powered by

powered by

makaleler Arzu BESİRİ TBB Dergisi, Sayı 83, 2009353 YOKSULLUK EKSENİNDE ENGELLİLERİN EĞİTİMİ Arzu BESİRİ ∗ “Herkes, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasi veya diğer herhangi bir akide, milli veya içtimai menşe, servet, doğuş veya herhangi diğer bir fark gözetilmeksizin İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinde ilan olunan tekmil haklardan ve bütün hürriyetlerden istifade edebilir.” GİRİŞ Türkiye’de engelliler toplumla bütünleşme yönünde yoğun so- runlar yaşamaktadırlar. Yaşamın pek çok alanına yayılan sorunlar, engelli bireylerin, toplumla işlevsel bir bütünlük içinde yaşamalarını güçleştirmektedir. Toplumun engelliyi anlamaması, yaşadıkları hayat içinde onları fark etmemesi, engellilerin de kendilerini geriye çekmesi- ne böylece toplumda ayrışmalara sebep olmuştur. Eğitim olanaklarından yeterince yararlanamama, fiziksel ayırım- cılığa maruz kalma, toplum içindeki düşük roller, işsizlik, yoksulluk ve daha birçok konu engelliler tarafından yaşanan temel sorunlardır. Engelli bireylere yönelik ön yargılar beraberinde birçok olumsuzlu- ğu getirmektedir. Engelli bireyler eğitim ve istihdam sorunları, ön yargılar neticesinde yanlış tutumlar, bağımsız hareket edememe ve ulaşabilirlikte engeller gibi nedenlerle çoğunlukla geçimlerini temin edememektedirler. Anayasa’nın 10. maddesine göre, herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle kanun önünde eşittir. Bu hükümden de herkesin eşit hak- * İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İnsan Hakları Hukuku Yüksek Lisans Programı öğrencisi. Arzu BESİRİ makaleler TBB Dergisi, Sayı 83, 2009354 lara sahip olduğunu kolaylıkla çıkartırız. Fakat bu eşitlik ilkesinden en az yararlananlar maalesef engellilerdir. Bunun nedeni engellilerin Anayasa’dan ve yasalardan kaynaklanan haklarını bilmemeleri, engel- liler adına hizmet veren başta vakıf ve dernekler olmak üzere kurum ve kuruluşların üyelerini bilinçlendirecek yeterliliğe sahip olmamaları vs.’dir. Her şeyin hızla değiştiği bir dünyada, engellilerin de eğitilip po- tansiyel haline dönüştürülmesi gerekmektedir. Dünya Bankası veri- lerine göre dünyanın en yoksul toplumlarının %20’sini engelli kişi- ler oluşturmaktadır. Sadece sosyal transferler yardımıyla engellilerin yoksulluğunun önüne geçilemez. Engelleri özel eğitim gerektiren bi- reylerin topluma etkin ve üretken kişiler olarak katılımlarını sağlamak gereklidir. Ancak burada önemli bir husus daha var. Özel eğitim veren bu okullarımızda öğretmen eksikliği had safhadadır. Bunun bir sebebi de özel eğitim bölümü mezunu veren sadece beş üniversitemizin bu- lunmasıdır. Eğitimde fırsat eşitliği ilkesinden yola çıkarak, eğitim ihti- yaçlarını karşılamak, özellikleri doğrultusunda uygun ortamlarda eği- tim almalarını sağlayarak bu konuda gerekli tedbirleri almak da, Milli Eğitim Bakanlığı’nın görev ve sorumluluklarındandır. Eğitimli engelli özelde aile ekonomisine, genelde ülke ekonomisine üreterek katkıda bulunduğu zaman hem kendisi mutlu olacaktır, hem de toplumda hak ettiği saygınlığı kazanacaktır. 1 Bu çalışmanın amacı engellilerin toplumla bütünleşmesi yönünde- ki engellerden eğitim sorununa ve yoksulluğa dikkat çekmek, gerçek- leştirilen uygulamaların olumlu olumsuz yönlerinden bahsetmektir. 1. ENGELLİLİK KAVRAMI Yalnız bizim dilimizde değil, diğer birçok dilde de engelli ve engel- lilik anlamına gelen birden fazla sözcük bulunmaktadır. Adlandırma- da ki bu farklar, zaman zaman öyle çok tartışmaya neden olmaktadır ki, bu tartışmalar gerçek sorunların önüne geçebilmektedir. Engellinin kim, engelliliğin de ne olduğu açık bir biçimde ortaya konmayınca en- gellilere yönelik geliştirilecek politikaların, yasaların ve hizmetlerin de kapsamı belirginsizleşmektedir. Bu belirsizlik de uygulamada pek çok 1 Karakaş, K., Engellilerin Toplumla Bütünleşme Sorunları, Ufkun Ötesi Bilim Dergi- si, C. 2, S. 2, Kasım 2002. makaleler Arzu BESİRİ TBB Dergisi, Sayı 83, 2009355 sorunun ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Adlandırmada ki karma- şa ve tanım güçlüğü, engellinin kendini anlatmasını ve diğerlerinin de onları anlamasını zorlaştırmaktadır. 2 Türk Dil Kurumu Sözlüğü’nde insandan iki eli olan, iki ayak üze- rinde dolaşan, sözle anlaşılan, akıl ve düşünme yeteneği olan en ge- lişmiş canlı diye söz edilmesi engelli insanı tarif etmemekte ve bu tarife girmediğinden bazı engellileri insan görmemektedir. Bedensel ve zihinsel engelliler, sağır ve dilsizler bu tarife girmemekte, görme ve süreğen engelliler bu tarife girmektedir. Bu da tanımlarda sadece engellilerle engelli olmayanlar arasında değil, engelliler arasında da ayrım yapıldığına işaret etmektedir. Halbuki İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin 1. maddesinde “Bütün insanlar özgür, onur ve haklar açısından eşit doğarlar” yazar. Fakat bu eşitlikten en az yararlananlar bazen de hiç yararlanamayanlar engellilerdir. Dünya Sağlık Örgütü verilerine (WHO) göre genel olarak her- hangi bir toplumun nüfusunun yaklaşık yüzde 10’ununu engelli ki- şiler oluşturmaktadır. 3 Ülkemizde engelli nüfus oranı ise Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü Başkanlığı ve Başbakanlık Özürlüler İdare- si Başkanlığı işbirliği ile Aralık 2002’de yapılan ve Temmuz 2004’te Özürlüler İdaresi Başkanlığı’nca açıklanan Özürlüler Araştırması ra- poruna göre yüzde 12.29’dur. 4 Dünyanın her yerinde engelli kişiler ay- rımcılıkla karşılaşmakta ve yaşadıkları toplumların ekonomik, sosyal ve politik alanlarından dışlanmaktadırlar. Bu da engelliler arasındaki yoksulluğun temel nedenidir. 