powered by

powered by

Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009170 TÜRK CEZA MUHAKEMESİ HUKUKUNDA İDDİANAMENİN İADESİ Ahu KARAKURT ∗ giriş 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) getirdiği ye- niliklerden birisi de, iddianamenin iadesi kurumudur. İddianamenin iadesi, soruşturma evresinde sunulan iddianamenin mahkemece mu- hakemeden geçirildikten sonra kanunda sayılan sınırlı nedenlere bağlı olarak savcılığa geri gönderilmesi anlamını taşır. Soruşturma evresinde delillerin toplanmasında eksik kalındığı, başlangıç şüphesiyle kamu davası açıldığı, iddianamede yer verilmesi gereken unsurlara çoğu kez yer verilmediği, bazen sanık ve şüpheli haklarının ihlal edildiği, kovuşturma evresinin yavaş ilerlediği geçmiş dönemler düşünüldüğünde ceza muhakememiz bakımından iddiana- menin iadesi olanağının değerinin oldukça büyük olduğu ortaya çık- maktadır. Bu çalışmada CMK’nın iddianamenin iadesine ilişkin düzenleme- sinin ele alınmasının nedeni, iddianamenin iadesinin ceza muhakeme- sindeki işlevini ana hatları ile tanıtmak ve CMK’nın 174. maddesinde- ki düzenleniş biçimiyle kendisinden beklenen işlevi yeterince yerine getirip getiremeyeceğini sorgulamaktır. Çalışmada öncelikle iddianamenin iadesi kurumu hakkında bilgi verilmiş, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu döneminde iddianame- nin iadesi kurumuna duyulan ihtiyaç ve bu hususla ilgili olarak geti- rilen öneriler ele alınmıştır. Daha sonra 5353 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda Değişiklik Yapan Kanun’un ve 5560 sayılı Çeşitli Kanun- ∗ Ar. Gör., Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Kamu Yöne- timi Bölümü Hukuk Bilimleri ABD. hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009171 larda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun’un ilgili hükümleri dikkate alınarak, iddianamenin iadesinin şartları, yasak olduğu haller, usulü, sonuçları açıklanmaya ve tartışmalı olduğu düşünülen yönleri irdelen- meye çalışılmıştır. I. TÜRK CEZA MUHAKEMESİ HUKUKUNDA İDDİANAMENİN İADESİNE DUYULAN İHTİYAÇ VE İDDİANMENİN İADESİ KURUMUNUN KABULÜ A. Soruşturma Evresi ve İşlevi Soruşturma evresi, CMK’nın 2. maddesinde, yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen süreç olarak tanımlanmıştır. 1 Maddi gerçeğe ulaşmak amacını taşıyan ceza muhakemesinin olmazsa olmazı, ilk ve belki de en önemli aşama- sı soruşturma evresidir. Şöyle ki; ön şartı olduğu kovuşturma evresi- nin sağlıklı ve sonuç getirebilecek bir şekilde yürütülmesi soruşturma evresine bağlıdır. Bu evrenin beyni Cumhuriyet savcısıdır. CMK’nın 160. maddesine göre, cumhuriyet savcısının görevi, kamu davası açıp açmamaya karar vermek üzere gereken incelemeyi yapıp, maddi gerçeğin araştırılma- sına ve adil bir yargılama yapılmasına imkan sağlayacak şüphelinin lehine veya aleyhine olan delilleri toplayarak, onları muhafaza altına almak, iddianameyi hazırlamak, şüphelinin haklarını korumaktır. Soruşturma evresinin ayıklayıcılık ve hazırlayıcılık olmak üzere iki işlevi vardır. Ayıklayıcılık işlevi, hangi olaylar hakkında kovuştur- ma yapılıp, hangileri hakkında yapılmayacağının değerlendirilmesini anlatır. 2 Hazırlayıcılık işlevi ise bir üst evre olan kovuşturma evresi- ne geçilmesine karar verilmesi halinde bu dönemin en kısa sürede, en sağlıklı şekilde sonuçlanması için şüpheyi oluşturan tüm olgu ve delil- lerin ortaya konmasını ifade eder. 3 1 CMK’da soruşturma evresi tanımlanırken “suç şüphesinin öğrenilmesi” ibaresi- ne yer verilmesinin yerinde olmadığı, çünkü şüphenin öğrenilemeyeceği, bu ifade yerine “bir suçun işlendiğinin öğrenilmesi” deyime yer verilmesinin daha doğru olacağı yönündeki eleştiri için bkz. Özbek, Veli Özer, Ceza Muhakemesi Hukuku, Ankara 2006, s. 184. 2 Yurtcan, Erdener, Ceza Yargılaması Hukuku , İstanbul 2005, s. 368. 3 Yurtcan, s. 368. Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009172 B. Soruşturma Evresinin İşlevlerini Yerine Getirmemesinin Nedenleri ve Sonuçları Soruşturma evresinde yapılan hatalar; yetersiz ya da dikkatsiz araştırma ve incelemeye dayalı olarak gerekli delillerin toplanamama- sı, kamu davasının yeterli şüpheye ulaşılmadan açılması, iddianame- de bulunması gereken unsurların eksikliği şeklinde özetlenebilir. Soruşturma evresinin yukarıda açıklanan ayıklayıcılık ve hazırla- yıcılık işlevlerini tam olarak yerine getirmemesine neden olan bu hata- ların bedelleri, birçok açıdan ağır olduğu gibi çoğu kez sanık ve şüphe- liyi aşarak toplumsal sorunlara yol açmaları sebebiyle geniş olumsuz etkiler de içermektedir. Türk ceza muhakemesinde geçtiğimiz yıllarda sıklıkla yaşanan sorunlar dikkate alındığında bu hataların neden olduğu sonuçlara örnek olarak; suçun asıl failleri yerine sanık sandalyesinde başkaları- nın oturması, lekelenmeme hakkının ihlali, aslında suç teşkil etmeyen bir fiilden dolayı senelerce haksız yere yargılanmak, suç işlenmesiyle bozulan toplumsal barışın faillerin cezalandırılması suretiyle yeniden tesisinin, zamanında elde edilmeyen ve artık elde edilmesi imkansız olan bir delilin yokluğu nedeniyle olanaksız hale gelmesi, bu neden- le suçtan zarar görenlerin devlete olan güveninin azalması, bireylerin suçluları bizzat cezalandırmak maksadıyla yeni suçlar işlemesi, makul süre sınırını aşan yargılamalara dayalı insan hakları ihlalleri, zamanaşı- mına uğramış davalar gösterilebilir. Ayrıca beş dakika gibi kısa sürede biten, okunması gereken belgelerin duruşma zabıtlarında okunduğu yazılı olmasına rağmen okunmadığı, süre sıkıntısı nedeniyle avukat- ların, tanıkların, sanıkların yeterince konuşmasına fırsat verilmeyen, sürekli bazı belgelerin gelmesi için ertelenen duruşmaların yanı sıra emek, para ve zaman kaybı da sıklıkla karşılaşılan diğer örneklerdir. Soruşturma evresinin birinci derece yöneticisi cumhuriyet sav- cısıdır, sorumluluk da ona aittir. Ancak yukarıda belirtilen örnekler dikkate alındığında sorumluluğun kime ait olduğundan ziyade sakın- calı sonuçlardan uzak durulabilmesinin daha önemli olduğu, ortaya çıkmaktadır ki; bu bağlamda soruşturma evresinin fonksiyonlarının ne ölçüde yerine getirildiğinin münferiden her olayda denetlenmesi hayati önem taşımaktadır. hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009173 C. Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu Döneminde Soruşturma Evresinin İşlevini Yerine Getirip Getirmediğinin Denetlenmesine Duyulan İhtiyaç ve Getirilen Çözüm Önerileri 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nda (CMUK) 1985 yılında 3506 sayılı Kanun ile yapılan değişiklik öncesinde ceza mu- hakemesi, hazırlık soruşturması ve ilk soruşturmanın birleşiminden meydana gelen ön soruşturma ile son soruşturmanın toplamından oluşmaktaydı. İlk soruşturma, hazırlık soruşturmasının hazırlayıcılık ve ayıklayıcılık işlevlerini tam olarak yerine getirip getirmediğini de- netlemekteydi. Ayrıca gereksiz duruşma yapılmasını da engellemekteydi. Özel- likle ağır suçlar için kabul edilen bu evrede, delil toplanmaktaydı ve her türlü koruma tedbirine başvurulabilmekteydi. 4 Şöyle ki; hazırlık soruşturmasının neticesinde cumhuriyet savcısı talepname düzenleyerek sorgu hakiminden ilk soruşturmanın açılma- sını, bir başka ifade ile son soruşturma evresine geçilmesi açısından delillerin yeterliliğine karar verilmesini isterdi. Sorgu hakimi de bu is- temi kabul ederse delil toplayarak Cumhuriyet savcısından soruştur- maya geçilip geçilmemesi bakımından mütalaasını sunmasını isterdi. Savcının son soruşturma açılması talebini içeren iddianame şüpheliye tebliğ edilir ve kendisinden üç gün içinde savunmasını bildirmesi is- tenirdi. Sorgu hakimi bu aşamadan sonra iddia ve savunmaları ince- leyerek son soruşturma açılmasına ya da ek soruşturma yapılmasına veya son soruşturmaya geçilmemesine karar verirdi. 5 Böylece kişinin sadece yürütmenin bir ajanı olan savcının iddiası ile mahkeme önüne çıkarılması ve aleni duruşmada lekelenmesi engellenmekte, 6 ara mu- hakeme ile hakim güvencesi sağlanmaktaydı. 7 1985 yılında ilk soruş- turma devresi ve sorgu hakimliği, gereksiz yere muhakemeyi uzattığı temel gerekçesi ile kaldırıldı. Ön soruşturma aşaması sadece hazırlık soruşturmasından ibaret kaldı. Bu sonuç savcının düzenlediği iddia- 4 Centel, Nur / Zafer, Hamide, Ceza Muhakemesi Hukuku, İstanbul 2005, s. 365. 5 İlk soruşturma hakkında geniş bilgi için bkz. Tosun, Öztekin, Türk Ceza Muhakeme- si Dersleri C.II Muhakemenin Yürüyüşü, İstanbul 1976, s. 65 vd. 6 Cihan, Erol/Yenisey, Feridun, Ceza Muhakemesi Hukuku, İstanbul 1997, s. 20. 7 Kühne Hans- Heiner, Strafprozeβlehre, 4. Bası, Heidelberg 1993, 329’dan aktaran Centel / Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku (2005), s.366. Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009174 name ile kamu davasının açılması anlamını taşıyordu ve öğretide kimi yazarlarca eleştirilmişti. 8 1985 sonrasında savcılık kurumu, CMUK’da hazırlık soruşturma- sı olarak isimlendirilen soruşturma evresinde, şüphelinin üzerine atılı suç ile ilgili olarak lehe ve aleyhe delilleri toplamak, yeterli şüpheye ulaşıldığında kanunda sayılan tüm unsurları içeren bir iddianame ha- zırlayarak dava açmak şeklinde sıralayabileceğimiz görevlerini tam olarak yerine getirmekten uzaklaşmıştı. Ülkemizde o dönemde mah- keme önüne giden davalarda Türkiye’ye özgü yüksek beraat kararı oranının (%30) 9 ortaya koyduğu gerçek, soruşturma evresinin neredey- se hiç yapılmadığı, davaların olgunlaşmadan, yeterli delil, iz, eser ve emare toplanmadan, hukuka aykırı olarak basit şüphe ile açıldığıydı. 