de BK m. S0'nin uygulanacağı ifade olunmuştu. Bu nedenle doktrinde Türk hukuku bakımından tam ve eksik teselsül ayrımının yapılmayacağı, birden çok kişi kusurlu olsun veya olmasın, aralarında zararı meydana getirmek için önceden verilmiş bir karar olsun veya olmasın bir zarardan sorumlu olmaları halinde, bunlar arasında gerçek teselsülün varlığı kabul edil- mekteydi, Gürsoy, s. 72; yazar ayrıca eksile teselsüle ilişkin BK m. 5l'in muhtevasının i Miitcsclsil Borçluluk Kavran11, Tcsclsiilc 1/işkiıı Ayrımlar, Miitcsclsil Borçl"lugwı Tcırilıçcsi, Hııkııki Niteliği, Ôzcl/iklcri ve Beıızer Kurumlardan Ayırt Edilmesi 17 b. Gerçek Teselsül Doktrinde"tam teselsül" olarak da adlandırılan gerçek teselsül, birden çok kişinin ortak kusurları ile neden oldukları zarardan sorumlulukları olup 20 , BK m. SO'de "Birden ziyade kimseler birlikte bir zarar ika ettikleri takdirde2 1 müşevvik ile asıl fail ve fer an methali olanları tefrik edilmeksizin müteselsilen mesul olurlar. Hakim, bunların birbiri aleyhinde rücu hakları olup olmadığını takdir ve icabında bu rücuun şumulünün derecesini tayin eyler. Yataklık eden kimse, vakı olan kardan hisse almadıkça yahut iştirakiyle bir zarara sebebiyet vermedikçe mesul olmaz"şeklinde hükme bağlanmıştı. Bu hüküm gereğince, birden çok kişinin ortak kusurları ile neden ol- dukları zararlardan sorumlu olmaları için birtakım şartların bulunması gerekirdi ki; bu şartları, haksız fiilin bulunması, bu haksız fıilin ortak kusur ile işlenmesi ve aynı zararın meydana gelmesi şeklinde sıralamak mümkündü2 2 • İsviçre Borçlar Kanunu m. 5! 'den farklı olması nedeniyle hukukumuzda tam ve eksikte- selsül arasında fark bulunmadığını ifade etmiştir, Gürsoy, s. 58. 20 Von Tuhr/Escher, s. 319; Max Keller/Sonja Gabi, Das Schweizerische Schuldrecht, Band II, Haftpflichtrecht, Basel/Frankfurt 1988, s. 132; Heinz Rey, Ausservertragliches Haftplichtrecht, 4. Auflage, Zürich, 2008, N. 1427; Heierli/Schnyder, BasKomm., Art. 50 N. 4 vd; Leu, BasKomm., Art. 50 N. l; Weiss, s. 53; Hablutzel, s. 16; Oftinger/ Stark, s. 493; Deschenaux/Tercier, s. 239; O. Gökhan Antalya, Borçlar Hukuku Ge- nel Hükümler, Cilt II, İstanbul 2015, s. 536. 21 Hükümde yer alan "birlikte ika ettikleri takdirde" ifadesi mehaz Kanunun Almanca met- nine göre "müşterek kusurlarıyla sebebiyet verdikleri takdirde" şeklinde anlaşılması gerek- tiği doktrinde haklı olarak ifade edilmişti, Haluk Tandoğan, Türk Mes'uliyet Hukuku, İstanbul 2010, s. 367,368; Tuncer, s. 419,420. 22 Zararın bölünemez olması ile kastedilen zararın bölünemeyen, zarar verenlerden her bi- rine paylaştırılması mümkün olmayan bir zarar olmasıdır. Zarar verenlerden her birinin bağımsız bir zarara sebep olması veya zararın tespit edilebilen belli bir bölümüne sebep olması halinde, müteselsil sorumluluk yerine kısmi sorumluluk uygulama alanı bulur. Zararın bu şekilde bölünebildiği hallerde ise zarar verenlerden her birinin sebep olduğu kısmı tazmin etmesi gerekir, Eren, Genel Hükümler, s. 811; Tandoğan, Mesuliyet, s. 375; İzzettin Sönmez, Borçlar Kanununun 50. Maddesine Göre Birden Fazla Şahısların Müteselsil Sorumluluğu, Ankara Barosu Dergisi, Yıl: 1967, S. 3, s. 446-448; Akıntürk, s. 126 vd.; Aygün, s. 526; Kırca, s. 645; bu hususa ilişkin ayrıntılı bilgi için bakınız, Tun- cer, s. 420; Gürkanlar, s.51vd.; Sönmez, s.446; bu konuda ileride haksız fiilden doğan müteselsil borçluluk hallerinde ayrıntılı açıklamalar yapılacağından, burada sadece bu şartları saymakla yetiniyoruz. - 18 Tiirk Borçlar J