1.1. Engelli, Sakat, Özürlü Kavramları Türk Dil Kurumu Sözlüğü’nde; Engelli: vücudunda eksik veya kusuru olan, Özürlü: gelişimin türlü yanlarıyla öğrenme gücü gibi süreçlerin birisi veya birkaçında sakat olan kişi ya da kusuru olan, defolu. 2 Karakaş, K., Engellilerin Toplumla Bütünleşme Sorunları, Ufkun Ötesi Bilim Dergi- si, C. 2, S. 2, Kasım 2002. 3 www.rehabilitasyon.com. 4 TC Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı Özürlüler Kanunu ve İlgili Mevzuat, Ankara 2006. Arzu BESİRİ makaleler TBB Dergisi, Sayı 83, 2009356 Sakat: vücudunda hasta veya eksik bir yanı olan, engelli, özürlü. olarak tanımlanmıştır. 5 Engellinin bir başka tanımı ise vücudunda doğuştan veya sonra- dan oluşmuş, fiziksel, biyolojik veya estetik olarak, görünüm / işlev bozukluğu nedeniyle, günlük hayat ve sosyal yaşam içerisinde engel ve sorunlarla karşılaşmakta olup, genel hayata uyum sağlayabilmesi ve engel durumuna özel gereksinimlerinin sağlanması için, sosyal- bilimsel çalışma ve destekleri almaya hakkı olan kişidir. (örneğin; gör- me engelli, işitme engelli, zihinsel engelli, ortopedik engelli, konuşma engelli, ...) Engelli kavramıyla ilgili Özürlüler İdaresi’nin kabul ettiği tanım- lar şöyledir: Zedelenme - Sapma: Bireyin psikolojik, fizyolojik, anatomik özel- liklerinde geçici ya da kalıcı türden bir kayıp, bir yapı ya da işleyiş bo- zukluğu olur. Bacakların olmayışı, kolların felçli oluşu, iyi görememe vb. gibi durumlar birer zedelenmedir. Yetersizlik: Zedelenme ya da bazı sapmalar sonucu, bir insan için normal kabul edilen bir etkinliğin ya da hareketliliğin, engellenme veya sınırlanması haline denmektedir. Birey zedelenme ya da sapma sonucu yaşamında bir takım güçlüklerle karılaşır, bazı güçlüklerin üs- tesinden gelmede yetersiz kalır. Bacaklarının olmayışı ya da fiziksel engelli oluşu, yürüyememe, yürüyerek yapılan etkinliklerde kişinin yetersiz kalmasına neden olur. 6 Özür - Engel: Bireyin yaşadığı sürece yaş, cins, sosyal ve kültürel faktörlere bağlı olarak oynaması gereken roller vardır. Birey yetersiz- lik yüzünden bu rolleri gereği gibi oynayamaz durumda kalırsa buna özür - engel denir. 7 2004 yılında çıkarılan Özürlüler Kanunu’na göre engelliler “Do- ğuştan veya sonradan herhangi bir hastalık veya kaza sonucu bedensel, zihin- sel, ruhsal, duygusal ve sosyal yetilerini çeşitli derecelerde kaybetmiş, normal yaşamın gereklerine uyamayan, günlük gereksinimlerini karşılama güçlükle- ri olan korunma, bakım, rehabilitasyon, danışmanlık ve destek hizmeti alan 5 http://tdkterim.gov.tr. 6 Özsoy, Y., Özyürek, M., Eripek, S., Özel Eğitime Giriş. 7 Özsoy, Y., Özyürek, M., Eripek, S., Özel Eğitime Giriş. makaleler Arzu BESİRİ TBB Dergisi, Sayı 83, 2009357 kişilerdir”. 8 Dünya Sağlık Teşkilatı ( WHO ) engelli kavramını üç ayrı ana ka- tegoride toplayıp, değerlendirmektedir. 1. İç veya dış organların zarar görmesi veya tahrip olması, organ- lardan herhangi birisinin zarara uğramış olup olmadığı genelde tıbbi bir teşhisin sonucunda kesinlik kazanmaktadır. Mesela gözün görme kabiliyetini yitirmesi, bir organın hastalığı olarak ifade edilebilir (im- pairment). 2. Organların zarara uğraması sebebiyle ruhsal, psikolojik veya fi- ziki yönden fonksiyonel engellerin ortaya çıkması. Fonksiyonel engel, normal bir aktiviteyi yerine getirmekteki zorluğu ve meşakkati dile getirmektedir. Bir göz rahatsızlığının görme kabiliyetini sınırlaması, önemli bir fonksiyonel engel teşkil eder. Dolayısıyla fonksiyonel en- geller, kişinin bedene ait değişik yetenek ve performans kaybını yan- sıtmaktadır (Disability). 3. Sosyal engellerin belirlenmesi. Fonksiyonel engellerin artması ile çoğu kez sosyal hayatta değişik engellerle karşı karşıya gelinmekte- dir. Bu durumda kendilerinden beklenen sosyal rollerini yerine getire- memektedirler (Handicap). 9 Tanımlardan da anlaşılabileceği gibi bugün, bir kişinin engelli sayılabilmesi için, o kişinin bedensel (anatomik, ortopedik) bozuklu- ğundan ziyade, fonksiyonel yetersizliği olup olmadığına, bir başka deyişle, arızalanmış organların ne derecede görevlerini yerine getirip getirmediğine bakılmaktadır. 10 Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi’nin 1. madde 2. cümlesine göre “Engelli kişiler, çeşitli engellerle karşılaşmaları halinde di- ğerleriyle eşit bir şekilde topluma tam ve etkili şekilde katılmalarını engelleyen uzun süreli fiziksel, zihinsel, ruhsal ve duyusal sakatlığı olan kişilerdir.” 11 Sakat veya özürlü kelimesi yerine engelli sözcüğünü kullandığı- mızda yetersizliğe işaret etmesinin yanı sıra kulağa hitabı bakımından 8 TC Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı, Özürlüler Kanunu ve İlgili Mevzuat Kitabı, s. 6. 9 Seyyar, A., Sosyal Siyaset Açısından Özürlülüğe Karşı Mücadele, s. 41. 10 Seyyar, A., Sosyal Siyaset Açısından Özürlülüğe Karşı Mücadele, s.42. 11 www.beyazay.org.tr. Arzu BESİRİ makaleler TBB Dergisi, Sayı 83, 2009358 da daha güzel gelmektedir, bu yüzden engelli kelimesini kullanaca- ğım. 1.2. Türkiye’de Engelli Profili Türkiye’de sık görülen belirli engelli grupları şunlardır: Bedensel engelliler Görme engelliler İşitme engelliler Dil ve Konuşma engelliler Zihinsel engelliler Otistik engelliler (Otizm) Süreğen hastalar 12 Bedensel Engelliler: Kas ve iskelet sisteminde yetersizlik, eksiklik ve fonksiyon kaybı olan kişilerdir. El, kol, bacak, parmak ve omur- galarında kısalık, eksiklik, fazlalık, yokluk, hareket kısıtlılığı, şekil bozukluğu, kas güçsüzlüğü, kemik hastalığı olanlar, felçliler ve spas- tikler bu gruba girmektedir. 13 Omurilik felçlileri de bu gruba girmek- tedir. Omurilik felci; omuriliğin hastalık veya tramvaya bağlı olarak baskıya uğraması ve işlevini kaybetmesidir. Uğradığı bu baskı sonucu omurilikte hasar gören bölgeler beyinle iletişim yapamaz hale gelir. Organlarla beyin arasındaki irtibat hasar gören bölgeler ve aşağısında kaybedilir. Hastalıklardan başka travmalara örnek olarak trafik kaza- ları, yüksekten düşmeler, sığ suya balıklama atlama, iş kazaları vs. gibi sebepler sayılabilir. 