10 Bu durumun lekelenmeme hakkını ihlal ettiği ortadaydı. İddia faali- yetinin madde numarasını söyleyerek en ağır cezayı talep etmekten ibaret olduğu gibi yanlış bir anlayış mevcuttu. 11 Ayrıca, hazırlık soruş- turmasında yapılan hususların büyük bir çoğunluğunun son soruştur- ma safhasında tekrarlandığı, ayrıntılı işlemler bir yana nüfus ve sabıka kaydı gibi pek çok temel belgenin bile hazırlık soruşturması sırasında toplanmayıp mahkemeye bırakıldığı, bu uygulamaların neden olduğu parçalı muhakemenin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin kararla- rında da belirtildiği üzere, insan haklarına aykırı olduğu 12 getirilen di- ğer eleştirilerdi. Doktrinde, yapılacak bir kanun değişikliği ile yeni bir ara muha- 8 Yenisey, Feridun, Uygulanan ve Olması Gereken Ceza Muhakemesi Hukuku Duruşma ve Kanunyolları, İstanbul 1990, s.5., Kunter, Nurullah /Yenisey, Feridun /Nuhoğlu, Ayşe, Muhakeme Hukuku Dalı Olarak Ceza Muhakemesi Hukuku, İstanbul 2006, s. 1147. 9 Öğretide YÜCEL mahkumiyet oranının İngiltere’de %90.5 (1995), İsveç’te %94.7 (1992), Fransa’da %98.9(1992), Japonya’da 99.9 (1994) olduğunu belirtmektedir. YÜCEL Ceza Muhakemesi Kanunun Tasarısı’nın madde gerekçelerinde belirtile- nin aksine Türkiye’de beraat oranının %30 değil, 1959 yılında %28.88, son yıllarda ise %17.66 olduğunu ifade etmektedir. Yücel, Mustafa Tören, “Yeni Ceza Muhake- mesi Kanunu (YCMK) Karşısında Ceza Adaleti Sisteminin –de facto- Görünümü ve Sosyolojik Çıkmazlar”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Y. 18, S. 57, Mart-Nisan 2005, s. 39. 10 Ceza Muhakemesi Kanunun Tasarısı Madde Gerekçeleri, www. ceza-bb.adalet.gov.tr/mevzuat/cmkmaddegerekcedoc (28.10.2005) 11 Özkorul, İsmet, “Ceza Muhakemesi Kanunu”, http://www.ceza- bb.adalet.gov. tr/makale/173doc, (28.10.2005) 12 Aydın, Murat, Kamu Davasının Açılması ve İddianame, Ankara 2003, s. 106. hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009175 keme kurumunun yaratılması gerektiğini, bu suretle ilk soruşturma- nın kaldırılmasıyla oluşan sorunların giderilebileceğini ve en önemlisi şüphelinin elde yeterli delil yokken, halka açık duruşmada lekelen- mesinin önlenebileceğini ifade eden yazarlar bulunmaktaydı. 13 Ayrıca sorunun, sadece iddianamenin unsurlarından bazılarına iddianamede yer verilmemesi hali ile sınırlı olmak üzere, mahkemece CMUK’nın 258. maddesinin 4. fıkrasına dayalı olarak ara karar vermek suretiyle giderilebileceğini savunan yazarlar da bulunmaktaydı. 14 Bu öneriler o dönemlerde hazırlanan Ceza Muhakemesi Kanunu tasarılarına da yansımaktaydı. 15 Sorunun çözümüne yönelik olarak uygulamada ise iddianamede hangi suçtan dolayı dava açıldığının anlaşılmadığı hal- lerle sınırlı olmak üzere dosyanın Cumhuriyet savcılığına geri gönde- rildiği görülmekteydi. 16 D. İddianamenin İadesi ve Ceza Muhakemesi İçindeki Yeri CMUK’ta 1985 yılında yapılan değişiklik sonrasında yaşanan so- runları gidermek, bu bağlamda soruşturmanın eksiksiz yapılması ve iddianamenin düzgün hazırlanmasını sağlamak için kanun koyucu, CMK’nın ikinci kitabının ikinci kısmının ikinci bölümünde iddianame- nin iadesine 17 yer vermiş, isnadın yargılama sırasında değil, soruştur- 13 Öztürk, Bahri/Erdem, Mustafa Ruhan/ Özbek, Veli Özer, Uygulamalı Ceza Muha- kemesi Hukuku, Ankara 2004, s.762., Yurtcan, s.369., Yenisey, s.6. 14 Centel, Nur / Zafer, Hamide, Ceza Muhakemesi Hukuku, İstanbul 2003, s. 304. 15 1999 tarihli CMUK Tasarısı’nın konuya ilişkin hükümlerinin değerlendirilmesi için bkz. Hacıoğlu, B. Caner, “1999 Tarihli CMUK Tasarısı’nda Muhakemenin Yü- rüyüşüne İlişkin Düzenlenen Ara Soruşturma Devresi (Orta Aşama) Üzerine Bir İnceleme”, Atatürk Üniversitesi Erzincan Hukuk Fakültesi Dergisi, C.VI, S. 1-4, Erzin- can 2002, s. 147 vd. 16 Yenisey, s. 6. 17 Öğretide ÖZAR kurumun kanundaki isimlendirilmesinin doğru olmadığı düşün- cesindedir. İddianamenin “iadesi” ye­ rine “reddi” ibaresinin tercih edilmesinin daha uygun olacağını savunarak bu görüşünü şöyle gerekçelendirmektedir: “İade için önce “kabul” etmek lazım, kabul edilmemiş bir şey iade edilmez. Bu duruma ise, kabul etmemek anla­ mına gelen “ret” kelimesi uygun düşer. Hem, iddiana­ menin iadesi üzerine iddianameye kaldığı yerden devam edilmemesi, soruşturma defterine yeni­ den kayıt yapıl- ması, sonraki iddianameye yeni numara verilmesi gibi pratik sonuçlar da, olan-bitenin “ret” işlemi olduğunu doğrulamaktadır”, bkz. Özar, Süleyman, “İddianamenin İadesi Tespitler, Sorunlar ve Öneriler”, http://www.yayin.adalet.gov.tr/ 28_sayi%20 içerik/Süleyman%20ÖZAR.htm, (30.09.2008) Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009176 manın sonunda somutlaşmasını sağlamayı amaçlamıştır. 18 İddianame- nin iadesi, soruşturma evresinde sunulan iddianamenin mahkemece muhakemeden geçirildikten sonra kanunda sayılan sınırlı nedenlere bağlı olarak savcılığa geri gönderilmesi anlamını taşır. İddianamenin iadesine ya da kabulüne karar verilmesi için iddi- anamenin mahkemece değerlendirilmesi gerektiği açıktır. Kanımızca iddianamenin değerlendirilmesine ilişkin sürecin muhakemenin han- gi evresine dahil olduğu tartışılması gereken bir konudur. Bu bağlamda doktrinde ileri sürülen ilk görüşe göre iddianamenin değerlendirilmesi süreci ne kovuşturma ne de soruşturma evresi içeri- sindedir, kanunda açıkça belirtilmemiş olsa da ancak ara bir muhake- me olarak nitelendirilebilir. 19 Bu görüşün temel gerekçeleri şunlardır: CMK’nın 170. maddesinin 2. fıkrası hükmü, soruşturma evresinin so- nunda toplanan deliller suçun işlendiği konusunda yeterli şüphe oluş- turuyorsa savcı tarafından iddianamenin düzenleneceğini öngörmek- tedir. Bu açıklama dolaylı olarak soruşturma evresinin bitiş anını da göstermektedir. Şöyle ki, soruşturma evresi, yeterli şüpheye ulaşıldı- ğında savcı tarafından iddianamenin düzenlenmesi ile sona erecektir. Mahkemece iddianamenin kabulü ya da iadesi bakımından yapılacak olan değerlendirme, savcılıkça iddianamenin düzenlenmesinden de sonraki bir aşamadır. O halde bu süreç soruşturma evresinin dışında yer almaktadır. 20 Öte yandan CMK’nın 2. maddesinde kovuşturma ev- resi iddianamenin kabulünden hükmün kesinleşmesine kadar süren süreç olarak tanımlandığından, iddianamenin değerlendirilmesi ko- vuşturma evresine de dahil değildir. Çünkü iddianamenin değerlen- dirilmesi iddianamenin kabulünden önceki bir aşamadır. 18 Feyzioğlu, Metin, “Ceza Muhakemesi Kanunu’na Göre, İddianamenin Hazırlan- masına ve Kabulüne İlişkin Bazı Düşünceler”, Ceza Hukuku Dergisi, Y.1, S.1, Ekim 2006, s. 31. 19 Bkz. Öztürk, Bahri/Erdem, Mustafa Ruhan, Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, Ankara 2006, s.640., Centel/Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku (2005), s. 369., Keskin, İbrahim, “İddianamenin İadesi”, Adalet Dergisi, Y. 97, S. 25, Mayıs-2006, s. 144., Gültekin, Özkan, “İddianamenin İadesi”, Terazi Hukuk Dergisi, S.3, Kasım 2006, s. 57., Yenidünya, A. Caner, “5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda Kamu Da- vasının Açılması, İddianamenin Unsurları ve İadesi”, E-Akademi Hukuk, Ekonomi ve Siyasal Bilimler Aylık İnternet Dergisi, S.60, Şubat 2007, http://www.e-akademi. org/makaleler/ acyenidunya-1.htm, (20.08.2008) 20 Centel / Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku (2005), s. 368. hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009177 İleri sürülen bizim de katıldığımız aksi görüşe göre iddianamenin iadesi soruşturma aşamasına dahildir. Bu aşamayı bir ara muhakeme olarak nitelendirmek kanunun düzenleme biçimine uygun düşmez. Çünkü söz konusu aşama CMK’nın 2. maddesinde soruşturma ev- resinin içinde tanımlanmıştır. 21 Şöyle ki; CMK’nın 2. maddesine göre soruşturma evresi, yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen süreçtir. İddianamenin kabulü kararı, mahkemece iddianamenin değerlendirilmesi süreci sonrasında verilen bir karar olduğundan, söz konusu süreç soruşturma evresinin içerinde yer almaktadır. Aynı sav kanunun sistematiğiyle de destek- lenebilir. Çünkü iddianamenin iadesi soruşturma evresi başlığını taşı- yan CMK’nın ikinci kitabında düzenlenmiştir. 22 II. İDDİANAMENİN İADESİNİN ŞARTLARI, YASAK OLDUĞU HALLER, USULÜ VE SONUÇLARI A. İddianamenin İadesinin Şartları 1. Ön Şart: Bir İddianamenin Varlığı İddianamenin iadesinin konusu ancak bir iddianame olabilir. Mahkemeye yöneltilen ve bir talep içeren her belge, iddianame niteliği taşımamaktadır. Bir istemin iddianame olarak değerlendirilebilmesi, öncelikle onun savcı tarafından mahkemeye sunulmasına ve ayrıca kamu davası açmaya yönelik olmasına bağlıdır. 23 O halde savcı dışına 21 Şahin, Cumhur, Ceza Muhakemesi Hukuku-I, Ankara 2007, s. 21,22. 22 Bu görüşün benimsenmesi halinde soruşturmanın gizliliğini ihlal suçunu düzen- leyen TCK’nın 285. maddesinin 1. fıkrasının iddianamenin mahkemece incelendi- ği aşamada gerçekleşen gizlilik ihlallerine uygulanması mümkün olacaktır. Oysa karşıt görüş benimsenirse aynı sonuca ulaşılamayacaktır. Özellikle üzerinde geniş biçimde toplumsal duyarlılık oluşmuş konularda şüpheli olanlar hakkındaki id- dianamede yer alan iddiaların, iddianamenin mahkemeye sunulmasıyla birlikte henüz iddianamenin kabulüne karar verilmeden, basın yoluyla alenileştirilmesi lekelenmeme hakkının ciddi biçimde ihlali anlamını taşımaktadır. Bu ihlallerin önüne geçilmesi iddianamenin iadesi kurumunun temel amaçlarındandır. Bu açı- dan bakıldığında da mahkemece iddianamenin incelendiği aşamanın soruşturma evresi içinde değerlendirilmesi iddianamenin iadesi kurumunun ruhuna uygun olacaktır. 