14 Görme Engelliler: Tek veya iki gözünde tam veya kısmi görme kaybı veya bozukluğu olan kişilerdir. Görme kaybıyla birlikte göz pro- tezi kullananlar, renk körlüğü, gece körlüğü bu gruba girmektedir. 15 12 Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı ve DİE Aralık 2002”Özürlüler Araştırma- sı”. 13 Öztürk, M., Hayata Dokunuş, s.14. 14 www.tofd.org.tr. 15 Öztürk, M., Hayata Dokunuş, s. 14. makaleler Arzu BESİRİ TBB Dergisi, Sayı 83, 2009359 İşitme Engelliler: Tek veya iki kulağında tam veya kısmi işitme kaybı olan kişidir. İşitme cihazı kullananlar da bu gruba girmektedir. Dil ve Konuşma Engelliler: Herhangi bir nedenle konuşamayan veya konuşmanın hızında, akıcılığında, ifadesinde bozukluk olan ve ses bozukluğu olan kişidir. Konuşamayan, gırtlağı alınanlar, konuş- mak için alet kullananlar, kekemeler, dil- dudak-damak- çene yapısın- da bozukluk olanlar bu gruba girer. Zihinsel Engelliler: Genel zihinsel işlevlerde önemli derecede normalaltı, bunun yanında uyumsal davranışlarda yetersizlik göster- me durumudur. Eğitilebilir, öğretilebilir ve ağır zihinsel engelliler ola- rak üçe ayrılır. Otistik Engelliler (Otizm): Konuşmada gecikmenin olması veya gelişmemesi, ilgi alanında sığlık insanlar ile ilişki kurma yerine can- sız nesnelerle ilgilenme, yaşıtlarıyla oyun oynamama ve tekrar edici basmakalıp davranışlarda bulunma ile kendini gösteren gelişimsel bir bozukluktur. Otistik çocukların hepsinin, tamamen aynı belirtile- ri göstermemelerine karşın, davranışı etkileyen sosyal, iletişimsel ve duyusal alanlarda sorunları vardır. Otizm genellikle üç yaşından önce başlar ve görülme sıklığı binde birdir. Erkek çocuklarda kız çocuklara oranla dört kat daha fazla görülmektedir. 16 Süreğen Hastalık: Kişinin çalışma kapasitesi ve fonksiyonlarının engellenmesine neden olan, sürekli bakım ve tedavi gerektiren has- talıklardır. (kan hastalıkları, kalp-damar hastalıkları, sindirim sistemi hastalıkları, idrar yolları ve üreme organı hastalıkları, cilt ve deri has- talıkları, kanserler, endokrin ve metabolik hastalıklar, ruhsal davranış bozuklukları, sinir sistemi hastalıkları, HIV) Süreğen hastalıklar engel türleri içerisinde alt başlık olarak yer al- maktadır. Süreğen hastalık, toplam engellilik oranı içerisinde yer al- 16 Komisyon, Otistik Çocukların Eğitiminde Aile El Kitabı, MEB, Ankara 2002. Arzu BESİRİ makaleler TBB Dergisi, Sayı 83, 2009360 makta ancak nitelikleri incelenirken, diğer engel türlerinden ayrı ola- rak değerlendirilmektedir. 17 2. ENGELLİLERDE EĞİTİM Engelli bireylerin eğitimleri eski olmamakla birlikte çeşitli evreler- den geçmiştir. Eğitimlerinin geç başlaması ve çeşitli evrelerden geçişi, sağlıklı insanların engellilere karşı tutumundan kaynaklanmaktadır. Sağlıklı insanların tutumu da bilim, teknoloji ve uygarlığın gelişimi ile değişim göstermektedir. Bir dönem engelliyi öldürme, ıssız yerlere terk ederek ondan kurtulma yoluna gidilmiştir. Tevhit dini ve bilimdeki gelişmeler, sağlıklı insanların engelliye karşı tutumunu değiştirmiş, onların da insanca yaşama hakkı olduğu, olması gerektiği görüşünü yaygınlaştırmıştır. Bu görüş, onların toplu- ma eğitilerek kazandırılmalarının mümkün olduğunu göstermiştir. Aşağıda eğitimle ilgili bütün kanunları almamakla birlikte sade- ce temel olduğuna inandığım birkaç kanununun ilgili maddelerini ele alacağım. 2.1. İlköğretim ve Eğitim Kanununun İlgili Maddeleri 222 sayılı, 12.01.1961 tarihli Kanun’un 1. maddesine göre “İlköğ­ retim, kadın erkek bütün Türklerin milli gayelere uygun olarak bedeni, zihni ve ahlaki gelişmelerine ve yetişmelerine hizmet eden temel eğitim ve öğretimdir.” 18 “Türklük” vurgusu ve “Milli gaye” ibarelerinin muğlak ve nasıl oluşturulacağı belirsiz ifadeler olduğu, ayrıca “Türk olmayan kişiler kendilerini ilköğretimin neresinde bulacaklar” sorusu sorulursa bu mad- denin 1961 zihniyetini yansıttığı ve yenilenmesi gerektiği açıktır. İyi niyetli, çağdaş bir yorum yaparsak Türk milli eğitiminin genel ama- cının ayrım gözetmeksizin kişilerin beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımlarından sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere, hür ve bilimsel düşünme gücüne, geniş bir dünya görüşüne sahip, insan 17 Öztürk, M., Hayata Dokunuş, s. 15. 18 TC Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı, Özürlüler Kanunu ve İlgili Mevzuat Kitabı, s. 41. makaleler Arzu BESİRİ TBB Dergisi, Sayı 83, 2009361 haklarına saygılı, topluma karşı sorumluluk duyan; yapıcı, yaratıcı ve- rimli kişiler olarak yetiştirilmesinin gerekli olduğunu söyleriz fakat bu yorumu nasıl yapacağımızı tartışmak lazım. Aynı Kanun’un 12. maddesinde ise “Mecburi ilköğrenim çağında bulundukları halde zihnen, bedenen, ruhen ve sosyal bakımdan özürlü olan çocukların özel eğitim ve öğretim görmeleri sağlanır.” 19 der. Kanun’un bu maddesine göre 8 yıllık kesintisiz ve parasız eğitim alma hakkından bütün engelliler de diğer çocuklarla fark gözetilmek- sizin yararlanırlar. Engelliler durumları gerektiriyorsa özel eğitim alır- lar. Fakat burada özel eğitim için hangi engel grubunun bu eğitimi alması gerektiği ve bu gruba dahil olan çocukların sahip olmaları gere- ken kriterlerin belirtilmemesi kargaşaya yol açmaktadır. Engelli gerek- sinim ve haklarına bakış açısı 1961’den bu yana uluslar arası ölçekte değişmesine karşı bizim bugünün sorunlarına hala 1961’de çıkartılan yasanın bakış açısıyla yaklaşmamız sorunludur. Engellilerin eğitim haklarına dair komple ve çağdaş bir yasaya gereksinim var. Engellilik kriteri muğlak kalmış, bütün engel türlerinin birlikte eğitilip eğitilme- yeceği, gruplandırmayı kimin yapacağı söylenmemiş. 2.2. Milli Eğitim Temel Kanunu’nun İlgili Maddeleri 1739 No.lu, 24.06.1973 tarihli Kanun’un 4. maddesine göre, “Eğitim kurumları dil, ırk, cinsiyet ve din ayırımı gözetilmeksizin herkese açıktır. Eği- timde hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.” 20 Burada eşitlik ilkesiyle ayrımcılığın önüne geçilmeye ve ötekileş- tirme önlenmeye çalışılmıştır, zaten uygar bir toplumda da aksi düşü- nülemez. 5. maddesine göre, “Milli eğitim hizmeti, Türk vatandaşlarının istek ve kabiliyetleri ile Türk toplumunun ihtiyaçlarına göre düzenlenir.” Bu madde ile hedeflenen eğitimde toplumun o gün itibariyle ih- tiyaç duyduğu alanlarda faaliyette bulunabilecek insanların yetişti- rilmesi için eğitim sistemini mevcut ihtiyaçlara göre düzenlemek ola- 19 TC Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı, Özürlüler Kanunu ve İlgili Mevzuat Kitabı, s. 41. 20 TC Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı, Özürlüler Kanunu ve İlgili Mevzuat Kitabı, s. 50. Arzu BESİRİ makaleler TBB Dergisi, Sayı 83, 2009362 bilir. Fakat maddenin uygulama alanının nasıl olduğu ve toplumun ihtiyaçlarının karşılanması konusunda belirsizlik hakimdir. Belki de bilinçli olarak soyut ifadeler kullanılmış. “Türk vatandaşlarının istek ve kabiliyetlerinin” ne olduğu, bunlara kimin ve hangi ölçüyle karar vere- ceği belirtilmemiş. Hükümde bilimselliğe, çağdaşlığa, yeniliklere açık olmaya, evrenselliğe dair hiç bir vurgu olmaması manidardır. Aynı Kanun’un 8. maddesine göre ise, “Eğitimde kadın, erkek herkese fırsat ve imkân eşitliği sağlanır.” “Maddi imkanlardan yoksun başarılı öğrencilerin en yüksek eğitim kade- melerine kadar öğrenim görmelerini sağlamak amacıyla parasız yatılılık, burs, kredi ve başka yollarla gerekli yardımlar yapılır.” “Özel eğitime ve korunmaya muhtaç çocukları yetiştirmek için özel ted- birler alınır.” 21 Eğitim sistemimizde uluslararası sözleşmelere göre tanzim edi- len “Genellik ve Eşitlik, Eğitim Hakkı ve Fırsat ve İmkan Eşitliği” ilkeleri büyük oranda aksamaktadır. Bu aksamaların bir kısmı eğitim kurum- larının yaygınlığının sağlanamayışı ve fertlerin ekonomik gücünden kaynaklanmakta iken, önemli bir kısmı yönetim gücünü elinde bulun- duranların keyfi ve despotik anlayışından kaynaklanmaktadır. Bahsi geçen ilkelerin işlerlik kazanabilmesi, ancak, eğitim kurum- larının kurulmasının önündeki engellerin kaldırılması, özel ve gönüllü kuruluşların teşvik edilmesi ile mümkün olur. Eğitimde eşitliğin sağlanması ekonomik, sosyal ve siyasal sebep- lerden ötürü sağlıklı insanlar arasında bile mümkün olmamaktadır. Bu şartlar altında engelli bireylerin eğitimde eşitlik ilkesinden yarar- landığını söylemek mümkün değildir. Eğitimde eşitlik ilkesi sadece kanuni bir düzenleme olmanın ötesine geçememiştir. Türkiye’de hem engelli bireylerin eğitimini sağlayacak uzmanların yetiştirilmesinde ve istihdamında sorunlar yaşanmaktadır, hem de engellilerin eğitim görebilecekleri derecede yeterli ve donanımlı eğitim kurumları bulun- mamaktadır. Anayasa’nın 42. maddesinde; “Devlet, maddî imkânlardan yoksun başarılı öğrencilerin, öğrenimlerini sürdürebilmeleri amacı ile burslar ve baş- 21 TC Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı, Özürlüler Kanunu ve İlgili Mevzuat Kitabı, s. 50. makaleler Arzu BESİRİ TBB Dergisi, Sayı 83, 2009363 ka yollarla gerekli yardımları yapar. Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.” hükmü yer almak- tadır. Eğitimde fırsat eşitliği kanuna göre sağlanır fakat gerçekte özel eğitime ihtiyacı olan bireyler için böyle değildir ve özel eğitmen ek- sikliği had safhadadır. Ayrıca engelliler okula geç başlamaktadırlar, fakat burs ve kredi verilmesi için istenen yaş şartına bazen uymazlar. Öyle olduğu yani yaş şartının gerçekleşmediği zamanlarda yapılacak uygulamayla ilgili bir hüküm bulunmaması ve bu imkandan yararla- nılamaması bence çok büyük bir sorundur. Ayrıca maddeyi bu haliyle yorumlarsak şu sonuca da varabiliriz: Özel eğitime ihtiyacı olan engelliler topluma yararsız (hatta zararlı bile olabilir)  insanlar ki, devlet pozitif yükümlülükle bunları yararlı hale getirmeye çalışıyor. Engelli hakları konusunda çağdaş gelişmelerden yoksun bir zihniyetin hakimiyeti mevcut olduğundan yeni baştan dü- zenleme gereklidir. 2.3. Milli Eğitim Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’un İlgili Maddesi 3797 sayılı, 12.05.1992 tarihli Kanun’un 24.07.2008 tarihindeki ek 3. maddesine göre; Özürlü sağlık kurulu raporu düzenlemeye yetkili sağlık kurum veya kuruluşlarınca verilen sağlık kurulu raporuyla asgari % 20 özürlü olduğu tespit edilen ve özel eğitim değerlendirme kurulları tarafından da eğitsel değerlendirme ve tanılamaları yapılarak 8.2.2007 tarihli ve 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu kapsamında açılan özel eğitim okulları ile özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde verilen destek eğitimini almaları uygun görülen; görme, işitme, dil-konuşma, spastik, zihinsel, ortopedik veya ruhsal özürlü bireylerin; eğitim gider- lerinin her yıl Maliye Bakanlığı’nca belirlenen tutarı, Millî Eğitim Ba- kanlığı bütçesine bu amaçla konulan ödenekten karşılanır. Bu özürlü bireylerin, özür  grupları  ve  dereceleri ile özür niteliğine göre  eğitim programlarının kapsamı ve eğitim süreleri, Özürlüler İdaresi Başkan- lığının görüşü alınmak suretiyle Bakanlıkça hazırlanacak ve bu Kanu- nun yayımını izleyen 6 ay içinde yürürlüğe konulacak yönetmelikle belirlenir. Söz konusu eğitim hizmetini sunan veya yararlananların, gerçek Arzu BESİRİ makaleler TBB Dergisi, Sayı 83, 2009364 dışı beyanda bulunmak suretiyle fazladan ödemeye sebebiyet verme- leri durumunda bu tutarlar, iki katı ve kanuni faiziyle birlikte ilgili- lerden müteselsilen geri tahsil edilir. Bu fiillerin özel eğitim okulları ile özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri tarafından tekrarı hâlinde, ayrıca kurum açma izinleri iptal edilir. 