23 Öğretide iddianame yerine geçen belge bulunup bulunmadığı tartışmalıdır. Öz- türk ve Erdem iddianame yerine geçen bir belge bulunmadığını, tüm ceza dava- larının ancak iddianameyle açılabileceğini savunmaktadır. Bu görüşe göre özel soruşturma kuralları gereği soruşturma işlemlerinin bir kısmının veya tamamının Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009178 bir kimsenin mahkemeye sunduğu belgenin iddianamenin iadesi yo- luyla geri çevrilemeyeceği ortadadır. 24 Öte yandan savcının iddiana- me dışında mahkemeye takdim ettiği diğer belgeler de iddianamenin iadesine konu olamaz. Nitekim Yargıtay Sekizinci Ceza Dairesi’nin 04.10.2005 tarihli 2005/2622 Esas, 2005/9017 Karar numaralı kararın- da, görülmekte olan davayla ilgili olarak, bulundurulması başlı başına suç teşkil eden eşyanın müsaderesine yönelik savcılığın istemini içe- ren belgenin iddianame niteliği taşımadığı, bu nedenle de CMK’nın 170. maddesinde belirtilen unsurları içermediği gerekçesi ile iadesinin mümkün olmadığı ifade edilmiştir. 25 2. İddianamenin İadesi Nedenlerinden En Az Birinin Mevcut Olması Kanun koyucu iddianamenin iadesi nedenlerini CMK’nın 174. maddesinin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentlerinde sıralamıştır. Şöyle ki; a. İddianamenin Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 170. Maddesine Aykırı Olarak Düzenlenmesi 1. Yeterli Şüpheye Ulaşılmadan İddianame Düzenlenmiş Olması CMK’da 5353 sayılı Kanun’la 174. madde değiştirilmeden önce iddianamenin iadesine sebep olan ilk neden, “iddianamenin CMK’nın 170. maddesindeki unsurları içermediğinin tespit edilmiş olması” şeklinde savcı dışında yetkili kurul veya kimse tarafından yapılması halinde fezleke doğru- dan mahkemeye değil, savcılığa verilecektir. Öztürk/Erdem, s. 640–641., Toroslu ve Feyzioğlu ise iddianame yerine geçen belge bulunduğunu belirterek 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun 114. maddesini örnek göstermektedir., Bkz. Toros- lu, Nevzat/ Feyzioğlu, Metin, Ceza Muhakemesi Hukuku, Ankara 2006, s. 34. 24 Devletin, Cumhuriyet Başsavcılığı makamları dışında kalan makamları tarafından işin doğrudan mahkemeye gönderilebileceği durumlarda, bu makamların iddia- namenin yerine geçen dava açan belgeleri iade edemeyeceği, çünkü kanunda sade- ce iddianamenin iadesinin düzenlendiği hakkındaki görüş için bkz. Centel / Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku (2005), s.371., Toroslu/ Feyzioğlu, s. 271. 25 Y.8.CD., E.2005/2622, K.2005/9017, T.04.10.2005, www.adalet.org/ yenickarar20. php (28.10.2005) hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009179 ifade edilmişti. 26 O dönemde bu iade sebebinin savcının yeterli şüphe- ye ulaşmadan iddianame düzenlemesi halini kapsamadığı söylenmek- teydi. CMK’nın 170. maddesinin 2. fıkrasının savcının yeterli şüpheye ulaştığında iddianame düzenlemesini sağlamaya yönelik bir yüküm- lülüğü içerdiği, bu hususun iddianamenin bir unsurunu teşkil etmeye- ceği ifade ediliyordu. 27 Kanımızca o dönem için yapılan bu yorumun kanun değişikliğinden sonra bir geçerliliği kalmamıştır. 28 Çünkü ka- nun koyucu unsur teriminden vazgeçerek CMK’nın 170. maddesinin bütününe yollama yapmıştır. CMK’nın 170. maddesinin ikinci fıkra- sında cumhuriyet savcısının soruşturma evresinin sonunda toplanan deliller, suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyor ise id- dianame düzenleyeceği ifade edilmiştir. Bu nedenle artık mahkeme, savcının yeterli şüpheye 29 ulaşmadığından bahisle iddianameyi iade edebilecektir. Kanımızca, mahkemenin savcının yeterli şüpheye ulaşmadan id- 26 Ceza Muhakemesi Kanunu Tasarısı’nda hem iddianamenin iadesine hem de iddi- anamenin reddine yer verilmişti. Yeterli şüpheye ulaşılmadan hazırlanan iddiana- menin mahkemeye sunulması iddianamenin iadesi sebebi olarak değil, iddiana- menin reddi nedeni olarak düzenlenmişti. Kanunlaşan metinde ise; iddianamenin iadesi ile iddianamenin reddi, iddianamenin iadesi başlığı altında birleştirilmiştir. 27 Feyzioğlu, Metin, “5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu Hakkında Bazı Tespit ve Değerlendirmeler”, http://www.law.ankara.edu.tr/yazicidostu.php?yad=1340, (28.10.2005) 28 Aksi yönde bkz. Özar, “İddianamenin İadesi Tespitler, Sorunlar ve Öneriler”, http://www.yayin.adalet.gov.tr/28_sayi%20içerik/Süleyman%20ÖZAR.htm, (30.09.2008) Mevcut yasal düzenleme karşısında iddianamenin yeterli şüpheye ulaşılmadan düzenlendiği gerekçesiyle iade edilip edilemeyeceğini bağımsız olarak tartışma- yan Feyzioğlu, kovuşturma yer olmadığına dair karar verildikten sonra yeni delile ulaşılmadıkça kamu davası açılmayacağını düzenleyen CMK’nın 172. maddesinin 2. fıkrasına aykırılığın iddianamenin iadesi nedeni olduğunu belirtirken konuyu dolaylı olarak ele almaktadır. Şöyle ki; Feyzioğlu’na göre mahkemenin iddiana- menin iadesi muhakemesinde suçun işlendiği konusuna yeterli şüphe ölçütünün oluşup oluşmadığını değerlendirme yetkisi olmamalıdır. Çünkü bu değerlendir- me işin esasına ilişkindir. Esasa ilişkin değerlendirmeler ise yalnız kovuşturma evresinde ve çelişme yöntemi uygulanarak yapılmalıdır. Bkz. Feyzioğlu, “Ceza Muhakemesi Kanunu’na Göre, İddianamenin Hazırlanmasına ve Kabulüne İlişkin Bazı Düşünceler”, s. 35. 29 Eldeki delillere nazaran, yapılacak bir duruşmada sanığın mahkum olma ihtimali beraat etme ihtimalinden daha kuvvetli görülüyor ise yeterli şüphe, mahkum olma olasılığı kuvvetle muhtemel ise kuvvetli şüphe söz konusudur. Tanımlar için bkz. Öztürk /Erdem, s. 485. Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009180 dianameyi düzenlemiş olduğu gerekçesiyle iade kararı vermesi, ihsası rey niteliği taşımaz. 30 Aksi bir yorum, mahkemenin hükümden önce sanık hakkındaki şüphenin yoğunluğunu takdir ettiği diğer tüm du- rumlarda da ihsası reyde bulunulduğunun kabulünü gerekli kılar. Bilindiği üzere kovuşturma esnasında yargılamayı yürüten mahkeme birçok koruma tedbirleri hakkında karar verirken, şüphenin kanunda her bir koruma tedbiri için öngörülen yoğunluğa ulaşıp ulaşmadığını takdir etmektedir. Bu bağlamda tutuklama, iletişimin tespiti, dinlen- mesi, kayda alınması gibi bazı koruma tedbirlerinin uygulanmasına karar vermek için olayda yeterli şüpheden çok daha fazlasını ifade eden kuvvetli şüphenin var olup olmadığını tartışmaktadır. Hüküm- den önce mahkemenin kuvvetli şüphenin varlığına yönelik yaptığı tes- pitine sonuç bağlayarak karar vermesi ihsası rey niteliğinde değilse, yeterli şüphenin olup olmadığı yönündeki görüşüne dayalı kararları (örneğin iddianamenin iadesi kararı) evleviyetle ihsası rey olarak de- ğerlendirilemez. 2. Görevli ya da Yetkili Olmayan Bir Mahkemeye Hitaben İddianamenin Düzenlenmiş ve Sunulmuş Olması Bu iade sebebini, iddianamede yer alan ifadelerden dolayı ek bir araştırmaya gerek kalmaksızın mahkemenin açıkça ve tartışmasız ola- rak görevsiz veya yetkisiz olduğunun anlaşılması durumu ile sınırlı tutarak yorumlamak gerekir. Nitekim bu husus, 5353 sayılı Kanun’un 27. maddesinin gerekçesinde de “görevsizlik ve yetkisizlik konusunda id- dianamede bariz çelişki ya da yanlışlık bulunması” şeklinde ifade edilmiş - tir. Mahkeme, görevli ve yetkili mahkeme konusunda, sadece savcı- dan farklı bir hukuki değerlendirme yapması nedeni ile aksi sonuca varıyorsa, sorun yetki ve görev uyuşmazlığının konusu olabilecek bir husustur, iddianamenin iadesi ile halledilemez. 31 Mahkeme böyle bir 30 Özar, savcının yeterli şüpheye ulaşmadığı gerekçesiyle iddianamenin iade edi- lemeyeceği görüşündedir. Görüşünü delillerin yeterli şüphe oluşturup oluştur­ madığı hususunun, maddî meseleyle temasa geçmeyi, kanaati oluşturmayı so- nuçladığı tespitiyle gerekçelendirmektedir. Aksi görüşün kabulünün ih­ sas-ı reye, ön yargılamaya ve adil yar­ gılamamaya neden olacağını ileri sürmektedir. Özar, “İddianamenin İadesi Tespitler, Sorunlar ve Öneriler”, http://www.yayin.adalet. gov.tr/ 28_sayi%20içerik/Süleyman%20ÖZAR.htm, (30.09.2008) 31 Kilis Milletvekili Hasan Kara ve İki Millet Vekilinin Ceza Muhakemesi Kanunu’nda Değişiklik Yapılmasına dair Kanun Teklifi ve Adalet Komisyonu Raporu, http:// hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009181 durumda görevsiz olduğu kanaatindeyse, iddianamenin kabulünden sonra görevsizlik kararı vermelidir. 32 Kanımızca davaya bakan mahke- menin kovuşturmanın her hal ve derecesinde görevli olup olmadığına karar verebileceğini söyleyen CMK’nın 4. maddesi bu yorumu destek- lemektedir. Çünkü kovuşturma evresi CMK’nın 175. maddesine göre iddianamenin kabulü ile başlar ve CMK’nın 4. maddesinde bilinçli ola- rak kovuşturma ibaresine yer verilmiştir. Ancak hükmün bu şekilde yorumlanması, 06.12.2006 tarih ve 5560 sayılı Kanun ile CMK’nın 6. maddesinde yapılan değişiklikten önce asıl görevli mahkemenin alt dereceli bir mahkeme olduğu gerekçesine dayalı olarak görevsizlik kararı verilmesine engel olmaktaydı. Şöyle ki; “söz konusu maddede iddianamenin kabulünden sonra, yargılamanın alt dereceli bir mahkemeye ait olduğu gerekçesiyle görevsizlik kararı verile- meyeceği” ifade edilmekteydi. Bu durum haklı olarak eleştiri konusu yapılmaktaydı. 