22 Kanun’un bu maddesiyle özel eğitim alınmasının şartlarının dü- zenlenişi bence yerindedir. Çünkü %20 makul bir rakamdır. Fakat bu- rada sorun sağlık kurum ve kuruluşlarınca verilen raporların yüzde- lerinin birbirini tutmamasıdır ve çok önemlidir. Çocuk aslında eğitim almaya hak kazanacak durumda olsa bile sağlık kurum ve kuruluş- larının verdiği göreceli raporlarla eğitim alamamaktadır ve bu başlı başına önemli bir sorundur. Örneğin sağlık kurulu raporu vermeye yetkili iki hastaneden biri % 50 diğeri %20 engelli raporu verebilir. Bu konu daha net bir şekilde düzenlenmelidir. Kötü niyetli kişilerin dev- leti zarara uğrattığında uygulanacak yaptırım doğrudur. 2.3.1 Engellilerde Özel Eğitim ve Tanımı Günümüz sosyal bilimlerindeki, sosyal model de engellilik hali ikinci plana itilerek, “çevresel, fiziksel, mekansal koşullar toplumsal tutum- larla birlikte bireyi engelli kılmaktadır” denmiştir. Yani sosyal model engel- lenme halini sorunsallaştırır ve o hali düzeltmeye uğraşır. Dolayısıyla bu modelde engele göre özel eğitim önemlidir. Engellinin eğitim masraflarının önceleri ailelerin tarafından karşı- lanması zengin aileler için sorun değildi. Eğitimde yaygınlaşma baş- layınca zengin olmayanların çocuklarının eğitim masrafları hayır ku- rumlarınca, bağış ve yardımlarla karşılanma yoluna gidilmiştir. Günü- müzde ise özel eğitim masraflarının devlet bütçesinden karşılanması kabul edilmiştir. Özel eğitime ihtiyacı olan engel gruplarının hepsi için özel eği- tim sağlanamamaktadır. Ülkemizde yüz binlerle ifade edilen özel eğitim gerektiren çocuktan sadece 50.000 kadarı bu eğitimden yararlanabilmektedir. 23 Özel eğitim alanlar genelde; görme, işitme ve 22 TC Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı, Özürlüler Kanunu ve İlgili Mevzuat Kitabı, s. 49. 23 Başaran, S., Özürlülerin Toplumsal Bütünleşmesinde Yerel Yönetimlerin Önemi, Sosyal Politikalar Dergisi, S. 2, 2007. makaleler Arzu BESİRİ TBB Dergisi, Sayı 83, 2009365 zihinsel engellilerdir. Hem öğrenci kapasitesi hem de özel eğitim almış eğitimciler itibariyle bu alanda yapılanma eksikliği büyüktür. 24 Özel eğitim merkezlerinde görev yapan meslek dallarına mensup kişiler özel eğitimci, özel eğitim kursu almış sınıf öğretmeni, psikolog, çocuk gelişimi ve eğitimcisi, fizyoterapist, sosyal çalışmacı, odyolog, okul öncesi öğretmenidir. Özel eğitim çoğunluktan farklı ve özel gereksinimli çocuklara su- nulan, üstün özellikleri olanları yetenekleri doğrultusunda kapasite- lerinin en üst düzeye çıkmasını sağlayan, yetersizliği engele dönüş- türmeyi önleyen, engelli bireyi kendine yeterli hale getirerek topluma kaynaşmasını, bağımsız, üretici bireyler olmasını destekleyecek bece- rilerle donatan eğitimdir. Özel eğitim birçok bakış açısına göre tanım- lanabilir. Birinci görüş özel eğitimi yasal temelleri olan ve bunlara göre yürütülen bir girişim olarak ele almaktadır. Bu görüşü savunanlar, ana babanın çocukları için uygulanacak tüm eğitsel önlemler ve süreçler- le ilgili kararlara katılmalarını ve bilgilendirilmeleri gerektiğini ileri sürmektedirler. Bu görüş ülkemizde de kendisini son uygulamalarda hissettirmeye başlamıştır. Bunun sonucu olarak 573 sayılı Kanun hük- münde kararnamenin hazırlanış felsefesinde bu görüş yer almaktadır. Bu yasaya göre uygun olarak çıkartılan yönetmelikte, çocukla ilgili her karar alma sürecinde aile onayı da gerekmektedir. 573 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin amacı; özel eğitim gerektiren bireylerin, Türk millî eğitiminin genel amaçları ve temel ilkeleri doğrultusunda, genel ve meslekî eğitim görme haklarını kullanabilmelerini sağlamaya yönelik esasları düzenlemektir. 25 Bu görüş, tamamıyla yönetsel düzen- lemeler içermektedir. Özel eğitim, mevcut eğitim sisteminin ayrılmaz bir parçası olarak ele alınmaktadır. Öğretmen-öğrenci oranları, sınıf ortamının büyüklüğü ve çocuğun bu ortama yerleştirilmesi, hizmet verecek personelin öğrenciye göre dağılımı ve türleri, ne kadar kay- nak sağlanması gerektiği gibi yönetimsel konuları kapsar. İkinci görüş olan, toplumsal politikaları oluşturma yaklaşımında özel eğitim, bire- yin vazgeçilmez temel insan hakkı olarak yorumlanmaktadır. Yeter- sizliği olan bireye karşı değişmesi gereken tutumları ön plana çıkartan bir yaklaşımdır. Her iki görüşünde geçerli olduğu noktalar bulunmak- tadır. Özel eğitimin kapsamını ve uygulamalarını belirlemede ikisi de 24 Öztürk, M., Hayata Dokunuş-2, s. 54 . 25 http://orgm.meb.gov.tr/Mevzuat/573.htm. Arzu BESİRİ makaleler TBB Dergisi, Sayı 83, 2009366 önemli rol oynamaktadır. O da özel eğitimin temel amacını açığı vura- cak olan, özel eğitimin çocuğa öğretimsel olarak nasıl müdahale etme- si gerektiği hususudur. 26 Özel eğitime ihtiyacı olan engelliler özel eğitim merkezlerin de ve okullarında eğitim alırlar. Özel eğitim merkezlerinde bireysel özel eği- tim ayda altı saat, grup eğitiminde dört seanstır. Özel eğitim okulların- da ise eğitim ayda 120 saattir. Başka bir tanıma göre özel eğitim, bireylerin bazı özelliklerinde meydana gelen zedelenme, sapma veya yetersizlikten kaynaklanan engel durumları ve onların genel eğitimden yararlanamamalarından dolayı eğitim hizmetlerinin özelleştirilmesidir. Bir başka tanıma göre ise, bireylerin, akademik iletişim, devinim ve uyum alanlarında önemli eksiklik, kusur yaratan durumların ön- lenmesi, azaltılması ya da ortadan kaldırılmasıyla ilgili eğitsel değiş- kenlerin düzenlenmesiyle uğraşılmasıdır. 2.3.2. Özel Eğitimin Yaygınlaştırılmasının Basamakları 2002 Türkiye Özürlüler Araştırması verilerine göre engelli olan ki- şilerde okuma yazma bilmeyenlerin oranı %36,3’tür. 27 Bu durumun başlıca nedeni, engellilerin engellenmesidir. Engelli bireylerin eğitim hizmetlerinden ve imkanlarından yeterince yararlanamadığı açık bir gerçektir. Özürlüler İdaresi’nin yapmış olduğu araştırma baz alınarak tes- pit edilen bölgeler ve engel gruplarına göre özel eğitim planlamasının yapılması ve bu okulların ülke genelinde yaygınlaştırılması sağlanma- lıdır. Özel eğitimin yaygınlaştırılması çalışmalarında, aşağıda ki basa- maklar doğrultusunda yapılanmaya gidilmesi kaynak israfını önleye- ceğinden daha çok engellinin bu hizmete ulaşmasını sağlayacaktır. Bu süreçteki basamaklar şöyle sıralanabilir: 26 http://ozelegitimci.blogcu.com/ozel-egitim-nedir_627077.html. 27 Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı ve DİE Özürlüler Araştırması, Ankara 2002. makaleler Arzu BESİRİ TBB Dergisi, Sayı 83, 2009367 Tarama: Özel eğitimi gerektirecek özelliğe sahip olmasından kuş- ku duyulanlar ile sağlıklı olanları ayırmaktır. Taramaların bazıları has- tane ve kliniklerde, bir kısmı gezici sağlık ekiplerince, bir kısmı okul- larda, bir kısmı da doğum sırasında yapılabilmektedir. Tanılama: Taramalarda yapılan inceleme sonucu, engelin tür ve derecesinin uzman bir grup tarafından tespit ve teşhis edilmesidir. Yerleştirme: Ayrımları yapılmış engellilerin engelleri ve eğitim gereksinimlerini dikkate alarak eğitim hizmeti almalarını sağlamaktır. Yerleştirme, kalıcı bir düzenleme değildir. Çocuğun gelişimine bağlı olarak yerleştirme işlemi tekrarlanır. Özel Eğitimde Ortam Düzenleme: Özel eğitim; engelli türü, de- recesi ve çocuğun ihtiyaçlarıyla belirlenmiş amacın gerçekleştirilmesi için şart olan ortamda gerçekleşir. Özel Eğitimde Personel Sağlama: Burada görev yapacak öğret- men veya personel mutlaka hizmet içi eğitime tabi tutulur. Araç-Gereç Sağlama: Özel olarak eğitimde araç kullanma zorun- luluğunun olmasıdır. Mesela Braille alfabesi olmadan görme engellile- rin eğitimi mümkün değildir. Program Geliştirme: Süreklilik isteyen, özel eğitim için gerekli ko- nulardandır. Denetleme: Özel eğitimde denetim eğitimin gelişmesine katkıda bulunur. Bu denetimlerde özel eğitim alanlarında çalışan personel değerlendirilirken başarılı ve yararlı olanla olmayan sağlıklı biçimde ayrılabilmelidir. Arzu BESİRİ makaleler TBB Dergisi, Sayı 83, 2009368 Özel Eğitimde Rehberlik: Yerine göre değişik kurumlar tarafın- dan sunulan, dengeyi sağlayan bir hizmettir. 28 Eğitimsiz engellinin ne kendisine ne de topluma katkısı olabilir. Eğitim alma hakkı engellilerin anayasal hakkıdır ve özel eğitim genel eğitimin bir parçasıdır. Tek farkı engelli çocuğun ihtiyacına uygun yöntem ve araçlar kullanılmasıdır. Normal eğitim de olduğu gibi, özel eğitimde de planlama ve yürütmeden Milli Eğitim Bakanlığı sorum- ludur. 3. ENGELLİLİLERİN YOKSULLUĞU Yoksulluk, maddi nitelikteki mahrumiyetler sebebiyle kaynaklara ve üretim faktörlerine erişememe ve böylece asgari hayat düzeyini sür- dürecek gelirden yoksun bulunulması halidir. Sosyal boyutuyla yok- sulluk “insan haysiyetine ve şahsiyetine yaraşır bir hayat düzeyinin altında, maddi yönden tam anlamıyla veya nisbi olarak yetersiz olma durumudur”. 29 Yoksulluğun genel olarak kavranmasında, yoksulluğu sadece ge- lir  eşitsizliği ve ekonomik düzlemde değil, aynı zamanda toplumda sosyal, kültürel ve siyasi eşitsizliklerin yansıması olarak ele almak çok önemlidir. Yoksulluk esas olarak sınıfsal eşitsizliğin daha keskin bir biçimde ortaya çıkması ve görünür olması halidir. 30 Yoksulluğun önemli niteliklerinden biri de göreceliğidir. Yok- sulluk zamana ve mekana gore değişir. Hindistan’da yoksul olmakla Amerika’da yoksul olmak aynı şey değildir ya da ortaçağda yoksul olmakla aynı şey değildir. 31 Almanya’daki engellinin yoksulluğuyla Türkiye’deki engellinin de yoksulluğu aynı değildir. Bir diğer yoksulluk tanımı ise insani yoksulluktur. İnsani yoksul- luğun belirlenmesindeki temel kriter ise insanın sağlık hizmetlerine, temiz su kaynaklarına, eğitim hizmetlerine ulaşabilirliği, uzun bir 28 Öztürk, M., Hayata Dokunuş, s. 56. 29 Seyyar, A., “ Türkiye’ de Yoksullukla Mücadelede STK’ ların Rolü ve Önemi”, 1. Ulusal Sivil Toplum Kuruluşları Kongresi, 4-6 Haziran 2004, ÇOMU Dardanos Tesis - leri, Çanakkale, s. 187-195. 30 Prof. Sibel Kalaycıoğlu, 21.09.2008 tarihli Birgün Gazetesi yazısı. 31 Gökçeoğlu, Balcı, Ş., Tutunamayanlar ve Hukuk, s. 102. makaleler Arzu BESİRİ TBB Dergisi, Sayı 83, 2009369 yaşam sürme hakkı ve “sürdürebilirlik” ölçütüne dayalı olarak yeni fırsat seçenekleri kullanabilmek için gerekli alt yapının varlığı ya da yokluğudur. 32 Türkiye Cumhuriyeti Devleti ise, sosyal bir devlet olmasına rağmen kronikleşmiş yoksulluk sorununa kalıcı bir çözüm getirememiştir. 33 Birleşmiş Milletler (BM) tarafından 2006 yılında yayınlanan “İnsani Kalkınma Endeksi’nde” Türkiye, gelişmişlik düzeyi açısından sıralanan 177 ülke arasında 92. sırada yer almaktadır. Bu sıralamanın sonucunda şunu diyebiliriz: Türkiye’nin eğitim ve sağlık alanında ki performansı, gelir düzeyinden beklenebilecek olanın altında. Oysa ki gelir düzeyi Türkiye’nin altında olan Güney Kore, Meksika gibi ülkeler insani ge- lişmişlik sırasında Türkiye’nin üstündeki sıralarda yer almaktadırlar. 34 Ülkemizde doğru sosyal politikalar geliştirilemediğinden insani geliş- mişlik seviyesi gerilerde kalmıştır. Yoksulluğu sebepler açısından ele aldığımızda , karşımıza işsiz- lik, aşırı borçlanma, gelir yetersizliği veya yokluğu gibi sadece maddi faktörler ortaya çıkmamaktadır. 