33 Yapılan eleştirileri dikkate alan kanun koyucu 34 soru- nu, 6. maddeyi “Duruşmada suçun hukuki niteliğinin değiştiğinden bahisle görevsizlik kararı verilerek dosya alt dereceli mahkemeye gönderilemez” şek- linde yeniden formüle ederek giderdi. Yapılan bu değişiklikle birlikte artık ceza mahkemelerinin iddianameyi kabul ettikten sonra, henüz duruşma yapılmadan önce yargılama görevinin alt dereceli mahkeme- ye ait olduğu gerekçesiyle görevsizlik kararı vermesi mümkün hale gelmiştir. Öte yandan mahkeme yetkisiz olduğu kanaatindeyse, “yetkisizlik iddiası sanık tarafından ancak ilk derece mahkemelerinde duruşmada sorgu- sundan, bölge adliye mahkemelerinde incelemenin başlamasından ve duruş- malı işlerde inceleme raporunun okunmasından önce bildirir, bu aşamadan sonra ileri sürülemez, mahkeme de bu hususta re’sen karar veremez” diyen CMK’nın 18. maddesi dikkate alındığında iddianameyi kabul etmek- le yetinecek, sanığın yetkisizlik konusunda harekete geçmesini bekle- yecektir. Bu durumun yetkisizliği temyiz bakımından kesin hukuka www.tbmm.gov.tr/sirasayi/donem22/yil01/ss903m.htm, (29.10.2005) 32 Aynı yönde bkz. Y. 11.CD., E.2006/5263, K.2006/8292, T.18.10.2006, Y. 3.CD., E.2007/8659, K.2007/5291, T.27.06.2007, http://www.kazanci.com.tr/, (08.09.2008) 33 Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi Başkanlığı Raporu, http://www.ceza-bb.adalet. gov.tr/makale/163doc, (28.10.2005) 34 Adalet Komisyonu Raporu için bkz. http://www.tbmm.gov.tr/sirasayi/do- nem22/yil 01/ss1255m.htm, (10.01.2007) Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009182 aykırılık hallerinden sayan CMK’nın 289 maddesinin 1. fıkrasının (d) bendi ile bağdaşmadığı da açıktır. 3. İddianamede Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 170. Maddesinin 3. Fıkrası Gereğince Yer Alması Gerekli Olan Hususlara Yer Verilmemiş Olması Gerek CMK’da, gerekse CMUK’da iddianamede bulunması ge- reken unsurlar belirtilmiştir. Konuya ilişkin düzenlemenin yapıldığı CMK’nın 170. maddenin 3. fıkrası, CMUK’nın 163. maddesiyle kıyas- landığında; CMK’daki sayımın daha ayrıntılı 35 olduğu görülür. CMK’ya göre iddianamenin unsurları şöyle ifade edilebilir: şüp- helinin kimliği, müdafi, maktul, mağdur veya suçtan zarar görenin kimliği, mağdur veya suçtan zarar görenin vekili veya kanuni temsil- cisi, açıklanmasında sakınca bulunmaması halinde ihbarda bulunan kişinin kimliği, şikayette bulunan kişinin kimliği, şikayetin yapıldığı tarih, yüklenen suç ve uygulanması gereken kanun maddeleri, suçun işlendiği yer, tarih ve zaman dilimi, suçun delilleri, şüphelinin tutuklu olup olmadığı, tutuklanmış ise gözaltına alma ve tutuklama tarihleri ile bunların süreleri. CMK’da her ne kadar iddianamenin unsurları arasında zorunlu olanlar ve zorunlu olmayanlar şeklinde bir ayrım yapılmamış olsa da böyle bir ayrım yapmak işin niteliği gereğidir. Şöyle ki; şüphelinin kimliği, 36 suçun işlendiği yer, tarih ve zaman dilimi, suçun delilleri, 37 35 İddianamenin unsurlarının CMK’da daha ayrıntılı olarak düzenlenmesinin sebe- binin CMUK döneminde uygulamada yaşananlar olduğuna ilişkin olarak bkz. Öz- bek, s. 504. 36 İddianamede şüphelinin sadece fiziki kimliğine yer verilmesinin bir iddianame- nin iadesi sebebi olduğuna ilişkin bkz. Öztürk /Erdem, s. 644; Özbek, s. 503; aksi görüş olarak kimliği hakkında konuşmayan şüpheli hakkında iddianame düzen- lenebileceğine ilişkin bkz. Centel / Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku (2005), s. 340; Toroslu/ Feyzioğlu, s. 125. 37 CMK’nın 58. maddesi, tanık olarak dinlenecek kişinin kimliğinin ortaya çıkması- nın kendisi ya da yakınları açısından ağır bir tehlike oluşturması halinde kimliği- nin saklı tutulması için gerekli önlemlerin alınacağını düzenlemektedir. Olayda böyle bir durum varsa savcı iddianamede deliller kısmında nedenini açıklayarak söz konusu tanığın ismine yer vermeyebilir. Bunun dışındaki hallerde delil olarak tanıklar gösteriliyorsa tanıkların isimlerine iddianamede yer verilmesi zorunlu- dur. Aksi tutum iddianamenin iadesi nedeni olarak değerlendirilmelidir. hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009183 şüphelinin tutuklu olup olmadığı, yüklenen suç ve uygulanması gere- ken kanun maddeleri mutlaka istisnasız her iddianamede yer alması gereken zorunlu unsurlar olarak nitelendirilmelidir. Eksiklikleri halin- de her halükarda iddianame mahkemece iade edilmelidir. 38 Kanunda iddianamede yer alması gereken unsurlar arasında açıkça belirtilme- miş olmamasına rağmen savcının imzasının da iddianamede yer alma- sı gerekir. Kanımızca bu unsur, zorunlu unsurlardan kabul edilmelidir, çünkü bulunmaması halinde iddianame yok hükmünde olacaktır. 39 Öte yandan şüpheli gözaltına alma ve tutuklama tarihleri, bunla- rın süreleri, müdafi, maktul, mağdur veya suçtan zarar görenin kim- liği, mağdur veya suçtan zarar görenin vekili veya kanuni temsilcisi, açıklanmasında sakınca bulunmaması halinde ihbarda bulunan kişi- nin kimliği, şikayette bulunan kişinin kimliği, şikayetin yapıldığı tarihi unsurları, ancak mevcutlarsa iddianamelerde aranacaktır. Olayda söz konusu unsurlar yoksa bunların iddianamede mevcut olmamasının CMK’nın 170. maddesine aykırılık oluşturduğu söylenemeyecektir. 40 Bu sebeple yukarıda sayılan bu unsurların eksikliği, olayda var olma- larına rağmen iddianamede yer verilmemiş olmaları haliyle ile sınırlı olmak üzere, iade sebebi teşkil eder. 41 İddianamede yer verilmesi gereken unsurların sadece yazılmış olması bir anlam ifade etmez. 42 Mahkemece yapılan inceleme sırasın- da bu bilgilerin elde edilen bulgularla uyumu derin bir araştırmaya girmeksizin iddianamenin içeriğiyle kıyaslanmak suretiyle irdelene- cek, olumsuz bir kanaate ulaşılması halinde ise iddianamenin iadesi- ne başvurulacaktır. 43 Örneğin, iddianamede yer alması gereken suçun 38 Burada eksiklik, karışıklığa neden olabilecek hataları da kapsayacak şekilde anla- şılmalıdır. Örneğin isim karışıklığına neden olan hatalar iade sebebi olarak değer- lendirilmelidir. Öte yandan hiçbir karışıklığa neden olmayan basit imla hataları iade sebebi teşkil etmez. Bkz. Öztürk /Erdem, s. 645. Öğretide Şahin tarafından ileri sürülen bir görüşe göre deliller kamu davası açılması açısından yeterli ise iddianamede bulunması gereken diğer unsurlara yer verilmemesi sebebiyle iade kararı verilmesi kurumun amacına uygun düşmez. Bkz. Şahin, Ceza Muhakemesi Hukuku-I, s. 115–116. 39 Centel / Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku (2005), s.367. 40 Özbek, s. 504. 41 Özbek, s. 507. 42 Özkorul, İsmet, “Ceza Muhakemesi Kanunu”, http://www.ceza-bb.adalet.gov. tr/makale/173doc, (28.10.2005) 43 Ancak Yargıtay Dokuzuncu Ceza Dairesi, 12.12.2005 tarih ve E:2005/6961, Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009184 delilleri unsurunun sadece şeklen bulunması yeterli kabul edilmeme- lidir. Bu bağlamda iddianamede yer alan deliller kısmında sıralanan delillerin, iddianamenin yüklenen suçu oluşturan olaylar ile mevcut delillerin ilişkilendirilmesine ilişkin kısımlarıyla uyum içerisinde ol- ması gereklidir. İddianamenin delillerle ilişkin bölümünde kendisine olay bakımından sonuç bağlanan bir başka ifade ile ilişki kurulan delil- lere yer verilmemesi kanımızca bir iade sebebi sayılmalıdır. Ancak söz konusu iade sebebine ilişkin bu yorumun geçerli ola- mayacağı bir istisna vardır. Şöyle ki; iddianamede yer alması zorunlu unsurlardan olmakla birlikte yüklenen suç ve uygulanması gereken kanun maddeleri bakımından çok daha kısıtlı bir değerlendirme yap- mak gerekir. Bu unsurlar bakımından mahkeme sadece şekli açıdan inceleme yapabilir, ancak mevcut olmamaları halinde iddianame iade edilebilir. Yüklenen suç ve uygulanması gereken kanun maddelerinin yanlış olması bir iade sebebi teşkil etmeyecektir. Çünkü suçun hu- kuki nitelendirilmesine dayalı olarak iddianamenin iadesi mümkün değildir. Bu husus, Yargıtay İkinci Ceza Dairesi’nin 14.06.2006 tarihli E.2006/4907, K.2006/12064 nolu kararında işlendiği iddia edilen su- çun öğelerinin oluşup oluşmadığının tek tek tartışılmadığı gerekçesiy- le iddianame iade edilemez denerek vurgulanmıştır. 44 4. İddianamede, Yüklenen Suçu Oluşturan Olaylar ile Mevcut Delillerin İlişkilendirilmemesi İddianamede yer alması zorunlu olan bölümlerden birisi de yük- lenen suçu oluşturan olaylar ile mevcut deliller arasındaki ilişkinin açıklandığı bölümdür. Böyle bir açıklamanın iddianamede yer alması tabi olmakla birlikte, CMUK’da konuya ilişkin açık bir düzenlemeye yer verilmemesi sebebiyle olsa gerek, uygulamada sıklıkla aksi tutum sergilenmişti. Bu durum çoğu kez iddianamede sadece soyut bir iddia- nın bulunmasına ve dolayısıyla şüphelinin iddianameyi tebellüğ ettiği anda kendisini layığı ile savunmasını sağlayacak şekilde üstüne yük- lenen suçun içeriğini öğrenememesine neden olmuştu. Ayrıca mahke- K:2005/9421 no.lu kararında iddianamede suç tarihinin yanlış yazılmasını mahal- linde düzeltilmesi mümkün olan bir hata olarak nitelendirmiş, iddianamenin ia- desi bakımından yeterli görmemiştir. Karar için bkz www.adalet.org/ckarar.php, (01.03.2006) 44 karar için bkz. http://www.kazanci.com.tr/, (30.01.2007) hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009185 meler de, soruşturma evresinde imkan olmasına rağmen toplanmayan delilleri bizzat toplamak zorunda kalmış, tek celse ilkesinden daha da uzaklaşılmıştı. 