35 Yoksulluğun bir çok sebeplerinden birisi de engelliliktir. Kişinin olumsuz fiziki ve fizyolojik seyrinin bir neticesi olarak engellilikten dolayı yoksulluk riski söz konusu olabil- mektedir. Engellilere uygulanan fiili, tutumsal ve kurumsal ayrımcı- lıklar bu yoksulluğun ve sonucu olan yoksunluğun kökeninde yatar. 36 Bu durumda ki engellilere teminat sunmak sosyal güvenliğin görevi- dir. Ancak, diğer yoksullardan farklı olarak, sadece maddi güvenceye değil sosyal ilgiye de ihtiyaç duyarlar. Yeni yoksullar, sosyal dışlanma kavramı, alt-sınıf kavramı ve mar- jinalite ile birlikte anılmaktadır. 37 Yeni yoksul tanımının içine engelliler de girmektedir. 32 Gökçeoğlu, Balcı, Ş., Tutunamayanlar ve Hukuk, s. 103. 33 Seyyar, A., “ Sosyal Siyaset Açısından Yoksulluğa Karşı Mücadele”, Deniz Feneri Yayınları, 2003 34 www.radikal.com.tr/ek_haber.php?ek=r2haberno=6501 35 Seyyar, A., “Bakıma Muhtaç Yoksulların Evde Bakımının Kurumsallaştırılması “, Yoksulluk ve Sosyal Hizmetler Sempozyumu, Hacettepe Üniversitesi- Sosyal Hizmet- ler Yüksek Okulu Yayınları, Ankara 2003. 36 Özbudun, S., “ Bir Ayrımcılık Aracı ve Tarzı Olarak Yoksulluk “, Felsefe Logos Der- gisi, 2006. 37 Gökçeoğlu, Balcı, Ş., Tutunamayanlar ve Hukuk, s. 16. Arzu BESİRİ makaleler TBB Dergisi, Sayı 83, 2009370 Yapılan araştırmalar, dünyanın her yerinde engellilerin çok büyük çoğunluğunun toplumun yoksul kesimlerinden geldiğini ve yoksul- luk içinde yaşadıklarını göstermektedir. Bu belirleme gelişmiş/en- düstrileşmiş ülkeler için de geçerlidir. Ülke nüfusunun 4/1 açlık sı- nırının altında yaşarken, engelli nüfusun 4/2 si açlık sınırın altında yaşamaktadır. 38 Ülkemiz de ise engellilerin 4/3’ü açlık sınırının altında yaşamaktadır. Kuşkusuz yoksulluk, bireylerin içinde yaşadıkları toplumla işlev- sel bir bütünlük içinde yaşamalarını güçleştirmektedir. Temel insani ihtiyaçlarını gideremeyen bireylerin engelliliklerinden kaynaklanan bakımının yanı sıra sağlık ve sosyal sorunlarının üstesinden gelinmesi zordur. Bu durum bir ekonomik kaynaktan beslenmeyi zorunlu kılar. Engelli bir çocuğa sahip olan sabit gelirli vatandaşımız sağlıklı ço- cuğa sahip olan vatandaşın 4-5 katı masrafı üstlenmiş demektir. Bu da sizin yoksul değilseniz bile hızla yoksullaşmanız demektir. Engelli bir çocuğun eğitimi, çoğunlukla özel eğitimi gerektirmektedir. Buna birde tedavi ve ilaç masrafları da eklenince durum, çoğu zaman içinden çıkı- lamaz ekonomik bir sorun haline gelir. Diğer yandan engellilik işsizliğin de başlıca nedenleri arasında sa- yıldığı için bu iki olgu arasında bir neden sonuç bağlantısı bulunduğu söylenebilir. Demek ki engellilerin topluma kazandırılmalarının önün- deki en ciddi sorunlardan birisi, içinden geldikleri sosyo-ekonomik kesimin bir bütün olarak yaşadığı yoksulluk sorunu/gelir dağılımı sorunudur. Doğaldır ki yoksul kesimler arasından gelen engelliler, yoksulluğu üreten başka sebeplerle de bir arada yaşadıkları için, onlar için yoksulluk adeta bir kısır döngüye dönüşmektedir. Bu, onların top- lumla bütünleşmelerinin önündeki en ciddi engeldir. 39 Sosyal politikanın hedefi sosyal dışlanmayla mücadele, toplumsal aidiyet ve güven sağlamaktır. Engelliler açısından yeni sosyal politika yaklaşımında temel hedef engellilerin toplumla bütünleşmesidir. En- gellilik konusu sosyal politikanın en sorunlu alanlarındandır ve bu du- rum engelliliğin dinamik yapısından kaynaklanmaktadır. Engel grup- 38 Karakaş, K., Engellilerin Toplumla Bütünleşme Sorunları, Ufkun Ötesi Bilim Dergi- si, C. 2, S. 2, Kasım 2002. 39 Karakaş, K., Engellilerin Toplumla Bütünleşme Sorunları, Ufkun Ötesi Bilim Dergi- si, C. 2, S. 2, Kasım 2002. makaleler Arzu BESİRİ TBB Dergisi, Sayı 83, 2009371 larına göre yapılacak çalışma ve hizmet sunumları değişmektedir. Ülkemizde ise sosyal politika açısından engelliliğin daha çok yoksulluk bağlamında değerlendirildiğini söyleyebiliriz. 40 Engellilik yoksulluğun ürünü olmamakla birlikte yoksulluk nedenidir ve ülke- mizde engellilerimize yeterli eğitim ve istihdam altyapısı söz konusu olmadığından engellilik yoksulluk bağlamında hizmet sunumunun konusudur. Bu doğrultuda da engellilere yönelik hizmet sunumunun öncelikleri sadece “yardım” başlığında toplanmaya uygun değildir ve bu türden hizmetler yeterli değildir. 41 SONUÇ Çağımızda, teknoloji alanında yaşanan gelişmeler eğitime verilen önemi arttırmıştır. Eğitim sistemini ve insan gücünün niteliğini de- ğiştirme çabası önem kazanmıştır. İnsana verilen değerin artmasıy- la, engelli bireylere dönük, bireyi merkeze alan yaklaşımlar ön plana çıkmıştır. Özel eğitimin özel bir uzmanlık dalı olmasından dolayı bu alanda çalışacak öğretmenlerin nitelik ve niceliklerinin arttırılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. 42 Eğitimin asıl amacı engelli kişinin yaşam boyunca kendi kendi- ne yetebilmesini sağlayacak becerileri kazandırmaktır. Bunun içine toplumsal aktivitelere katılmak, iletişim becerileri, sosyal etkileşim ve duygusal gelişim de girer. Bunların yanı sıra akademik beceriler de kazandırılmaktadır. Engelli kişinin kapasite ve becerilerinin belirle- nebilmesi için eğitim ortamında ve günlük yaşamında da gözlenmesi gerekir. Okul içinde uygulanan program pratiğe yöneliktir. Öğretilen her şey aynı zamanda uygulatılır. Çocuğun belli bir alandaki becerisini başka alanlara genellemek yanlış bir çıkarımdır. Bireyselleştirilmiş eği- tim programı hazırlanırken kişinin öğrenme kapasitesi ve hızı dikka- te alınmalıdır. Öğrenilen beceriyi tekrarlatmak, öğrenmeyi pekiştirici rol oynar, aynı zamanda işlemi hızlandırır. Çocuk ayrı ayrı alanlar- da değerlendirilip, yeteneklerine ve kapasitesine göre program hazır- 40 Aysoy, M., Yoksulluk Açısından Özürlülük, Yoksulluk Sempozyumu, Deniz Feneri Ya- yını 2003. 