45 Bu sakıncaların önüne geçmek isteyen kanun koyucu, iş birliği sistemi ruhuna dayanan CMK’da, açıkça iddianamede yüklenen suçu oluşturan olaylar ile mevcut deliller arasındaki ilişkiye konu olan bir bölümün bulunmasını zorunlu kılan bir düzenleme yapma yolunu seçmiştir. Böylece deliller ve olaylar arasında her hangi bir ilişkilendir- meye gidilmeksizin, delillerin tüm takdirinin mahkemeye bırakılarak iddianamelerin hazırlandığı dönem kapanmıştır. 46 CMK’nın 174. maddesinin 170. maddeye yaptığı atfa dayalı ola- rak, yüklenen suçu oluşturan olaylar ile mevcut delillerin ilişkilendiril- memesi, ceza muhakemesi hukukumuz bakımından bir iddianamenin iadesi sebebidir. 47 Kuşkusuz bu iade sebebini; deliller ile olaylar ara- sında hiçbir ilişki kurulmaması durumu ile sınırlı olarak yorumlama- mak gerekir. Kanımızca esas itibariyle iddianamede şeklen böyle bir bölümün olması yeterli değildir. Söz konusu bölümde ciddi çelişkiler ve tutarsızlıklar varsa iddianamenin iadesi yoluna gidilmelidir. Ancak mahkemenin sadece savcıdan daha farklı bir hukuki değerlendirme yapmasına dayalı olarak aynı görüşte olmaması sebebiyle iddianame iade edilemez. 5. Mevcut Olmasına Rağmen, İddianamenin Sonuç Kısmında, Şüphelinin Lehine Olan Hususların İleri Sürülmemesi CMK’nın 160. maddesinin 2. fıkrasında savcının görevleri sırala- nırken sanığın hem lehine hem de aleyhine olan delilleri toplaması ve şüphelinin haklarını korunması ödevi ifade edilmiştir. Buna paralel 45 Davanın tek ve zorunlu hallerde birbirini izleyen oturumlarda ve hatta olanak- lı ise bir günde sonuçlanabilmesi için iddianamenin tüm yönleriyle doğru ve eksiksiz olarak mahkemeye verilmesi gerektiği, bu zorunlulukla iddianamenin iadesi kurumunun işlevi arasındaki bağlantı bulunduğu konusunda bkz. Y.2. CD., E. 2006/4907, K.2006/ 12064, T.14.06.2006, http://www.kazanci.com.tr/, (30.01.2007) 46 Özkorul, İsmet, “Ceza Muhakemesi Kanunu”, http://www.ceza-bb. adalet.gov. tr/makale/173doc, (28.10.2005) 47 Şahin, Ceza Muhakemesi Hukuku-I, s.117., Özbek, s.507-508., Aydın, Murat, “İddia- namenin Unsurları ve İadesi”, Hukuki Perspektifler Dergisi, S.6, Mayıs 2006, s.172. Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009186 olarak CMK’nın 170. maddesinin 5. fıkrasında olayda mevcut olması halinde iddianamenin sonuç kısmında şüphelinin lehine olan hususla- rın da yer alması gerektiği düzenlenmiştir. CMK’nın 174. maddesinin 170. maddeye yaptığı yollama sebebiyle savcının aksi tutumu, iddiana- menin iadesi sebebi teşkil eder. 48 Örneğin sanık aleyhine olup, kanuna aykırı elde edilen delilin bu niteliğine iddianamede yer verilmemesi, bir iddianamenin iadesi sebebi olarak değerlendirilmelidir. 49 Mahkeme, şüphelinin lehine olan hususlara iddianamede yer veri- lip verilmediğine ilişkin denetimi yaparken sadece iddianamenin içe- riği ve soruşturma evraklarından yararlanacaktır, bunun dışında ken- disi bizzat yeni bir araştırmaya girişmeyecektir. Yani şüpheli lehine olan hususlara eğer savcı iddianamede yer vermediyse ve soruşturma evrakında da bu hususlar anlaşılmıyorsa, mahkemenin mevcut olma- sına rağmen şüphelinin lehine olan hususlara yer verilmemiş olması sebebine dayanarak iddianameyi iade etmesi mümkün olmayacaktır. Kanımızca bu iade sebebi savcının şüpheli lehine delil toplama görevi- ni yerine getirip getirmediğinin denetlenmesi bakımından sonuç geti- rebilecek nitelikte değildir. Sadece bir temenninin yansımasıdır. 6. İddianamenin Sonuç Kısmında, İşlenen Suç Dolayısıyla İlgili Kanunda Öngörülen Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinden Hangilerinin Hükmedilmesinin İstendiğine Açıkça Yer Verilmemesi İddianamede savcılık makamınca mahkemeden işlenen suç dola- yısıyla ilgili kanunda öngörülen ceza ve güvenlik tedbirlerinden han- gilerinin hükmedilmesinin istendiğine ilişkin bilgiye yer verilmemesi, iddianamenin iadesi nedenidir. Bu iade nedeni, iddianamenin daha dikkatli bir şekilde hazırlanmasını sağlayacağı gibi, şüphelinin ne ile cezalandırılma tehlikesi altında olduğunu iddianamenin tebellüğü et- tiği anda öğrenmesine ve savunmasını ciddiye almasına imkan tanıya- caktır. Ayrıca CMK’da alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerekti- ren suçlar bakımından mecburi müdafilik sistemi öngörülmüştür. Bu durumun olayda var olup olmadığının daha kolay denetlenebilmesi 48 Y.11.CD., E. 2006/3835, K. 2006/6168, T. 3.7.2006, http:// www.kazanci.com.tr/, (30.08.2008) 49 Öztürk /Erdem, s. 646. hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009187 bakımından da söz konusu iade sebebinin varlığı kanımızca oldukça yerindedir. 7. Suçun Tüzel Kişinin Faaliyeti Çerçevesinde İşlenmesi Halinde, İddianamenin Sonuç Kısmında İlgili Tüzel Kişi Hakkında Uygulanabilecek Olan Güvenlik Tedbirlerine Açıkça Yer Verilmemesi Suçun tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi durumunda iddianamenin sonuç kısmında ilgili tüzel kişi hakkında uygulanabile- cek olan güvenlik tedbirlerine açıkça yer verilmesi gerekir. Aksi tutum iddianamenin iadesi nedenidir. Bu iade sebebine dayalı olarak mahkemenin iddianamenin iadesi- ne karar verebilmesi için iki şartın varlığı gerekir. Bunlardan ilki; işlen- diği iddia olunan suçun kanunda tüzel kişi aleyhine güvenlik tedbiri- ne hükmedilebileceği belirtilen suçlardan olmasıdır. Ancak mahkeme savcıdan farklı bir hukuki nitelendirme yaparak işlendiği iddia olunan suçun iddianamede belirtilenden farklı olduğu ve bu sebeple tüzel ki- şiler aleyhine güvenlik tedbiri uygulanmasını gerektirdiğinden bahis- le iade kararı veremez. Çünkü kanunda suçun hukuki niteliğinin farklı olduğu gerekçesiyle iddianamenin iadesi yasaklanmıştır. Bulunması gereken ikinci şart; suçun tüzel kişinin yararına ve onun faaliyeti çer- çevesinde organ veya temsilcilerinin iştirakiyle işlendiği konusunda savcılık tarafından yeterli şüphenin ortaya konmasıdır. a. İddianamenin, Suçun Sübutuna, Mutlak Etki Edeceği Muhakkak Olan Delilin Toplanmadan Düzenlenmiş Olması İddianamenin suçun sübutuna mutlak etki edeceği muhakkak olan delil toplanmadan düzenlenmiş olması, 5353 sayılı Kanun ile ge- tirilen yeni bir iddianamenin iadesi sebebidir. Bu iade sebebini, toplanma imkanı bulunduğu halde Cumhuriyet savcısı tarafından suçun sübutuna etki edecek mevcut bir delilin top- lanmamış olması haliyle sınırlı olarak yorumlamak lazımdır. 50 Yani 50 Yargıtay Altıncı Ceza Dairesi 20.02 2006 tarih, E.2005/13667, K.2006/1455 no.lu Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009188 ulaşma olanağı bulunan bir delilin savcının ihmali ya da gözden ka- çırması gibi sebeplerle toplanmamış olması gerekir. Bir başka ifade ile savcının soruşturma evresinde suçun sübutuna mutlak etki edecek bir delili tüm çabasına rağmen toplaması mümkün olmamış ise söz ko- nusu iade nedeni oluşmaz. 51 Bu durumda mahkeme iddianameyi iade etmek yerine, maddi gerçeğe ulaşmak ve adil yargılamayı sağlamak bakımından gerekli olan delilleri bizzat toplayacaktır. 52 Yargıtay Dokuzuncu Ceza Dairesi’nin 17.10.2005 tarihli 2005/6128 Esas ve 2005/7578 Karar no.lu kararında belirtildiği üzere Cumhuriyet savcısının tüm delilleri toplamasına rağmen keşif yapmadan iddiana- me düzenlemesi, iddianamenin iadesini gerektiren bir sebep değildir. Çünkü esas olarak keşif yapma yetkisi, mahkeme ya da hakime aittir. Savcı ancak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde keşif yapabilir. İd- dianamenin düzenlenerek mahkemeye sunulmasından sonra, bizzat mahkemece keşif yapılabileceğinden, artık savcının keşif yapmasını gerektiren gecikmesinde sakınca olan bir durumun varlığından söz edilemeyecektir. 53 Aynı bağlamda suçun sübutuna mutlak etki edeceği açık olan delillerin toplanması hakim kararına bağlı ise (örneğin mole- küler genetik inceleme gibi) iade kararı verilmemelidir. 54 Öte yandan iddianamenin suçun sübutuna mutlak etki edeceği kararında, hırsızlık suçuna ilişkin olarak suç yeri incelemesi, parmak izi tespiti ve karşılaştırma belgelerinin iddianamede bulunmamasını, suçun sübutuna mutlak etki edeceği muhakkak olan delilerin toplanmaması nedenine dayalı alarak iddi- anamenin iadesini gerektiren bir durum olarak nitelendirmiştir. Karar için bkz. http://www.kazanci.com.tr/, (30.01.2007) 51 Şahin, Ceza Muhakemesi Hukuku-I, s.117. 52 Belirtmek gerekir ki; CMK’nın 217. maddesinde yer alan hakimin kararını ancak huzuruna getirilmiş ve tartışılmış delillere dayandırabileceği şeklindeki düzenle- me, mahkemenin bizzat delil toplayamayacağı yönünde değerlendirmeler yapıl- masına neden olabilecek niteliktedir. Gerçekten lâfzî olarak düzenleme böyle bir kabulü haklı kılmaktadır. Ancak böyle bir kabulün ceza muhakemesinin amacıy- la ve kanunun ruhuyla bağdaşmayacağı da açıktır. Yargıtay CMK döneminde de isabetli bir biçimde aynı anlayış içinde kanunun sözüne değil, özüne itibar ede- rek delillerin toplanması ve değerlendirilmesinin mahkemeye ait bir görev oldu- ğu görüşünü sürdürmektedir. Bu yönde bkz. Y.9.CD., E.2005/6961, K.2005/9421, T.12.12.2005, http://www.kazanci.com.tr/, (30.01.2007) 53 bkz. Y.9.CD., E.2005/6128, K.2005/7578, T.17.10.2005, www. adalet.org/ckarar. php, (01.03.2006), aynı yönde Y.3.CD., E.2006/5835, K.2006/4982, T.1.06.2006, http://www.kazanci.com.tr/, (01.09.2008) 54 Şahin, Ceza Muhakemesi Hukuku-I, s. 117. hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009189 muhakkak olan delilin toplanmadan 55 düzenlenmiş olması şeklindeki bu iddianamenin iadesi sebebi, son derece muğlaktır. 56 Ayrıca zararlı sonuçlara sebebiyet verebilecek niteliktedir. Eksik toplanan deliller ne- deniyle tek celse ilkesine aykırı olarak davanın uzamasına neden ola- cak olumsuzlukları gidermek amacıyla yapılan bu değişiklik yerinde değildir. 