41 Aysoy, M., Yoksulluk Açısından Özürlülük, Yoksulluk Sempozyumu, Deniz Feneri Ya- yını 2003. 42 Öztürk, M., Hayata Dokunuş-2, s. 143. Arzu BESİRİ makaleler TBB Dergisi, Sayı 83, 2009372 lanır. Örnek olarak beden dili ve ses kullanarak harflerin karşılıkları öğretilebilir. Özellikle günlük yaşamda karşılaşabileceği tehlikeler ve olaylarla ilgili kelimeleri, iş yerindeki makinelerin üzerindeki yazıları okuyup anlayabilmesi çok önemlidir. Özel eğitim doğumdan ölüme kadar devam eden bir süreci kapsar. Mesleki eğitim de bunun önemli bir parçasıdır. Zihinsel engelli insanların toplum yaşamına tam katılı- mının sağlanabilmesi için gereken becerilerin özel eğitim süresince ka- zandırılması amaçlanmaktadır. Kişiye özel yaklaşım olmadığı sürece eğitimde başarıdan söz edilemez. Sosyal yaşama katılabilmek engelli birey için çok önemlidir. Bu tip yaklaşımlar bireysel ve kişisel gelişimi destekler ve sosyal yaşama adaptasyonu arttırır.  Milli Eğitim Bakanlığı’ndaki mevcut eğitim programları öğrenci- lerin eğitim gereksinimlerini karşılamakta yetersiz kalmakta ve prog- ramların öğrenci merkezli bir anlayışla hazırlanmadığı gözlenmekte- dir. Mevcut eğitim programları ile çocuğa bilgi yüklenmesinden öte- ye geçilememekte bireyin yaşama hazırlanması sağlanamamaktadır. Programlar öğrenci merkezli hazırlanmadığı için de özel gereksinimli bireylere uyarlanmasında güçlük çekilmektedir. Ülkemizde eğitim alamayan engelli sayısı 200-250 bin kadardır. Özel eğitimin gelişmesi için üniversitelerin engelli eğitimi veren bö- lümlerinde araştırma ve uygulamalar desteklenmeli, engellilerle ilgili “uygulama, araştırma merkezleri” kurulması teşvik edilmelidir. 43 Özel eğitimin yapılabilmesi için engel grupları hakkında istatistik bilgile- rin tespiti doğrultusunda engelli bireylerin eğitim hizmetlerinden ya- rarlandırılması gerekmektedir. Yapılan eğitimlerde kaynak israfının önlenmesi için bilinçli ailelerin katılımına da izin verilmeli ve fikirleri alınmalıdır. Engelliliğine rağmen toplum hayatında, başkalarıyla eşit düzeyde yer alma fırsatlarından yararlanabilme şansına sahip olması halinde kişi, engelli olmaktan çıkmaktadır. Engelliliğin ortadan kaldırılması, bir başka ifadeyle engellilerin sosyal hayata eşit katılımının sağlan- ması sosyal devletin aktif sosyal politikaları ve sosyal duyarlı kesimin katkılarıyla mümkündür. 44 Engelli öğrencilerin mevcut durumlarıyla 43 Karakaş, K., Engellilerin Toplumla Bütünleşme Sorunları, Ufkun Ötesi Bilim Dergi- si, C. 2, S. 2, Kasım 2002. 44 Seyyar, A., “Türkiye’ de Özürlülere Tanınan Sosyal Haklar”, Ribat Dergisi, Kasım 2007. makaleler Arzu BESİRİ TBB Dergisi, Sayı 83, 2009373 ilgili aylık, dönemlik ve yıllık gelişimleri takip edilmelidir, tüm engelli çocukların sağlıklı bir eğitim alabilmesi için uygun ve yasal süreç için- de fiziki ortamlarının düzenlenmesi tamamlanmalıdır. 45 Tüm ilköğre- tim okullarında görev yapmakta olan öğretmenlerin özel gereksinimli çocuklar ve özel eğitim, öğretim stratejileri konusunda en az 180 saat hizmet içi eğitimden geçirilmesi gerekmektedir ve özel eğitimde yaş sınırına bakılmadan tüm engellilere hizmet sunulması için yasal dü- zenlemeler yapılmalıdır. 46 Özürlüler Kanunu’nda eksikliklerine rağ- men engellilere yeni sosyal haklar getirmiş ve birikmiş olan sorunların çözümlenmesine önemli derece de katkı sağlamaya çalışmıştır. KAYNAKLAR Kitap ve Makaleler T.C. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı Özürlüler Kanunu ve İlgili Mevzuat, T.C. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı, An- kara 2006. T.C. Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, 17. Milli Eğitim Şurası, Ankara 2007. Aysoy, M., Yoksulluk Açısından Özürlülük, Yoksulluk Sempozyumu, De- niz Feneri Yayını 2003. Başaran, S., Özürlülerin Toplumsal Bütünleşmesinde Yerel Yönetimle- rin Önemi, Sosyal Politikalar Dergisi, Sayı 2, 2007. Gökçeoğlu, Balcı, Ş., Tutunamayanlar ve Hukuk, Dost Kitabevi, Mart 2007. Karakaş, K., Engellilerin Toplumla Bütünleşme Sorunları, Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, Cilt-2, Sayı-2, Kasım 2002. Komisyon, Otistik Çocukların Eğitiminde Aile El Kitabı, MEB, Ankara 2002. Seyyar, A., Sosyal Siyaset Açısından Özürlülüğe Karşı Mücadele, Türdav Yayınları, İstanbul 2001. Seyyar, A., “Bakıma Muhtaç Yoksulların Evde Bakımının Kurumsal- laştırılması “, Yoksulluk ve Sosyal Hizmetler Sempozyumu, Hacettepe 45 T.C. Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, 17. Milli Eğitim Şurası, Ankara 2007, s. 58. 46 T.C. Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, 17. Milli Eğitim Şurası, Ankara 2007, s. 59. Arzu BESİRİ makaleler TBB Dergisi, Sayı 83, 2009374 Üniversitesi- Sosyal Hizmetler Yüksek Okulu Yayınları, Ankara 2003. Seyyar, A., Sosyal Siyaset Açısından Yoksulluğa Karşı Mücadele, Deniz Fe- neri Yayınları, 2003. Seyyar, A., “Türkiye’de Yoksullukla Mücadelede STK’ların Rolü ve Önemi”, 1. Ulusal Sivil Toplum Kuruluşları Kongresi, 4-6 Haziran 2004, ÇOMU Dardanos Tesisleri, Çanakkale. Seyyar, A., “Türkiye’de Özürlülere Tanınan Sosyal Haklar”, Ribat Der- gisi, Kasım 2007. Özbudun, S., “Bir Ayrımcılık Aracı ve Tarzı Olarak Yoksulluk”, Felsefe Logos Dergisi, 2006. Özsoy, Y., Özyürek, M., Eripek, S., Özel Eğitime Giriş, Kartepe Yayın- ları, Ankara 1998 Öztürk, M., Hayata Dokunuş-2 , İlke Yayıncılık, İstanbul 2008. İnternet Kaynakları www.beyazay.org.tr http://orgm.meb.gov.tr/Mevzuat/573.htm http://ozelegitimci.blogcu.com/ozel-egitim-nedir_627077.html www.ozida.gov.tr www.radikal.com.tr/ek_haber.php?ek=r2haberno=6501 www.rehabilitasyon.com www.tofd.org.tr