57 Şöyle ki; söz konusu bu düzenlemeye dayalı olarak verilen bir iddianamenin iadesi kararından çıkacak sonuç; sübut kelimesinin sözlük anlamı sabit olma, ispatlanma, ispatlama, gerçekleşme 58 oldu- ğuna göre; mahkemece henüz hiç bir yargılama faaliyeti yapmadan, sanığa kendini savunma konusunda söz hakkı tanımadan, sadece iddianameye göre karar vermiş olduğudur. 59 Bir başka ifade ile iade gerekçesinde gösterilen delilin savcılık makamınca ortaya konması ha- linde mahkumiyet, bunun sağlanamaması halinde ise beraat kararının çıkacağıdır. Kısacası mahkeme görüşünü önceden belirtmiştir. 60 Bu durum mahkemenin tarafsızlığını zedeleyecek, savcıyı adeta muhake- mede hakim konumuna getirecektir. Açıklamaya çalıştığımız neden- lerden dolayı söz konusu düzenlemenin Anayasa’nın 36. maddesine ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesine aykırı olduğu düşüncesindeyiz. 55 Feyzioğlu, haklı olarak “mevcut olduğu halde toplanmamış delil”den neyin kas- tedildiğinin belli olmadığını ifade etmektedir. Henüz kovuşturma başlamadığın- dan re’sen araştırma yetkilerini kullanmayan mahkemenin, kolluk veya Cumhu- riyet savcısının toplamadığı için soruşturma dosyasında yer almayan bir delillin varlığını nereden bileceği sorusunu sormaktadır. Feyzioğlu, “Ceza Muhakemesi Kanunu’na Göre, İddianamenin Hazırlanmasına ve Kabulüne İlişkin Bazı Düşün- celer”, s. 32. 56 Kanunun bu bendindeki ifade tarzı uygulamada, hangi delilin suçun sübutuna etki edeceği veya etmeyeceği ve hangi delilin mutlak sayılması ya da sayılmaması gerekeceği konusunda tereddütler doğuracaktır. Gültekin, s. 54. 57 5353 sayılı Kanun ile 174. maddeye yapılan bu ilavenin gereksiz olduğuna ve mad- de konseptine uymadığına ilişkin görüş için bkz. Şahin, Cumhur, Ceza Muhakemesi Kanunu Gazi Şerhi, Ankara 2005, s. 536; Feyzioğlu, “Ceza Muhakemesi Kanunu’na Göre, İddianamenin Hazırlanmasına ve Kabulüne İlişkin Bazı Düşünceler”, s. 32. 58 Yılmaz, Ejder, Hukuk Sözlüğü, Ankara 1996, s. 748. 59 Feyzioğlu, “Ceza Muhakemesi Kanunu’na Göre, İddianamenin Hazırlanmasına ve Kabulüne İlişkin Bazı Düşünceler”, s. 32. 60 Özbek, s. 508; Aksi görüş için bkz. Öztürk /Erdem, s. 645. Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009190 b. Önödemeye veya Uzlaşmaya Tabi Olduğu Soruşturma Dosyasından Açıkça Anlaşılan İşlerde İddianamenin, Önödeme veya Uzlaşma Usulü Uygulanmaksızın Düzenlenmiş Olması 5353 sayılı Kanun ile CMK’nın 174. maddesi değiştirilmeden önce madde metninde; ön ödemeye tabi işlerde kamu davası açılamayacağı, aksi halde iddianamenin iade edileceği ifade ediliyordu. Söz konusu iade sebebine ilişkin düzenlemenin soru işaretleri doğurabilecek şekil- de kaleme alındığı, bu nedenle de yetersiz olduğu ortadaydı. Örneğin savcının ön ödeme kapsamında görmediği suçu hukuki nitelendirme farklılığı nedeniyle mahkeme ön ödeme kapsamında görürse iddiana- me iade edilebilecek mi, edilemeyecekse bu sebebe dayalı olarak id- dianamenin iade edilmesi için hangi şartlar var olmalıdır sorularına ilişkin cevaplar açık değildi. Ayrıca CMK ile hukukumuza yeni giren uzlaşma kurumunun amacı düşünüldüğünde, uzlaşmaya tabi bir suç hakkında bu usule başvurmaksızın savcılıkça iddianame düzenlenme- si halinde, iddianamenin iade edilebilmesi gerektiği ortadaydı, buna rağmen konuya ilişkin yasal düzenleme bulunmamaktaydı. 61 Bu te- mel gerekçelerle 5353 sayılı Kanun’la yapılan değişiklikle ön ödemeye veya uzlaşmaya tabi olduğu soruşturma dosyasından açıkça anlaşılan işlerde iddianamenin ön ödeme veya uzlaşma usulü uygulanmaksı- zın düzenlenmiş olması 62 bir iade sebebi olarak nitelendirildi. Böylece 61 5353 sayılı Kanunu’na ilişkin Adalet Komisyonu raporunda aynı gerekçelere daya- lı değişiklik ihtiyacına yer verilmiştir. Bkz. Kilis Milletvekili Hasan Kara ve İki Mil- let Vekilinin Ceza Muhakemesi Kanunda Değişiklik Yapılmasına dair Kanun Tek- lifi ve Adalet Komisyonu Raporu, http://www.tbmm.gov.tr/sirasayi/donem22/ yil01/ ss903m.htm, (29.10.2005) 62 Yargıtay 10. Ceza Dairesi, verdiği bir kararda kanunda yer alan “ön ödeme veya uzlaşma usulü uygulanmaksızın” ifadesinin anlamını şu sözlerle ortaya koymak- tadır: “….Anılan maddedeki “ön ödeme usulü uygulanmaksızın” ibaresi, iddianamedeki atılı suçun ön ödemeye tabi olması halinde, C. Savcılığı’nca şüpheliye ön ödeme ihtaratının yapılmaması veya usulüne uygun olarak tebliğ edilmemiş olmasına karşın iddianame ile dava açılması anlamına gelmekte olup önödeme ihtaratının içeriğinde yer alması gereken diğer hususlardaki aykırılıkların, ön ödeme usulünün uygulanmaması olarak kabul edilme- si olanaksızdır. Zira, yasa koyucunun amacı böyle olmasa idi, ilgili hüküm “ön ödeme usu- lü uygulanmaksızın” değil, “usulüne uygun ön ödeme ihtarı yapılmaksızın” düzenlenen iddianamenin iadesinin gerektiği şeklinde düzenlenirdi. Aksi durumun kabulü, duruşma tensip kararı ile yeniden ön ödeme ihtaratı yapılması olanağı bulunmakta iken, mahkeme- ler ile C. Savcılıkları arasındaki, ön ödeme ihtaratının içeriğine ilişkin tüm hukuki görüş aykırılıklarının, iddianamenin iade sebebi haline getirilmesi, dolayısıyla da, soruşturmanın ve buna bağlı olarak da yargılamanın daha da uzaması sonucunu doğuracaktır.” Karar hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009191 uzlaşma konusundaki tereddüt ortadan kaldırıldığı gibi, savcının ön ödeme ya da uzlaşma kapsamında görmediği suçu, hukuki nitelen- dirme farklılığı sebebiyle ön ödeme ya da uzlaşma kapsamında gö- ren mahkemenin iddianamenin iadesi yoluna gitmeyeceği ve bizzat kovuşturma evresinde uzlaşma veya ön ödeme usulüne başvuracağı açıklığa kavuşmuş oldu. Kanımızca yukarıda ifade etmeye çalıştığımız sorulara ilişkin endişeleri ortadan kaldırması bakımından 5353 sayılı Kanun ile yapılan değişik oldukça yerindedir. B. İddianamenin İadesinin Yasak Olduğu Haller 1. Soruşturma Evrakının ve İddianamenin Mahkemeye Sunulduğu Tarihten İtibaren On Beş Günlük Sürenin Geçmiş Olması Mahkeme, iddianamenin ve soruşturma evrakının verildiği ta- rihten itibaren en çok on beş gün içinde iddianamenin iadesi kararı verebilir. On beş günlük sürenin sonunda iddianamenin iadesi müm- kün değildir. 63 CMK’nın 174. maddesinin 5353 sayılı Kanun ile değiş- tirilmesinden önce söz konusu süre yedi gündü. Bu sürenin sekiz gün daha artırılmasının nedeni, 5353 sayılı Kanun ile mahkemenin ilk iade kararının gerekçesinde yer alan sebeplerle bağlı kalınacağı şeklinde yeni bir şart öngörülmesi 64 ve kanun koyucu tarafından bu sebeple konu hakkında titiz bir değerlendirme yapmasının çok önemli görül- mesi olabilir. için bkz. Y.10.CD., E.2007/693, K.2007/7075, T.11.06.2007, http://www.kazanci. com.tr/, (01.09.2008), Öğretide Aydın, Yargıtay tarafından ortaya konulan bu an- layışa karşıdır. Yazar iddianameyi inceleyen mahkemenin soruşturma aşamasında uzlaşma ve ön ödeme işlemi yapılmasına rağmen uzlaşma veya ön ödeme gerçek- leşmemiş ise bu işlemlerde izlenen usulün yerinde olup olmadığına da bakması gerektiği düşüncesindedir. Aydın, “İddianamenin Unsurları ve İadesi”, s. 173. 63 Öztürk ve Erem iddianamenin iadesi için öngörülen sürenin hak düşürücü süreler- den farklı olarak özürsüz olarak geçirilse de eski hale getirilemediğini, zamanaşımı sürelerinin aksine kesilmediğini ve durmadığını saplamaktadır. Bununla birlikte esasa şeklin kurban edilmemesi gerektiği gerekçesiyle mahkemenin iddianamede gerçekten esaslı eksiklik veya hata varsa, on yedinci günde de süreye bakmaksızın yanlışlık ve eksiklikleri giderilmesini savunmaktadır. Öztürk /Erdem, s. 647. 64 Kilis Milletvekili Hasan Kara ve İki Millet Vekilinin Ceza Muhakemesi Kanunda Değişiklik Yapılmasına dair Kanun Teklifi ve Adalet Komisyonu Raporu, http:// www.tbmm.gov.tr/sirasayi/donem22/yil01/ss903m.htm, (29.10.2005) Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009192 İddianamenin iadesi açısından öngörülen bu süre kesin niteliktedir. 65 Öngörülen sürenin kesin oluşu muhakeme kanunları ta- rafından mahkeme için öngörülen sürelerin düzenleyici süre olması kuralının istisnası niteliğindedir. Çünkü CMK’nın 174. maddesinin üçüncü fıkrasına göre bu süre içerisinde iade edilemeyen iddianame kabul edilmiş sayılacağından, bu süreye uymamanın bir yaptırımı mevcuttur. Bu durum eleştirilmeye değerdir. Çünkü sürenin kesin oluşu kurumunun amacıyla bağdaşmamaktadır. Bu düzenleme iş yo- ğunluğu nedeniyle iddianamenin süresinde incelenmemesi halinde kamu davasının muhtemel eksikliklerle açılmış sayılmasına neden olacaktır. 66 Sürenin hukuki niteliği ise dava süresine benzemektedir. Çünkü söz konusu bu süre zamanaşımı sürelerinden farklı olarak kesilme- mekte ve durmamaktadır, hak düşürücü sürülerin aksine kusursuz olarak geçirildiğinde eski hale getirilmesi de mümkün değildir. 67 Öğretide ileri sürülen bir görüşe göre sürenin iddianamenin teslim edildiği günden başlatılması gerekir. Bu görüş mahkemenin iddiana- menin kendisine teslim edilmesiyle iddianameyi inceleme imkanına kavuşacağı savıyla gerekçelendirilmektedir. Yine bu görüşe göre süre- nin dolup dolmadığı her günü 24 saat üzerinden hesaplamak suretiyle belirlenmelidir. Ancak sürenin gün ortasında bitmesi halinde uygula- maya ve yasa hükümlerine uygun olacağı için süre mesai saati bitimi- ne kadar uzatılmalıdır. 68 Kanımızca bu görüş iki açıdan eleştirilebilir. Yöneltilebilecek ilk eleştiri, sürenin sadece iddianamenin teslimi tari- hinden başlatılmasıyla ilgilidir. Oysa kanun sadece iddianamenin de- ğil ve açıkça hem iddianamenin hem de soruşturma evrakının teslim tarihinin esas alınacağını öngörmektedir. Bu sebeple yalnızca iddia- 65 Öztürk/Erdem, s. 647; Şahin, Ceza Muhakemesi Hukuku-I, s. 118., Aydın, “İddia- namenin Unsurları ve İadesi”, s. 170; Öğretide Feyzioğlu aksi görüştedir. On beş günlük sürenin davayı açan iddia makamına değil, kendisine sunulan iddianame üzerinde işlem yapmakla yükümlü kılınan mahkemeye hitap ettiğini bu sebep- le sürenin düzenleyici olduğunu savunmaktadır. Feyzioğlu, “Ceza Muhakemesi Kanunu’na Göre, İddianamenin Hazırlanmasına ve Kabulüne İlişkin Bazı Düşün- celer”, s. 31–32. 66 Özbek, s. 507; Feyzioğlu, “Ceza Muhakemesi Kanunu’na Göre, İddianamenin Ha- zırlanmasına ve Kabulüne İlişkin Bazı Düşünceler”, s. 32. 67 Öztürk/Erdem, s. 647. 68 Centel/Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku (2005), s. 370. hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009193 namenin ya da soruşturma evrakının verilmesi sürenin başlaması için yeterli olmayacaktır. Kaldı ki soruşturma evrakının teslim edilmemesi halinde iddianamenin iade sebepleri açısından tam olarak incelenmesi de mümkün değildir. Getirilebilecek ikinci eleştiri sürenin hesaplama biçimine ilişkindir. CMK’nın 174. maddesinin birinci fıkrasında iddia- namenin ve soruşturma evrakının verildiği tarihten itibaren denildiği için iddianamenin ve soruşturma evrakının teslim edildiği gün hesa- ba katılmamalıdır. Sürenin dolup dolmadığı iddianamenin ve soruş- turma evrakının teslim edildiği günü izleyen günden başlayarak saat olarak değil, gün hesabıyla belirlenmeli ve sürenin on beşinci günün mesai saati bitimine kadar devam ettiği kabul edilmelidir. 2. İade Sebebinin Suçun Hukuki Nitelendirmesine İlişkin Olması Mahkemece, suçun hukuki nitelendirmesinin savcının değerlen- dirmesinden farklı takdir edildiği gerekçesiyle iddianame iade edi- lemez. CMK’nın 174. maddesinin 5353 sayılı Kanun’la değiştirilme- sinden önce iddianamenin iadesi bakımından böyle bir yasak hal söz konusu değildi. İddianamenin CMK’nın 170. maddesindeki unsurları içermemesinin tespit edilmesi bir iade nedeni olarak düzenlenmişti. CMK’nın 170. maddesinin 3. fıkrasının (h) bendinde yüklen suç 69 ve uy- gulanması gereken kanun maddeleri sayıldığından suçun hukuki nite- liğine ilişkin değerlendirme bir iade sebebi olarak gösterilebilir şeklin- de çıkarımda bulunulabilirdi. Kanımızca bu değişlikle, suçun hukuki nitelendirmesinde hata olduğu gerekçesine dayalı hemen hemen her iddianamenin iadesi kararında, mahkemenin ihsası reyde bulunduğu yönünde yapılabilecek haklı eleştiriler ve buna ek olarak yöneltilecek taleplerden korunulması sağlanmıştır. Kaldı ki, zaten mahkeme savcı- nın fiilin konusundaki nitelendirmesiyle bağlı değildir. Ancak yine de savcının iddianameyi hazırlarken suçun hukuki ni- telendirmesinde son derece dikkatli davranması gerektiği açıktır. Çün- 69 İşlendiği iddia olunan suçun öğelerinin iddianamede tek tek gösterilmemesinin id- dianamenin iadesini gerektiren bir hal olarak değerlendirilemeyeceği, aksinin ka- bulünün suçun hukuki nitelendirmesinin yanlış yapılması sebebiyle iddianamenin iade edilemeyeceği kuralıyla çelişeceğine ilişkin Yargıtay İkinci Ceza Dairesi’nin 14.06.2006 tarihli E.2006/4097, K.2006/12064 nolu kararı için bkz. http://www. kazanci.com.tr/, (30.01.2007) Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009194 kü bariz bir yanlış değerlendirme, kişinin lekelenmeme hakkını ihlal ederek hiçbir ilgisi olmamasına rağmen toplum nazarında çok ağır bir suçtan dolayı sanık sandalyesine oturmasına sebebiyet verebilir ya da sanığın savunmasını ciddiye almamasına neden olabilir. Bu tür ciddi hataların, sanığın iddianameyi tebellüğ ettiği anda isnat edilen suçu, bu bağlamda neye karşı savunma yapacağını öğrenmesini hedefleyen iddianamenin iadesi kurumunun ruhu ile bağdaşmaz. 3. İddianamenin, İadeye İlişkin İlk Kararda Belirtilmeyen Sebeplerle İkinci Kez İade Edilmesi 5353 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikle getirilen bu yasak; iddi- anamenin mahkemece dikkatli şekilde incelenerek, iadeye ve gerekçe- lerine karar verilmesini sağlamak suretiyle, defalarca farklı nedenlerle aynı iddianamenin iadesinin, buna dayalı olarak makul sürede yargı- lama sınırını aşan olayların önünde geçmek amacını taşımaktadır. Son derece yerinde olan bu düzenleme ile aynı iddianamenin her durumda sadece bir kez iade edilmesi sonucunu doğuran bir durum da oluşmamaktadır. Çünkü savcının iddianameyi, bir önceki iade ka- rarında belirtilen eksikleri ve hataları ortadan kaldırmaksızın yeniden mahkemeye sunması halinde iddianame tekrar iade edilebilecektir. 70 Öte yandan, mahkemece iade edilen iddianamenin, savcılık tara- fından iade kararının gerekçesinde belirtilen hususlar dışında yeniden başka unsurları içerecek şekilde düzenlenmesi ya da değiştirilmesi mümkündür. Ancak bu durumda mahkemeye sunulan yeni iddiana- menin iadesinin mümkün olduğu kabul edilmelidir. 71 Çünkü bu du- rumda aynı iddianamenin varlığından söz edilemez. 70 Şahin, Ceza Muhakemesi Hukuku-I, s.118; Soyaslan, Doğan, Ceza Muhakemesi Huku- ku, Ankara 2007, s. 357. 71 Örneğin iddianamenin iadesi gerekçesi olaylar ile mevcut delillerin ilişkilendiril- memesi olsun. Savcı olayda yeni fail ve fillerin bulunduğunun tespit edildiğini veya failin işlediği başka suçların ortaya çıktığını ya da failin yeni suçlar işlediğini ve yahut yeni delillere ulaşıldığını ifade eden bir iddianameyi mahkemeye sundu- ğunda, bu iddianame yeni bir iddianame olarak değerlendirilmelidir. hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009195 4. İddianamenin, Kanunda Sınırlı Sayıda Sayılan Nedenler Dışında Bir Neden ile İade Edilmesi İddianamenin iadesi nedenleri kanunda sınırlı sayıda sayılmıştır. Bu nedenler konusunda mahkemenin takdir hakkı bulunmamaktadır. 72 Kanunda sayılan nedenlerin dışında başka bir nedene dayalı olarak id- dianamenin iade edilmesi mümkün değildir. Bir başka ifade ile kıyas yoluyla yeni iddianamenin iadesi nedenleri yaratılamaz. Bu gerekçey- le Yargıtay çeşitli kararlarında şu hususların iddianamenin iadesine neden olamayacağına karar vermiştir: Şüphelinin etkin pişmanlık ha- linin araştırılmaması, adli sicil kaydının, nüfus kayıtlarının iddiana- meye eklenmemesi, 73 müştekiye şüphelilerin gösterilerek canlı teşhis yaptırılmaması, 74 şüpheli hakkında çıkartılan yakalama emrinin ma- kul bir süre beklenmemesi, 75 şüphelinin ifadesinin alınmaması, 76 tanık- larının ifadelerine başvurulması, 77 şüphelinin akıl hastası olup olmadı- ğının akıl hastası ise ne zamandan beri akıl hastası olduğunun ve bu hastalığın davranışları üzerinde etkilerini saptayan sağlık raporunun aldırılmaması, 78 mağdurun adli tıp raporunun alınmaması. 79 C. İddianamenin İadesi Muhakemesinin Usulü ve İade Kararına İtiraz İddianamenin iadesi kararı savcının hazırladığı iddianameyi mah- kemeye sunmasından sonra gerçekleştirilen muhakemenin neticesin- 72 bkz., Y.1.CD., E. 2008/429, K. 2008/108, T. 21.1.2008, http://www. kazanci.com. tr/, (01.09.2008) 73 bkz., Y.6.CD., E.2005/16219, K.2005/12658, T.27.12.2005, Y.10.CD., E.2006/8249, K.2007/1129, T.26.02.2007, http://www. kazanci.com.tr/, (01.09.2008) 74 bkz. Y.6.CD., E.2006/11165, K.2007/4297, T. 09.04.2007, www.kazanci.com.tr, (30.08.2008) 75 bkz. Y.11.CD., E. 2007/1930, K. 2007/1529, T. 08.03.2007, http:// www.kazanci. com.tr/, (30.08.2008) 76 bkz. Y.8.CD., E.2008/1054, K.2008/801, T.07.02.2008, Y.2.CD., E.2007/6622, K. 2007/7394, T. 23.5.2007, http:// www.kazanci.com.tr/, (30.08.2008) 77 bkz. Y.2.CD., E.2007/7749, K.2007/15582, T.28.9.2007, www.mevbank.com., (28.03.2008) 78 bkz. Y.2.CD., E. 2007/12915, K. 2007/11684, T. 20.9.2007, http:// www.kazanci. com.tr/, (30.08.2008) 79 bkz. Y.8.CD., E. 2007/8868, K. 2007/6472, T. 1.10.2007, Y.5.CD., E. 2007/1215, K. 2007/1207, T.19.2.2007, http://www.kazanci.com.tr/, (30.08.2008) Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009196 de verilebilen bir karardır. Bu muhakeme aşamasında iddianamenin şüpheliye tebliğine olanak sağlayan bir düzenleme CMK’da bulun- mamaktadır. Bu nedenle muhakeme diyalektik değildir. Mahkemenin önünde sadece soruşturma evrakı ve iddianame bulunduğundan şüp- helinin muhakemedeki etkisi soruşturma evrakında yer alan beyan- ları ile sınırlıdır. Belirtmek gerekir ki bu durum adil yargılanma hak- kının önemli bir unsuru olan silahların eşitliği ilkesine aykırılık teşkil etmektedir. 80 Soruşturma evresi iddianamenin mahkeme tarafından incelendiği bu aşamada da devam ettiğinden savcının soruşturma evresine ilişkin görev, yetki ve sorumlulukları sürmektedir. Bu sebeple savcı örneğin tanık dinleyebileceği gibi gecikmesinde sakınca bulunan hallerde keşif yapabilecektir. Aynı nedenden dolayı mahkeme tarafından iddiana- menin incelendiği aşamada soruşturma evresinin gizliliği ilkesine uy- gun davranılmalıdır. Öte yandan savcının mahkemeye sunduğu iddianameyi mahke- mece iddianamenin kabulü ya da iadesine ilişkin karar verilmeden ve on beş günlük inceleme süresi dolmadan önce geri almasının mümkün olup olmadığı kanunda düzenlenmemiştir. Öğretide ileri sürülen bir görüşe göre bu düzenleme boşluğu savıcının iddianameyi geri çekme- sine engel değildir. 81 İddianamenin iadesi kararı ancak, savcılık makamınca kamu da- vası açılmasına yönelik olarak iddianamenin sunulduğu mahkeme ta- rafından verilebilir. Hakim tarafından bu kararın verilmesi mümkün değildir. Bu durum CMK’nın 174. maddenin birinci fıkrasında açıklık- ça ifade edilmiştir. Burada tartışılması gereken bir diğer husus, mahkemenin, iddi- anameyi eksikliklerini gidererek ve yanlışlıklarını düzelterek kabul etme yoluna gidip gidemeyeceğidir. Öğretide ileri sürülen bizim de katıldığımız görüşe göre, mahkemenin iade sebebi teşkil edebilecek nitelikteki bir eksikliği ya da yanlışlığı gidermesi mümkün olmasa ge- rekir. Çünkü iddia faaliyetiyle yargılama faaliyetinin tek bir kişi de veya kurulda birleşmesi mümkün değildir. Aksi halde adil yargılanma 80 Tanrıkulu, M. Sezgin, “Adil Yargılanma Hakkı ve İddianamenin Kabulü, İadesi, Tebliği”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 64, 2006, s. 109. 81 Özbek, s. 507. hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009197 ilkesi ihlal edilmiş olur. 82 Mahkemece verilen iddianamenin iadesi kararına karşı sadece sav- cının itirazda bulunma hakkı vardır. Bu talep itiraza ilişkin hükümler dahilinde değerlendirilir. D. İddianamenin İadesinin Sonucu CMK’da CMUK’tan farklı olarak, savcının iddianameyi mahke- meye sunması, kamu davasının açılmasına, bu suretle soruşturma ev- resinden kovuşturma evresine geçilmesine ve şüphelinin sanık sıfatını almasına yol açmamaktadır. Tüm bunlar için öncelikle mahkeme ta- rafından iddianamenin kabulü gerekmektedir. İddianamenin kabulü, kamu davasının açılması bakımından kurucu bir şart niteliğindedir. 83 Bu nedenle CMUK’un yürürlükte olduğu dönemden farklı olarak, savcının iddianameyi mahkemeye sunması ile kamu davasının açıl- mış olacağını söylemek, artık hatalı olacaktır. 84 İddianamenin kabulü, mahkemenin kanunda iddianamenin iadesi için öngörülen süre içinde bu yola başvurmaması veya sürenin dolmasından önce iddianamenin kabulüne karar vermesi ile gerçekleştiğinden, iddianamenin iadesinin en önemli sonucu, kamu davasının açılmasına, bir başka ifade ile ko- vuşturma evresine geçilmesine engel oluşudur. SONUÇ İddianamenin iadesi kurumuna duyulan ihtiyacın kaynağında; CMUK’un yürürlükte olduğu dönemde, soruşturma evresinin ceza muhakemesindeki önemli işlevlerine rağmen verimsiz geçirilmesi, bu- nun sonucu olarak toplanabilecek olan tüm deliller toplanmadan ya da yeterli şüpheye ulaşmadan kamu davasının açılması, iddianamede 82 Öztürk/Erdem, s. 641. 83 Feyzioğlu, s. 31. 84 Toroslu ve Feyzioğlu, CMK’ya göre Cumhuriyet savcısının sadece kamu davası- nın açılması için iddianameyi düzenlemek ve bunu madde ve yer yönünden yetkili mahkemeye vermekle görevlendirilmiş olduğunu saptayarak, kamu davasını aça- nın cumhuriyet savcısı değil, iddianameyi kabul eden yetkili mahkeme olduğunu ifade etmektedir. Yazarlar böyle bir düzenlemenin itham etme ve yargılama göre- vinin aynı kişide toplanmasından doğabilecek sakıncaları içinde barındırdığından kuşku olmadığını belirtmektedir. Bu görüş için bkz. Toroslu/ Feyzioğlu, s. 268. Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009198 yer alması zorunlu unsurlara yer verilmemesi veya içeriklerinde bariz yanlışlıklar yapılması şeklinde gelişen davranışlar vardır. CMUK döneminde bu hataların etkilerini kovuşturma evresinde ve daha da önemlisi toplumda gözlemleyebilen birçok hukukçu, soruş- turma evresinin işlevini her somut olay için ne ölçüde yerine getirdi- ğinin denetlenmesi gerektiğini ifade etmiştir. Bu görüşler, hazırlanan Ceza Muhakemesi Kanunu tasarılarına da yansımış, çeşitli yeni ku- rumların oluşturulması çabalarına neden olmuştur. Nihayet bulunan çözüm, yani iddianamenin iadesi kurumu, CMK’nın yürürlüğe girme- si ile özünde olumlu bir yenilik olarak Türk yargılama hukukuna dahil olmuştur. İddianamenin kabulü ile birlikte şüpheli, sanık halini alacaktır. Bir başka ifade ile iddianamenin iadesi muhakemesinin sonucu onun için belirleyicidir. Oysaki bu aşamada şüphelinin söz hakkı yoktur. Bu mu- hakemede sadece iddia ve yargılama makamı hareket yetkisine sahip- tir. Bu nedenle kanımızca iddianamenin mahkemeye sunulmasından sonra şüpheliye söyleyeceklerini ve varsa delillerini bildirmesi için olanak tanınmayışı kurumun önemli bir eksikliğidir. Belirtmek gerekir ki, bazı iade nedenlerinin de gelecek günlerde çok tartışılacağı kanımızca ortadadır. Örneğin iddianamenin suçun sübutuna mutlak etki edeceği muhakkak olan delil toplanmadan dü- zenlenmiş olması nedeniyle iade edildiği olaylarda sıklıkla mahkeme- nin ihsası reyde bulunduğu iddiasıyla karşılaşılacaktır. Bu düzenle- me kanımızca Anayasamızın 36. maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesine açık şekilde aykırıdır. İddianamede yük- lenen suçu oluşturan olaylar ile mevcut delillerin ilişkilendirilmemesi ve mevcut olmasına rağmen iddianamenin sonuç kısmında şüphelinin lehine olan hususların ileri sürülmemesi şeklinde ifade edebileceğimiz iddianamenin iadesi sebepleri ise temelinde olumlu olmakla birlikte kanımızca sonuç getirebilir nitelikte değildir. Sadece bir temenninin yansımasından ibarettir. Çünkü mahkeme iddianamenin iadesine iliş- kin kararını verirken sadece iddianame ve soruşturma evrakı üzerinde inceleme yapabilecektir. Bu belgelerde sanığın lehine olan bir konu- dan ya da gerçekte olayla ilişkili olan bir delilden hiç söz edilmemesi halinde mahkeme iade sebebinin varlığını tespit dahi edemeyecektir. İddianamenin iadesi kurumunun, ürünü olduğu ihtiyacı karşıla- yıp karşılamayacağını zaman gösterecektir. Bu bağlamda iade neden- hakemli makaleler Ahu KARAKURT TBB Dergisi, Sayı 82, 2009199 lerinin her birinin yorumlanıp, sınırlarının uygulayıcılar tarafından çizilmesi gerekmektedir. KAYNAKLAR AYDIN, Murat, Kamu Davasının Açılması ve İddianame, Seçkin Yay., Anka- ra 2003. AYDIN, Murat, “İddianamenin Unsurları ve İadesi”, Hukuki Perspektifler Dergisi, S. 6, Mayıs–2006. CENTEL, Nur/ZAFER, Hamide, Ceza Muhakemesi Hukuku, Beta Yay, İs- tanbul 2003. CENTEL, Nur/ZAFER, Hamide, Ceza Muhakemesi Hukuku, Beta Yay., İs- tanbul 2005. CİHAN, Erol/YENİSEY, Feridun, Ceza Muhakemesi Hukuku, Beta Yay., İs- tanbul 1997. FEYZİOĞLU, Metin,” 5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu Hakkında Bazı Tespit ve Değerlendirmeler”, http://www.law.ankara.edu.tr/ yazicidostu.php?yad=1340, (28.10.2005) FEYZİOĞLU, Metin, “Ceza Muhakemesi Kanunu’na Göre, İddianamenin Hazırlanmasına ve Kabulüne İlişkin Bazı Düşünceler”, Ceza Hukuku Dergisi, Y.1, S.1, Ekim 2006. GÜLTEKİN, Özkan, “İddianamenin İadesi”, Terazi Hukuk Dergisi, S.3, Ka- sım 2006. HACIOĞLU, B. Caner, “1999 Tarihli CMUK Tasarısı’nda Muhakemenin Yürüyüşüne İlişkin Düzenlenen Ara Soruşturma Devresi (Orta Aşa- ma) Üzerine Bir İnceleme”, Atatürk Üniversitesi Erzincan Hukuk Fa- kültesi Dergisi, C. VI, S. 1-4, Erzincan 2002. KESKİN, İbrahim, “İddianamenin İadesi”, Adalet Dergisi, Y.97, S.25, Mayıs 2006. KUNTER, Nurullah/YENİSEY, Feridun/NUHOĞLU, Ayşe, Muhakeme Hukuku Dalı Olarak Ceza Muhakemesi Hukuku, Arıkan Yay., İstanbul 2006. ÖZAR, Süleyman, “İddianamenin İadesi Tespitler, Sorunlar ve Öneriler”, http://www.yayin.adalet.gov.tr/28_sayi%20içerik/Süleyman%20 ÖZAR.htm, (30.09.2008) ÖZBEK, Veli Özer, Ceza Muhakemesi Hukuku, Seçkin Yay., Ankara 2006. ÖZKORUL, İsmet, “Ceza Muhakemesi Kanunu”, www.ceza-bb.adalet. gov.tr/makale/173doc, (28.10.2005) ÖZTÜRK, Bahri / ERDEM, Mustafa Ruhan / ÖZBEK, Veli Özer, Uygula- malı Ceza Muhakemesi Hukuku, Seçkin Yay., Ankara 2004. ÖZTÜRK, Bahri/ERDEM, Mustafa Ruhan, Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, Seçkin Yay., Ankara 2006. Ahu KARAKURT hakemli makaleler TBB Dergisi, Sayı 82, 2009200 SOYASLAN, Doğan, Ceza Muhakemesi Hukuku, Yetkin Yay., Ankara 2007. ŞAHİN, Cumhur, Ceza Muhakemesi Hukuku-I, Seçkin Yay., Ankara 2007. ŞAHİN, Cumhur, Ceza Muhakemesi Kanunu Gazi Şerhi, Seçkin Yay., Anka- ra 2005. YILMAZ, Ejder, Hukuk Sözlüğü, Yetkin Yay., Ankara 1996. TANRIKULU, M. Sezgin, “Adil Yargılanma Hakkı ve İddianamenin Ka- bulü, İadesi, Tebliği”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 64, 2006. TOROSLU, Nevzat/ FEYZİOĞLU, Metin, Ceza Muhakemesi Hukuku, Savaş Yay., Ankara 2006. TOSUN, Öztekin, Türk Ceza Muhakemesi Dersleri C. II Muhakemenin Yürü- yüşü, Sulhi Garan Matbaası, İstanbul 1976. YENİDÜNYA, A. Caner, “5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nda Kamu Davasının Açılması, İddianamenin Unsurları ve İadesi”, E-Akademi Hukuk, Ekonomi ve Siyasal Bilimler Aylık İnternet Dergisi, S. 60, Şubat 2007, http://www.e-akademi.org/makaleler/ acyenidunya-1.htm, (20.08.2008) YENİSEY, Feridun, Uygulanan ve Olması Gereken Ceza Muhakemesi Hukuku Duruşma ve Kanunyolları, Beta Yay., İstanbul 1990. YURTCAN, Erdener, Ceza Yargılaması Hukuku, Vedat Kitapçılık, İstanbul 2005. YÜCEL, Mustafa Tören, “Yeni Ceza Muhakemesi Kanunu (YCMK) Kar- şısında Ceza Adaleti Sisteminin –de facto- Görünümü ve Sosyolo- jik Çıkmazlar”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Y.18, S.57, Mart-Nisan 2005. Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi Başkanlığı Raporu http://www.ceza-bb. adalet.gov.tr/makale/163doc, (28.10.2005) Adalet Komisyonu Raporu için, http://www.tbmm.gov. tr/sirasayi/do- nem22/yil01/ss1255 m.htm, (10.01.2007) Ceza Muhakemesi Kanunun Tasarısı Madde Gerekçeleri, www.ceza-bb. adalet.gov.tr/mevzuat/cmkmaddegerekcedoc, (28.10.2005). Kilis Milletvekili Hasan Kara ve İki Millet Vekilinin Ceza Muhakemesi Kanunda Değişiklik Yapılmasına dair Kanun Teklifi ve Adalet Ko- misyonu Raporu, http://www. tbmm.gov.tr/sirasayi/donem22/ yil01/ss903m.htm, (29.10.2005)